11138/10

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 193 Luty 2016 r. Mozer p. Republice Mołdawii i Rosji [Wielka Izba] – skarga nr 11138/10 Wyrok z 23.02.2016 r. [Wielka Izba] art. 5 art. 5 ust. 1 Zgodność z prawem zatrzymania lub aresztowania Pozbawienie wolności zarządzone przez „sądy” regionu separatystycznego Republiki Mołdawii: brak naruszenia, naruszenie art. 1 Jurysdykcja państw Jurysdykcja rządów mołdawskiego i rosyjskiego w odniesieniu do osób zatrzymanych w regionie separatystycznym Republiki Mołdawii art. 3 Poniżające traktowanie Nieludzkie traktowanie Warunki pozbawienia wolności oraz brak opieki medycznej w separatystycznym regionie Republiki Mołdawii: brak naruszenia, naruszenie   art. 8 art. 8 ust. 1 Poszanowanie życia rodzinnego Poszanowanie życia prywatnego Ograniczenia nałożone na wizyty członków rodziny i prawo rozmawiania we własnym języku w więzieniu w separatystycznym regionie Republiki Mołdawii: brak naruszenia, naruszenie art. 9 art. 9 ust. 1 Wolność wyznania Odmowa zezwolenia przez władze więzienne w separatystycznym regionie Republiki Mołdawii na widzenie więźnia z pastorem: brak naruszenia, naruszenie art. 13 Skuteczny środek odwoławczy Brak skutecznych środków odwoławczych w celu poskarżenia się na naruszenie praw konwencyjnych dla osób pozbawionych wolności w separatystycznym regionie Republiki Mołdawii: brak naruszenia, naruszenie art. 35 art. 35 ust. 1 Wyczerpanie krajowych środków odwoławczych Skuteczny krajowy środek odwoławczy Wniosek o odszkodowanie na podstawie ustawy nr 1545 (1998) w Mołdawii nie jest skutecznym środkiem odwoławczym w odniesieniu do bezprawnego pozbawienia wolności w regionie separatystycznym: zastrzeżenie wstępne oddalone Fakty – W listopadzie 2008 r. skarżący, obywatel mołdawski należący do niemieckiej mniejszości etnicznej, został zatrzymany przez władze samozwańczej „Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej” (NRM), nieuznawanej przez wspólnotę międzynarodową, pod zarzutem oszustwa wobec spółki, dla której pracował. Trzymano go w areszcie do czasu procesu przez „sądem ludowym Tyraspola”, który w lipcu 2010 r. skazał go na karę siedmiu lat pozbawienia wolności w zawieszeniu na pięć lat. Zarządził zwolnienie go pod warunkiem zobowiązania się przez niego do nieopuszczania miasta. Skarżący wyjechał następnie w celu leczenia do Kiszyniowa (Republika Mołdawii), a następnie do Szwajcarii. W skardze do Europejskiego Trybunału skarżący, cierpiący na astmę oskrzelową i niewydolność oddechową oraz inne schorzenia, skarżył się, że został pozbawiony opieki medycznej i był przetrzymywany w nieludzkich warunkach przez „władze NRM” (art. 3 Konwencji), że jego zatrzymanie oraz aresztowanie były bezprawne (art. 5 ust. 1), że jego prawo do odwiedzin jego rodziców oraz pastora było niewłaściwie ograniczone (art. 8 i art. 9), a także że nie przysługiwał mu skuteczny środek odwoławczy (art. 13). Twierdził, że zarówno Mołdawia, jak i Rosja ponosiły odpowiedzialność za zarzucane naruszenia Konwencji. W maju 2014 r. Izba Trybunału zrzekła się właściwości na rzecz Wielkiej Izby. Prawo (a)  Dopuszczalność art. 1 (i)  Jurysdykcja Mołdawii - Brak było powodów, by uznać, że obecna sprawa różni się od poprzednich spraw (takich jak Ilaşcu i Inni p. Mołdawii i Rosji oraz Catan i Inni p. Mołdawii i Rosji) dotyczących jurysdykcji Mołdawii w odniesieniu do wydarzeń na terytorium kontrolowanym przez „NRM”. Choć Mołdawia nie sprawowała efektywnej kontroli nad działaniami „NRM” w Naddniestrzu, fakt, że region został uznany w świetle międzynarodowego prawa publicznego jako część terytorium Mołdawii, stanowił podstawę do obowiązku Mołdawii na podstawie art. 1 Konwencji do wykorzystania wszelkich dostępnych jej środków prawnych i dyplomatycznych, by kontynuować zapewnianie praw i wolności przewidzianych w Konwencji dla osób tam mieszkających. Rozstrzygnięcie: w jurysdykcji Mołdawii (jednomyślnie). (ii) Jurysdykcja Rosji: W świetle braku nowych informacji wskazujących, że sytuacja zmieniła się w przedmiotowym okresie (od listopada 2008 r. do lipca 2010 r.), Trybunał podtrzymał swe wcześniejsze ustalenia, że “NRM” była w stanie istnieć i opierać się wysiłkom Mołdawii i wspólnoty międzynarodowej mającym na celu rozwiązanie konfliktu oraz przywrócenie demokracji i praworządności w regionie jedynie ze względu na rosyjskie wsparcie militarne, gospodarcze i polityczne. Duży stopień zależności „NRM” od wsparcia rosyjskiego mocno wskazywał, że Rosja w dalszym ciągu sprawowała efektywną kontrolę i miała decydujący wpływ na władze „NRM”. Rozstrzygnięcie: w jurysdykcji Rosji (szesnastoma głosami do jednego). Art. 35 ust.1 (wyczerpanie krajowych środków odwoławczych w Mołdawii) – Trybunał oddalił zastrzeżenie rządu mołdawskiego, że w celu wykorzystania mołdawskich środków odwoławczych skarżący powinien był wystąpić o odszkodowanie na podstawie ustawy nr 1545 (1998 r.). Zauważył, że nie wydaje się, że ustawa nr 1545 miała zastosowanie do bezprawnych działań władz utworzonych przez „NRM”, że brak było przykładów, by osoba otrzymała odszkodowanie od Mołdawii po uchyleniu skazania „sądu NRM”, a także że ustawa nr 1545 nie zawierała żadnych postanowień umożliwiających skarżącemu domaganie się odszkodowania za opóźnione użycie lub brak użycia przez władze mołdawskie środków dyplomatycznych lub innych na poziomie Państwa. Rozstrzygnięcie: zastrzeżenie wstępne oddalone (jednomyślnie). (b)  Przedmiot skargi Art. 5 ust. 1: Trybunał powtórzył, że orzeczenia wydane przez sądy, w tym sądy karne, nieuznanych podmiotów mogą być uważane za „zgodne z prawem” dla celów Konwencji, pod warunkiem, że stanowią część systemu sądowego działającego na konstytucyjnej i prawnej podstawie zgodnej z Konwencją. W pierwszej kolejności do Rosji, jako Państwa Strony sprawującego efektywną kontrolę nad nieuznawanym podmiotem, należało wykazanie, że sądy „NRM” spełniały ten test. W sprawie Ilaşcu i Inni Trybunał stwierdził, że test ten nie został spełniony w szczególności z uwagi na ewidentnie arbitralny charakter okoliczności, w których sprawa skarżących była osądzona, a oni skazani. W świetle braku informacji ze strony rządu rosyjskiego, a także zważywszy na niewielką ilość urzędowych informacji dotyczących systemu prawnego i sądowego w „NRM”, Trybunał nie był w stanie sprawdzić, czy sądy „NRM” i ich praktyka spełniają obecnie te wymogi. To co było jasne jednakże, to fakt, że system prawny „MRT” stworzony w 1990 r. nie przeszedł całościowej analizy, której poddane było prawo mołdawskie, zanim Mołdawia przystąpiła do Rady Europy w 1995 r. A zatem brak było podstaw, by założyć, że system prawny „NRM” odzwierciedlał tradycję sądową uznawaną za zgodną z zasadami Konwencji. Ten wniosek wzmacniały jeszcze, między innymi, okoliczności zatrzymania i aresztowania skarżącego (w szczególności zarządzenie o aresztowaniu go na czas nieokreślony i zbadanie jego odwołania pod jego nieobecność), a także doniesienia mediów, które wyrażały zaniepokojenie co do niezależności i jakości sądów „NRM”. Ani sądy „NRM”, ani żadne inne władze „NRM” nie były więc w stanie zarządzić „zgodnego z prawem zatrzymania lub aresztowania” w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. c Konwencji.  (i) Odpowiedzialność Mołdawii – Trybunał uznał w sprawie Ilaşcu i Inni, że obowiązki pozytywne Mołdawii dotyczące podjęcia odpowiednich i wystarczających środków w celu zapewnienia praw skarżącego na gruncie art. 5 ust. 1 odnosiły się zarówno do środków potrzebnych w celu przywrócenia jej kontroli nad terytorium Naddniestrza, jako wyrazu jej jurysdykcji, jak też do środków w celu zapewnienia poszanowania indywidualnych praw skarżących. W odniesieniu do obowiązku przywrócenia kontroli, nic nie wskazywało na to, by rząd mołdawski, który przedsięwziął wszystkie środki będące w jego mocy w celu przywrócenia kontroli nad terytorium Naddniestrza, zmienił swe stanowisko w czasie okresu pozbawienia wolności skarżącego. W odniesieniu do obowiązku zapewnienia poszanowania praw skarżących, rząd mołdawski poczynił znaczące wysiłki, by wesprzeć skarżącego, w szczególności poprzez apelowanie do różnych organizacji międzyrządowych oraz innych państw, w tym Rosji, poprzez postanowienie mołdawskiego Sądu Najwyższego o uchyleniu skazania skarżącego oraz poprzez śledztwo w sprawie zarzutów niezgodnego z prawem pozbawienia wolności. Mołdawia wypełniła więc swe pozytywne obowiązki. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia przez Mołdawię (jednomyślnie).  (ii) Odpowiedzialność Rosji – Choć nie było dowodów, że osoby działające w imieniu Federacji Rosyjskiej miały bezpośredni udział w środkach podjętych przeciwko skarżącemu, odpowiedzialność Rosji na gruncie Konwencji mimo to zachodziła z uwagi na trwające wsparcie militarne, gospodarcze oraz polityczne dla „NRM”, która w innym razie nie byłaby w stanie przetrwać. Rozstrzygnięcie: naruszenie przez Rosję (szesnastoma głosami do jednego). Art. 3: Skarżący skarżył się na brak opieki medycznej i warunki pozbawienia go wolności. Bezsporne było, że skarżący bardzo cierpiał z powodu ataków astmy. Choć lekarze uznali, że jego zdrowie się pogarsza, a brakowało specjalistów i sprzętu niezbędnych do leczenia go, władze „NRM” nie tylko odmówiły przeniesienia go do szpitala cywilnego w celu leczenia, ale naraziły go na dalsze cierpienie i poważniejsze zagrożenie dla jego zdrowia, przenosząc go do zwykłego więzienia. Z uwagi na brak jakiegokolwiek wyjaśnienia odmowy przyznania mu odpowiedniego leczenia Trybunał stwierdził, że skarżącemu nie zapewniono odpowiedniej opieki medycznej. Trybunał ponadto stwierdził, na podstawie szczególnie raportów Europejskiego Komitetu do Spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT) oraz Specjalnego Przedstawiciela Narodów Zjednoczonych ds. tortur, że warunki pozbawienia wolności skarżącego stanowiły nieludzkie i poniżające traktowanie, w szczególności z uwagi na poważne przeludnienie, brak dostępu do światła dziennego oraz brak działającej wentylacji, które – w połączeniu z dymem papierosowym oraz wilgocią w celi – zaostrzyły ataki astmy skarżącego. Z powodów wskazanych w odniesieniu do art. 5 ust. 1 Trybunał stwierdził, że odpowiedzialność za naruszenie spoczywa jedynie po stronie Rosji. Rozstrzygnięcia: brak naruszenia prze Mołdawię (jednomyślnie); naruszenie przez Rosję (szesnastoma głosami do jednego). Art. 8: Skarżący skarżył się, że nie mógł się spotykać z rodzicami przez długi czas, a także, że podczas spotkań, na które ostatecznie zezwolono, nie pozwalano im rozmawiać w ich ojczystym języku niemieckim. Trybunał odnotował, że z akt sprawy nie wynikały żadne powody odmowy wizyt rodziny oraz było jasne, że skarżący nie był w stanie spotykać się z rodzicami przez sześć miesięcy od czasu zatrzymania. Nie wyjaśniono w żaden sposób, dlaczego konieczne było oddzielenie skarżącego od rodziny na tak długi czas. Podobnie też, co do zasady było nie do zaakceptowania, że strażnik więzienny był obecny w czasie odwiedzin rodziny. Jasne było, że strażnik był tam w celu kontrolowania, o czym rozmawiała rodzina, zważywszy że istniało zagrożenie, że spotkanie może być odwołane, jeśli nie będą rozmawiać w zrozumiałym dla niego języku. Nie podano żadnego wyjaśnienia, dlaczego spotkania musiały być tak dokładnie monitorowane. A zatem, niezależnie od tego, czy była podstawa prawna dla ingerencji w prawa skarżącego, ograniczenie odwiedzin jego rodziców nie było zgodne z innymi wymogami przewidzianymi w art. 8 ust. 2 Konwencji. Z powodów wskazanych w odniesieniu do art. 5 ust. 1 (zobacz powyżej) Trybunał stwierdził, że odpowiedzialność za naruszenie spoczywa jedynie po stronie Rosji. Rozstrzygnięcia: brak naruszenia prze Mołdawię (jednomyślnie); naruszenie przez Rosję (szesnastoma głosami do jednego). Art. 9: Skarżący skarżył się, że uniemożliwiono mu widzenia z jego pastorem. Trybunał powtórzył, że odmowa zezwolenia więźniowi na spotkanie z duchownym stanowi ingerencję w jego prawa gwarantowane na mocy art. 9. Nie było jasne, czy istniała podstawa prawna dla tej odmowy, nie wskazano też żadnych powodów, by ją uzasadnić. Trybunał uznał, że nie wykazano, że ingerencja w prawo skarżącego zmierzała do osiągnięcia uprawnionego celu lub by była proporcjonalna do tego celu. Z powodów wskazanych w odniesieniu do art. 5 ust. 1 (zobacz wyżej) Trybunał stwierdził, że odpowiedzialność za naruszenie spoczywa jedynie po stronie Rosji. Rozstrzygnięcia: brak naruszenia prze Mołdawię (jednomyślnie); naruszenie przez Rosję (szesnastoma głosami do jednego). Art. 13: Skarżący był uprawniony do skutecznego krajowego środka odwoławczego w rozumieniu art. 13 w odniesieniu do jego skarg na podstawie art. 3, 8 i 9 Konwencji. Trybunał już stwierdził, badając zastrzeżenie wstępne rządu mołdawskiego, że roszczenie o odszkodowanie przed sądami mołdawskimi na podstawie ustawy nr 1542 (1998 r.) nie może być uznane za skuteczny środek. Rząd rosyjski nie twierdził, że skarżącemu przysługiwały skuteczne środki odwoławcze w „NRM”. Skarżący nie miał zatem skutecznego środka odwoławczego w odniesieniu do jego skarg na podstawie art. 3, 8 i 9 Konwencji. (i) Odpowiedzialność Mołdawii – Charakter pozytywnych obowiązków, które powinna była wypełnić Mołdawia, nie wymagał zapłaty odszkodowania za naruszenia popełnione przez „NRM”. W związku z powyższym, oddalenie zastrzeżenia wstępnego w sprawie braku wyczerpania środków krajowych nie wpływa na analizę Trybunału dotyczącą wypełnienia przez Mołdawię obowiązków pozytywnych. Obowiązek pozytywny ciążący na Mołdawii dotyczył wykorzystania wszystkich dostępnych prawnych i dyplomatycznych środków, by w dalszym ciągu gwarantować osobom mieszkającym w regionie Naddniestrza korzystanie z praw i wolności określonych w Konwencji. A zatem, „środki”, które Mołdawia powinna była zapewnić skarżącemu, polegały na umożliwieniu mu poinformowania władz mołdawskich o szczegółach jego sytuacji i stałym informowaniu go o różnych podjętych działaniach prawnych i dyplomatycznych. Mołdawia powołała władze sądowe, śledcze i cywilne, które pracowały równolegle z powołanymi przez „NRM”. Choć skutki jakichkolwiek decyzji podjętych przez te władze były odczuwalne jedynie poza regionem Naddniestrza, ich funkcją było umożliwienie przedstawienia spraw w odpowiedni sposób władzom mołdawskim, które mogły wówczas zainicjować kroki dyplomatyczne i prawne, próbując interweniować w konkretnej sprawie, w szczególności nawołując Rosję do wypełnienia jej obowiązków na podstawie Konwencji w zakresie traktowania „NRM” i decyzji tam wydawanych. Mołdawia zapewniła skarżącemu dostęp do procedur, które były współmierne do jej ograniczonej zdolności ochrony praw skarżącego. Wypełniła zatem swoje obowiązki pozytywne. (ii) Odpowiedzialność Rosji – Z powodów wskazanych w odniesieniu do art. 5 ust. 1 (zobacz powyżej) Trybunał stwierdził, że zachodzi odpowiedzialność Rosji. Rozstrzygnięcia: brak naruszenia prze Mołdawię (jednomyślnie); naruszenie przez Rosję (szesnastoma głosami do jednego). Art. 17: Skarżący zarzucił naruszenie art. 17 Konwencji przez oba pozwane Państwa z uwagi na tolerowanie przez nie bezprawnego reżimu w „NRM”. Trybunał uznał, że skarga w tej formie, w jakiej została sformułowana przez skarżącego, nie jest objęta zakresem art. 17. W każdym razie, brak było dowodów mogących sugerować, że którekolwiek z pozwanych Państw podjęło się rozmyślnie zniweczyć którekolwiek z praw, na które powoływał się skarżący, bądź ograniczyć któreś z tych praw w większym stopniu niż przewidziany w Konwencji. Rozstrzygnięcie: niedopuszczalność (zarzut w sposób oczywisty nieuzasadniony). Art. 41: 20.000 euro z tytułu szkody niemajątkowej; 5.000 euro z tytułu szkody majątkowej. (Zobacz Ilaşcu i Inni p. Mołdawii i Rosji [Wielka Izba], skarga nr 48787/99, 8 lipca 2004 r., Nota informacyjna nr 66; Ivanţoc i Inni p. Mołdawii i Rosji, skarga nr 23687/05, 15 listopada 2011 r., Nota informacyjna nr 146; Catan i Inni p. Mołdawii i Rosji [Wielka Izba], skargi nr 43370/04, 8252/05 i 18454/06, 19 października 2012 r., Nota informacyjna nr 156; zobacz również, Cypr p. Turcji [Wielka Izba], skarga nr 25781/94, 10 maja 2001 r.).   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa