13936/02

Avropa Şurası/Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi, 2012. Bu tərcümə Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib (www.coe.int/humanrightstrustfund). Məhkəmə tərcüməyə görə heç bir məsuliyyət daşımır. Əlavə məlumat almaq üçün bu sənədin sonunda verilmiş müəllif hüququna dair tam məlumata baxın. © Council of Europe/European Court of Human Rights, 2012. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (www.coe.int/humanrightstrustfund). It does not bind the Court. For further information see the full copyright indication at the end of this document. © Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2012. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (www.coe.int/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour. Pour plus de renseignements veuillez lire l’indication de copyright/droits d’auteur à la fin du présent document.                                                 DÖRDÜNCÜ BÖLMƏ         MANOLE VƏ BAŞQALARI MOLDOVAYA qarşı İŞİ   (CASE OF MANOLE AND OTHERS v. MOLDOVA)   (13936/02 saylı ərizə)           QƏRAR [Çıxarışlar]   STRASBURQ   17 sentyabr 2009-cu il   YEKUN   17/12/2009   Bu qərar redaktə məqsədilə təhlil edilə bilər. Manole və Başqaları Moldovaya qarşı işinə Aşağıdakı tərkibdən:  Nicolas Bratza, Sədr,  Josep Casadevall,  Giovanni Bonello,  Rait Maruste,  Lech Garlicki,  Ján Šikuta,  Stanislav Pavlovschi, hakimlər, və Lawrence Early, Bölmə Katibi? ibarət Palatada baxan Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi, 27 avqust 2009-cu il tarixində qapalı müşavirə keçirərək, Həmin tarixdə qəbul edilmiş aşağıdakı qərarı çıxarmışdır: PROSES 1.  Bu iş İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqlarının Müdafiəsi haqqında Konvensiyanın (“Konvensiya”) 34-cü Maddəsinə əsasən doqquz Moldova vətəndaşı (“ərizəçilər”: aşağıda 9-17-ci bəndlərə bax) tərəfindən 19 mart 2002-ci il tarixində Moldova Respublikasına qarşı Məhkəməyə təqdim olunmuş ərizə (13936/02 saylı) əsasında açılmışdır.  2.  Hüquqi yardımla təmin olunmuş Ərizəçilər Kişinyovda yerləşən qeyri-hökumət təşkilatı olan “İnsan Hüquqları naminə Hüquqşünaslar” təşkilatının adından çıxış edən Cənab V. Nagacevschi və Cənab V. Gribincea tərəfindən təmsil olunmuşdur. Moldova Hökuməti (“Hökumət”) isə həmin vaxt öz nümayəndəsi olan c-b V. Parlog tərəfindən təmsil olunmuşdur. 3.  Hamısı Teleradio-Moldovada (“TRM”) jurnalist kimi işləyən və ya əvvəllər işləmiş Ərizəçilər iddia edirlər ki, onlar nəşriyyat siyasətinə qarşı tətbiq edilən qanunsuz və Konvensiyanın 10-cu Maddəsinin pozuntusuna səbəb olan siyasi təsirin qurbanları olmuşlar. 4. 15 iyun 2004-cü ildə Dördüncü Bölmənin Palatası ərizəni qismən qəbuledilməyən elan etmiş və yuxarıda göstərilən doqquz ərizəçinin şikayətlərini öz müşahidələrini təqdim etmək üçün Hökumətə kommunikasiya etmək haqqında qərar qəbul etmişdir. 5.  Dinləmə 8 mart 2006-cı ildə Strasburqda İnsan Hüquqları Binasında ictimaiyyətə açıq şəkildə həyata keçirilib. (59-cu Qaydanın 3-cü bəndi). Məhkəmədə aşağıdakılar iştirak etmişlər: (a)  Hökumətin adından Cənab V. Parlog,  Nümayəndə, Xanım D. Sarcu, Xanım L. Grimalschi, Xanım I.Lupusor, Məsləhətçilər; (b)  Ərizəçilərin adından Cənab V. Nagacevschi, Cənab V. Gribincea, Vəkil,   Məhkəmə c-b Parlogun, c-b Nagascevschi və c-b Gribinceanın çıxışlarını dinləyib. 6.  26 sentyabr 2006-cı il tarixli qərarı ilə Məhkəmə ərizənin qalan hissəsini qəbuledilən elan edib. FAKTLAR I.  İŞİN HALLARI A.  Teleradio-Moldova 7.  “Teleradio-Moldova” (TRM) Prezident fərmanı ilə 11 mart 1994-cü il tarixində Dövlət mülkiyyətində olan şirkət kimi daha əvvəl mövcud olan Dövlət yayım orqanının bazasında yaradılmışdır. TRM-nın əsasnamələrinə 1995-ci ildə, 1996-cı ildə və 2002-ci ildə təşkilatın dövlət şirkətinə çevrilməsi ilə əlaqədar olaraq yenidən dəyişikliklər edilmiş (bax 59, 60 və 65-ci bəndlər) və o, 26 iyul 2004-cü ildə bu şəkildə də qeydiyyata alınmışdır. 8.  2004-cü ilin noyabr ayında özəl mülkiyyətdə olan Moldova televiziya stansiyası (NİT) bütün ölkə ərazisinə yayımlanmağa başladı. Həmin vaxta qədər, TRM-dan başqa, yalnız bir Rumıniya dövlət kanalına (Rumıniya 1) və bir Rus dövlət kanalına (ORT) bütün Moldova ərazisində baxıla bilirdi. 2002-ci ildə Rumıniya 1 kanalı heç bir yerli xəbər vermirdi və ORT də yalnız gündəlik 10 dəqiqəlik Moldova xəbərləri bülletenini təqdim edirdi. 2004-cü ilin oktyabrında Moldova əhalisinin 61%-nin kəndlərdə yaşadığı halda kabel televiziyasına yalnız böyük şəhərlərdə baxmaq mümkün idi və peyk televiziyasından istifadə isə hələ əsasən inkişaf etməmişdi. Hökumətin bildirdiyinə görə, 2004-cü ildə Müstəqil Jurnalistlər Mərkəzi (bax 76-cı bənd) tərəfindən aparılmış sorğu nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, TRM Moldovada ən çox baxılan kanaldır və TRM-nın axşam xəbərləri bülleteni əhalinin təxminən 20%-nin ən çox xoşuna gələn televiziya proqramıdır. B.  Ərizəçilər 9.   Larisa Manole (birinci ərizəçi) 1982-ci ildən etibarən televiziyada işləmiş, 2001-2002-ci illərdə TRM-nın Televiziya Xəbərlər Bölməsinin Rəhbəri və Rumın dilində efirə gedən axşam xəbərləri bülleteninin redaktoru və aparıcısı olmuşdur. O, 2002-ci ilin sentyabr ayında TRM-dan çıxmışdır.  10.  Corina Fusu (ikinci ərizəçi) əyləncəli səhər proqramının, həmçinin TRM-da axşam xəbərləri bülleteninin və Fransız mədəniyyətinə həsr olunan bir proqramın redaktoru və aparıcısı olmuşdur. O 1990-cı ildə TRM-nın sələfi olan təşkilatda işə başlamış və 2004-cü ilin noyabr ayında ixtisara salınaraq işdən uzaqlaşdırılmışdı. 11.  Mircea Surdu (üçüncü ərizəçi) mədəni, sosial və siyasi mövzularda olan həftəlik axşam tok-şousunun baş redaktoru və aparıcısı olmuşdur. O, TRM-nın sələfi olan təşkilatda 1985-ci ildə işə başlamış və 2004-cü ilin avqust ayında Dövlət Şirkəti tərəfindən işdən uzaqlaşdırılmış, lakin 2004-cü ilin avqust ayında İctimai Qurum tərəfindən işə götürülmüşdür. 12.  Dinu Rusnac (dördüncü ərizəçi) Televiziyanın Xəbərlər Bölümündə baş redaktor olmuş və Rus dilində çıxan axşam xəbərlərinin aparıcısı işləmişdir. O TRM-da 1994-cü ilin iyul ayında işə başlamış və 2004-cü ilin noyabr ayında ixtisara salınmışdır. 13.  Diana Donică (beşinci ərizəçi) Televiziyanın Mədəniyyət Bölümünün baş direktoru olmuş və Mircea Surdunun apardığı şouda işləmişdir. O TRM-da 1994-cü ilin avqust ayında işə başlamış və 2004-cü ilin avqust ayında Dövlət Şirkəti tərəfindən işdən uzaqlaşdırılmış, lakin 2004-cü ilin avqustunda İctimai Qurum tərəfindən işə götürülmüşdür. 14.  Leonid Melnic (altıncı ərizəçi) Televiziyanın Mədəniyyət Bölümündə bir neçə proqram və tok-şouların prodüseri olmuşdur. O 1992-ci ilin avqust ayında TRM-nın sələfi olan təşkilatda işə başlamış və 2004-cü ilin avqustunda Dövlət Şirkəti tərəfindən işdən uzaqlaşdırılmış, lakin 2004-cü ilin avqustunda İctimai Qurum tərəfindən işə götürülmüşdür. 15.  Viorica Cucereanu-Bogatu (yeddinci ərizəçi) Televiziyanın Xəbərlər Bölümündə xüsusi müxbir kimi işləmişdir. O 1979-cu ilin avqust ayında TRM-nın sələfi olan təşkilatda işə başlamış və 2004-cü ilin noyabr ayında ixtisara salınmışdır. 16.  Angela Aramă-Leahu (səkkizinci ərizəçi) Televiziyanın Mədəniyyət Bölümündə baş redaktor və aparıcı olmuş, həmçinin əyləncəli şou proqramın prodüseri və aparıcısı işləmişdir. O 1983-cü ilin dekabr ayında TRM-nın sələfi olan təşkilatda işə başlamış və 2004-cü ilin noyabr ayında ixtisara salınmışdır. 17.  Ludmila Vasilache (doqquzuncu ərizəçi) Televiziyanın Mədəniyyət Bölümündə bir neçə proqramın redaktoru və aparıcısı olmuşdur. O, 1990-cı ilin fevral ayında TRM-nın sələfi olan təşkilatda işə başlamışdır. O, 2004-cü ilin avqust ayında Dövlət Şirkəti tərəfindən işdən çıxarılmış, lakin 2004-cü ilin avqustunda İctimai Qurum tərəfindən işə götürülmüşdür. C.  Tərəflərin 2001-ci ilin fevral ayından 2004-cü ilin noyabr ayınadək olan müddət ərzində TRM-da tətbiq edilən qeyri-qanuni siyasi nəzarətlə bağlı təqdimatları 1.  Ərizəçilər 18.  Ərizəçilərin bildirdiklərinə görə TRM fəaliyyət göstərdiyi bütün müddət ərzində siyasi nəzarətə məruz qalmışdır. Bununla belə, 2001-ci ilin fevral ayından, yəni Kommunist Partiyasının parlament seçkilərində səslərin böyük əksəriyyətini qazanmasından sonra, TRM-da yüksək vəzifəli menecerlərin bir neçəsi tutduqları vəzifələrdən uzaqlaşdırılmış və onların yerləri Hökumətə loyal münasibətdə olan şəxslər tərəfindən tutulmuşdur. Jurnalistlərin ifadə azadlığının məhdudlaşdırılması halları da bundan sonra daha kəskin xarakter almışdır. 19.  Ərizəçilər iddia edirlər ki, xəbərlər bülletenlərində verilən məlumatlara TRM-nin yüksək menecmenti tərəfindən ciddi nəzarət edilirdi. Əvvəllər xəbər bülleteni üçün xəbərlərin seçilməsi və bülletenin bir hissəsi üçün xəbərlərin yazılması həmin bülletenin aparıcısı olan birinci ərizəçinin işinin bir hissəsi idisə, 2001-ci ildən etibarən bu iş Xəbər Bölümünün Rəhbəri tərəfindən görülməyə başladı və hansı xəbərlərin bülletenə daxil edilməsi barədə Dövlət xəbər agentliyi “Moldpres” tərəfindən verilən cədvəl əsasında o qərar verməli idi. Seçim edildikdən sonra təsdiq olunması üçün TRM-nın Prezidentinə və Radio və Televiziyanın Direktoruna təqdim olunurdu. Parlament, hökumət və ya prezident sessiyaları ilə bağlı, həmçinin rəsmi orqanların yerli səfərləri ilə bağlı materiallara üstünlük verilməli idi. 20.  Siyasi xarakterli müsahibə və reportajların hazırlanması yalnız etibar edilən bir qrup jurnalistlərə və texniki işçilərə həvalə olunurdu. 2001-ci ildən əvvəl jurnalistlərə iri miqyaslı redaksiya nəzarəti var idisə, indi artıq onlara dərc ediləcək materialların tonu və istiqaməti ilə bağlı təlimatlar verilirdi və bəzi hallarda bütün material onlara diktə edilirdi. Canlı yayımlanmayan müsahibələr və digər reportajlar iqtidarda olan partiyanı yaxşı tərəfdən təqdim etmək məqsədilə seçilir və redaktə edilirdi. 21.  TRM siyasətinə uyğun olaraq, hökumət yönümlü qurumların və rəsmilərin fəaliyyətləri haqqında reportajların müddəti 3 və 5 dəqiqə arasında olmalı idi. Digər hadisələr barədə reportajların müddəti maksimum 60 saniyədən 90 saniyəyədək olmalı idi. Nəticədə xəbər bülletenlərinə ayrılan ümumi vaxtın üçdə-ikisi Hökumətlə bağlı reportajlara həsr olunurdu. Ölkə daxilində olan hər hansı münaqişə və ya müxalifət, qeyri-hökumət təşkilatları və ya iqtidarda olan partiyadan fərqli görüşlərə malik olan insanlar tərəfindən təşkil olunan tədbirlər haqqında reportajlar verilməməli idi. Heç bir müxalifət partiyasının efir vaxtı almaq imkanı yox idi və siyasi, mədəni və elmi sahələrdən olan və Kommunist Partiyasını dəstəkləməyən və bu səbəbdən də TRM-nın proqramlarına çıxmalarına icazə verilməyən nüfuzlu şəxslərin adları “qara siyahı”ya salınırdı. Nadir hallarda müxalifətdən olan siyasətçiyə efir vaxtı veriləndə müsahibələr məhdudlaşdırılır və ya çıxışları jurnalist şərhləri və ya Hökumətin xəbər agentliyi olan Moldpres tərəfindən verilən mətnlərlə kəsilirdi. 22.  Xəbər bülletenlərindən başqa proqramlar da senzuraya məruz qalırdı. Ziddiyyətli mövzular qadağan edilmişdi; qonaqların və studiyadakı iştirakçıların mənsubiyyətinə nəzarət olunurdu; canlı və interaktiv verilişlərdən qaçılırdı və studiyaya edilən telefon zəngləri ələnməyə məruz qalırdı. Həftəlik yayım cədvəli TRM-nın Prezidenti tərəfindən təsdiq olunmalı idi. Onun təsdiq etmədiyi proqramlar tamaşaçılara və ya proqramın iştirakçılarına əvvəlcədən bu barədə bildiriş verilmədən və ya heç bir izahat verilmədən yayım cədvəlindən çıxarılırdı. 23. Ərizəçilər iddia edirlər ki, “Rumın”, “Rumın dili”, “Bessarabiya”, “Rumınların tarixi”, “totalitar rejim” kimi söz və ifadələrin istifadə olunmasına, həmçinin iki Dünya Müharibələri arasındakı dövr, SSRİ-də təşkil olunmuş aclıq, Stalin rejimi, GULAG deportasiyaları və 1989-cu ilin milli dirçəliş dövrü kimi tarixi dövrlərə istinad olunmasına qadağa qoyulmuşdu. 24.  Ərizəçilər bu dövr ərzində baş vermiş bir neçə spesifik insidenti qeyd etmişlər. Bu insidentlər sırasında bir jurnalistin 27 avqust 2001-ci ildə Müstəqillik Günü ilə əlaqədar canlı reportajda “totalitar Kommunist rejimi”, “Kommunist Hökumət” və “Böyük Milli Yığıncaq Meydanı” ifadələrindən istifadə etdiyinə görə ona qarşı intizam tədbirinin görülməsi; axşam xəbərlərində Müstəqillik Günü ilə bağlı bədii reportajdan Moldovanın birinci Prezidenti Mircea Snegur ilə müsahibənin kəsilib çıxarılması; müsahibə zamanı “totalitar rejim dövründə kilsələr məhv edilmişdir” deyən Kino İşçiləri Birliyinin Prezidenti ilə müsahibə hazırlamış bir jurnalistə töhmət verilməsi; Moldovadakı iqtisadi vəziyyət barədə danışarkən “hal-hazırda tunelin sonunda heç bir işıq görünmür” deməsi səbəbi ilə Kommunist Partiyasının keçmiş Baş Katibi G.E. ilə 22 sentyabr 2001-ci il tarixli müsahibənin kəsilməsi; mərhum müğənnilər Doina və Ion Aldea Teodorovici haqqında 28 oktyabr 2001-ci il tarixində efirə getməli olan proqramın ləğv olunması; 13 fevral 2002-ci il tarixində parlamentin deputatı Vlad Cubreacov ilə məktəb kurrikulumunda “Rumınların tarixi” fənninin “Moldova Tarixi” fənni ilə əvəz olunması haqqında müsahibənin efirə verilməsindən imtina olunması; 22 fevral 2002-ci ildə Parlamentdə sosial-siyasi vəziyyət barədə aparılmış debatla bağlı reportajda müxalifətin mövqeyinin əks etdirilməsinə icazə verilməsindən imtina edilməsi; Hökumətin ərazi-inzibati islahatla bağlı təkliflərini tənqid edən, “Alianţa Braghiş” parlament fraksiyasının deputatı tərəfindən təşkil olunmuş mətbuat konfransı barədə reportajın senzuraya məruz qalması; “Rumınların tarixi” və Rumın dili ilə bağlı fikirlərin səsləndirilməsi səbəbi ilə Filoloqlar Konqresi və Tarixçilər tərəfindən təşkil olunan Konfransla haqqında reportajların qadağan edilməsi; 2002-ci ilin aprel ayında, Stalin repressiyalarının qurbanlarına həsr olunmuş Milli Tarix Muzeyinin inauqurasiyası haqqında bədii reportajın qadağan edilməsi; 2002-ci ilin iyul ayında, Professor Elle Pelerino haqqında bədii reportajın onun etnik Almanların Sovet İttifaqı tərəfindən deportasiya edilməsi haqqında danışması səbəbi ilə qadağan edilməsi; mərhum Gheorghe Ghimpu haqqında 2002-ci il iyul tarixli bədii reportajdan onun “Moldova Rumınlarının milli şüuru” adlı kitabının adının çıxarılması; 2002-ci və 2003-cü illər Milad mövsümləri ərzində Bessarabiya Metropolitan Kilsəsinin din xadimləri ilə hər hansı müsahibənin qadağan edilməsi göstərilir. 25. 28 noyabr 2003-cü ildə ərizəçi Mircea Surdunun aparıcılığı ilə təqdim olunan “Bună Seara” tok-şousu Rusiya Federasiyası tərəfindən təklif olunan Moldovanın federallaşdırılması üzrə planın müzakirəsinə həsr olunmalı idi. Şounun qonaqları Avropa Şurasının Moldovadakı nümayəndəsi Vladimir Filipov, ATƏT Missiyasının nümayəndəsi Klaus Neurkirh və Parlament fraksiyalarının üç lideri: Victor Stepaniuc, Dumitru Braghiş və Iurie Roşca idilər. Vladimir Filipova TRM-nın Prezidenti tərəfindən yayımın başlamalı olduğu vaxtdan bir neçə saat əvvəl bildirilmişdi ki, şou ləğv olunduğundan onun gəlməsinə ehtiyac yoxdur. Şounun təşkilatçı komandasına və aparıcıya bu barədə məlumat verilməmişdi. ATƏT-in nümayəndəsi, Dumitru Braghiş və Iurie Roşca studiyaya gəldilər. İctimaiyyətin nümayəndələri yerlərini tutdular və şou başladı. Bununla belə, yayım iştirakçıları məlumatlandırmadan və heç bir izahat verilmədən baş tutmadı və onun əvəzində bir film göstərildi. Daha sonra onun üzərində çalışmış jurnalistlər polis tərəfindən dindirildi. 2.  Hökumət 26. Hökumət ərizəçilər tərəfindən yuxarıda qeyd edilən xüsusi insidentlərlə bağlı məsələni qəbul etmədi. Bununla belə, onlar vurğuladılar ki, müxalifət siyasətçilərinin milli televiziyaya çıxış imkanları olmuşdur və 14-27 fevral 2002-ci il tarixləri ərzində və ayrı-ayrı tarixlərdə 2002-ci ilin aprelində, 2002-ci ilin iyulunda və 2003-cü ilin noyabrında olan xəbər proqramlarının mətnlərindən də göründüyü kimi 2002-ci il etirazları barədə reportajlar verilmişdir. Bundan əlavə, dərc olunmuş TV Proqramları TRM-da aşağıdakı yayımların olduğunu göstərirdi: 14 may 2004-cü il tarixində “Siyasi Partiyaların Tribunası” adlı veriliş; 12 iyul 2004-cü il tarixində Moldova Prezidentinin iştirakı ilə “İctimai Həyat” adlı veriliş; 15 iyul 2004-cü il tarixində Parlamentin kommunist fraksiyasının lideri V. Stepaniucin, “Moldova Democrată” adlı Parlament fraksiyasının lideri c-b D. Braghişin, əlavə parlament partiyası “Centrist Union”un lideri cənab M. Petrachenin və heç bir siyasi partiyanın təmsilçisi olmayan digər şəxslərin iştirakı ilə “Demokratik proses və Mətbuat Azadlığı” adlı veriliş. 27.  2002-ci ildən etibarən əsas milli azlıqları təmin etmək üçün TRM altı dildə, daha dəqiq desək rus, ukrayna, qaqauz, bolqar, rom və idiş dillərində verilişlər yayımlamışdır. 28.  2005-ci ilin seçki kampaniyası dövründə “Müxalifət saatı” və “Əks mövqe” kimi proqramlar müxalifətə həftə ərzində 1 saat müddətində öz nöqteyi-nəzərlərini ifadə etməyə imkan verirdi. Seçki dövründən kənarda isə “Siyasi Partiyaların Platforması” adlı proqram hər həftə bir müxalifət siyasətçisinə ictimaiyyətə müraciət etməsi üçün on dəqiqəlik efir vaxtı verirdi. Bundan əlavə, 2005-ci ildən sonra Parlamentdə keçirilən bütün debatlar TRM televiziya və radio kanalları vasitəsi ilə yayımlanmışdır.   D.  2001-ci il etiraz aksiyaları və tətili 29.  2002-ci il yanvar ayının 9-dan may ayınadək həmin vaxt üçün əsas müxalifət partiyası olan Xristian Demokratik Xalq Partiyası Hökumətin tarix fənni üzrə məktəb kurrikulumuna dəyişiklik edilməsi və yenidən rus dilinin məcburi fənn kimi tədris olunması ilə bağlı qərarına etiraz olaraq gündəlik nümayişlər təşkil etmişdir. Əsas Hökumət binasının yanında yerləşən Böyük Milli Yığıncaq Meydanında baş tutan həmin nümayişlərə on minlərlə etirazçılar qoşulmuşdu (daha sonra bax Xristian Demokratik Xalq Partiyası Moldovaya qarşı, (The Christian Democratic People’s Party v. Moldova ) no 28793/02, ECHR 2006-II). 30.  Hökumət tərəfinin bildirdiyinə görə, nümayişlər barədə TRM-nın xəbər bülletenlərində reportajlar, əsasən ərizəçi Corina Fusu tərəfindən hazırlanmış reportajlar verilirdi. Bununla belə, ərizəçilər iddia edirlər ki, nümayişlər barədə məhdud şəkildə məlumat verilib və onlara elə ciddi nəzarət olunub ki, xüsusilə də, etirazların səbəbləri barədə və ya parlament debatları zamanı müxalifət tərəfindən ifadə olunan fikirlər haqqında hər hansı məlumat vermək qadağan edilib. 31. 25 fevral 2002-ci il tarixində TRM-nın işçi heyətindən 331 nəfəri aşağıdakı etiraz bəyannaməsini imzalayıblar:  “Biz, Teleradio-Moldovanın işçiləri, bildiririk ki, seçkilərdə Kommunist Partiyasının qələbəsindən sonra bizim ifadə azadlığımız pozuntuya məruz qalmışdır. Bizim tamaşaçılarımız və dinləyicilərimiz doğru və bitərəf məlumat almaq hüququndan məhrum edilmişdir. Faktiki olaraq hakimiyyət orqanları milli radio və televiziyada Moldova Konstitusiyası ilə qadağan olunan Sovet stilində siyasi senzuranı bərba etmişdir. Bunun nəticəsində “Teleradio-Moldova” beyin yuma və ictimai fikir üzərində manipulyasiya vasitəsinə, hakim partiyanın ağızlığına çevrilmişdir. Biz televiziya tamaşaçılarının, radio dinləyicilərinin hüquqlarını və bütövlükdə mətbuat azadlığını pozan bu totalitar xarakterli hərəkətlərə qarşı etiraz edirik. Bu qəbildən olan demokratik prinsiplərin pozulması halları təhlükəlidir, çünki onlar ölkəmizin daxilindəki siyasi vəziyyətin sabitlliyinə xələl gətirir. Biz məcburi ruslaşmaya və demokratik sistemin düşünülmüş şəkildə məhv edilməsinə qarşı çıxış edən nümayişçilərlə həmrəy olduğumuzu ifadə edirik. Biz Teleradio-Moldova Dövlət Şirkəti daxilində senzuranın ləğv olunmasını və insanların doğru, etibarlı və qərəzsiz məlumat almaq hüququna hörmət edilməsini tələb edirik. Biz hakimiyyətin bu ölkənin insanları tərəfindən seçilmiş demokratiya və Avropa dəyərlərinə hörmət etməsini tələb edirik.” 32.  26 fevral 2002-ci il tarixində bəyannamə xəbər agentliklərinə göndərildi və siyasi nəzarətə qarşı etiraz etmək üçün bir neçə min insan TRM-nın qərargahının qarşısına toplaşdı. Həmin gün daha sonra axşam saat 19:00 xəbərlər bülleteninin yazılması zamanı dördüncü ərizəçi, Dinu Rusnac ona oxuması üçün verilmiş və TRM-nın qərargahının qarşısındakı etirazlar haqqında məlumatların çıxarılmış olduğu materialı oxumaqdan imtina etdi. Xəbərlər komandası nümayişlər haqqında reportaj yayımlamağa başladı, lakin bir neçə dəqiqədən sonra bülleten yarımçıq kəsildi və onun yerinə sənədli film verilməyə başladı. Studiyaya hərbçilər cəlb edildi. Etirazlarda iştirak etdiyinə görə Larisa Manoleyə Rumın dilində saat 21:00 xəbərlər bülletenini təqdim etməyə icazə vermədilər. 33. 27 fevral 2002-ci il tarixdə TRM-nın bir qrup əməkdaşı qərara gəldilər ki, “go-slow” tətili etsinlər və bu məqsədlə Tətil Komitəsi də seçdilər. Tətil Komitəsi TRM-nın Prezidentinə və Hökumətə senzuranın ləğv edilməsinin də daxil olduğu tələblər siyahısını göndərdilər və redaktorlar və xəbər aparıcıları senzurasız xəbər bülletenləri hazırlamağa başlamaq barədə qərar verdilər. Təxminən 700 nəfər nümayişçidən ibarət bir qrup TRM-nın binasının qarşısına toplaşdı. 34.  27 fevral 2002-ci ildə günortadan sonra, Moldova Prezidenti TRM-ya gəldi və Tətil Komitəsinin nümayəndələri ilə görüşdü. O bildirdi ki, özü də senzuranın əleyhinədir. Bununla belə, o Böyük Milli Yığıncaq Meydanında keçirilən nümayişlərin qeyri-qanuni olduğunu əsas kimi gətirərək müxalifətə bir saatlıq efir vaxtının verilməsi ilə bağlı tələbi rədd etdi. 35. 5 mart 2002-ci il tarixində dördüncü ərizəçi, Dina Rusnac saat 19:00 xəbərlər bülleteninin yazılı materialına Tətil Komitəsinin Moldova Prezidentinin müəyyən bəyanatlarına cavabı ilə bağlı bir material və həmçinin Xristian Demokratik Xalq Partiyasının lideri Iurie Roşca ilə müsahibə daxil etdi. Xəbərlər Bölməsinin Rəhbəri bu paraqrafları yazılı materialdan çıxardı. Canlı yayımlanan proqram zamanı cənab Rusnac senzura ilə bağlı ittihamlarını bildirdi və redaktə edilmiş yazılı materialı ekrana göstərdi. Dərhal, Bölmə Rəhbəri texnikə səsin kəsilməsi göstərişini verdi. 36.  7 may 2002-ci ildə “[TRM]ın işinin təkmilləşdirilməsi üzrə strategiyanın” işlənib hazırlanması üçün Parlamentdə xüsusi Parlament Komissiyası yaradıldı. E.  Birinci və dördüncü ərizəçilərə qarşı inzibati tədbirlər 37.  27 fevral 2002-ci il tarixli hadisələrin ardınca, əvvəllər hər səhər rumın dilində xəbərləri oxuyan birinci ərizəçi Larisa Manoleyə bu xəbərləri yalnız həftədə bir və ya iki axşam aparmağa icazə verildi. 6 mart 2002-ci il tarixində, xəbərləri oxuyarkən səhvə yol verməsi əsas kimi göstərilərək onun vəzifəsi redaktor və baş xəbər aparıcısı vəzifəsindən kiçik müxbir vəzifəsinə aşağı salındı və ona daha xəbər bülleteni aparmağa icazə verilmədi. 38.  O, TRM-ya qarşı əmək mübahisəsi başlatdı, 11 sentyabr 2002-ci ildə Apelyasiya Məhkəməsi onun xeyrinə qərar çıxardı və TRM-ya onun əvvəlki xəbər aparıcısı vəzifəsinə bərpa olunması ilə bağlı göstəriş verdi. Lakin, TRM məhkəmənin qərarını icra etmədi və Xanım Manole bir daha öz əvvəlki vəzifəsinə qaytarılmadı. Ona müxbir kimi kifayət qədər iş verilmədi və iddia edildiyi kimi təhdid-təzyiqə və senzuraya məruz qaldı, artıq qazanc əldə etmək mümkün olmadıqda 13 noyabr 2002-ci ildə işdən çıxmağa məcbur oldu. Daha sonra o mətbuat agentliyində və başqa bir televiziya şirkətində işləyib. 39.  7 mart 2002-ci ildə dördüncü ərizəçi Dinu Rusnac xəbərlər bülleteninin icazə verilən mətnindən öz təşəbbüsü ilə kənara çıxdığı üçün ciddi xəbərdarlıq (“mustrare aspră”) formasında intizam sanksiyasına məruz qaldı. Bundan əlavə, onun vəzifəsi xəbər aparıcılığı vəzifəsindən aşağı salındı və o hər hansı xəbər proqramları aparmaq hüququndan məhrum edildi. 40.  O TRM-ya qarşı iddia qaldırdı və 23 sentyabr 2002-ci ildə Apelyasiya Məhkəməsi c-b Rusnacın mətndən kənara çıxmaqla heç bir müqavilə öhdəliyini pozmuş olmadığı əsası ilə ona qarşı tətbiq olunmuş intizam cəzasını ləğv etdi. Bununla belə, məhkəmə onun xəbərlər aparıcısı vəzifəsinə bərpa olunması ilə bağlı iddiasını təmin etmədi və əsas kimi onu göstərdi ki, bu vəzifədə yalnız şifahi razılaşma əsasında işləmiş olduğundan həmin vəzifə üzrə onun müqavilə ilə təmin edilən heç bir hüququ yoxdur. 25 oktyabr 2002-ci ildə TRM Apelyasiya Məhkəməsinin qərarına uyğun olaraq intizam cəzasını geri götürdü. F.  Audiovizual Əlaqələndirmə Şurasının hesabatı 41.  16-19 aprel 2002-ci il tarixləri arasındakı dövr ərzində Audiovizual Əlaqələndirmə Şurası (“AƏŞ”: bax aşağıda 58-ci bənd) senzura məsələsini və şirkətin qarşılaşdığı digər problemləri müzakirə etmək üçün TRM-nın menecerləri və işçi heyəti ilə silsilə görüşlər təşkil etdi. 29 aprel 2002-ci ildə AƏŞ özünün aşağıdakı yekun rəyini dərc etdirdi:   “Həm şirkətin administrasiyası və həm də işçi heyəti tələblərin meydana çıxmasına və tətil komitəsinin yaranmasına səbəb olan münaqişənin cəld həlli yolunun tapılması ilə bağlı öz maraq və arzularını ifadə etdilər. Müzakirələr iki ümumi mövzu üzərində mərkəzləşirdi: Tətil Komitəsinin siyasi xarakterli olması və [TRM] daxilində baş verən hadisələr; Əsas diqqətin işçilərin yaradıcı potensialından istifadə olunmamasına yönəldilməsi ilə sosial və inzibati məsələlər. Bir sıra silsilə hadisələr tətilə gətirib çıxardı. Şirkətin mərkəzi administrasiyasında və şöbələrində baş menecerlərin əhəmiyyətli dəyişdirilməsi baş verdi ki, bu da ciddi parçalanmalara səbəb oldu. Əmək müqavilələrinin olmasına baxmayaraq, müəyyən qrup jurnalistlər və rejissor köməkçiləri proqramların hazırlanması və yayımlanması ilə bağlı təlimatlara əməl etməməyə başladılar ki, bu da oturuşmuş standartların yerindən oynamasına və yayım qaydalarına və tələblərinə məhəl qoyulmamasına gətirib çıxardı. Müəyyən televiziya jurnalistlərinin siyasi baxımdan qərəzliliyi özünü onda göstərdi ki, onlardan bir qrupu Böyük Milli Yığıncaq Meydanında keçirilən, parlamentdə təmsil olunan müxalifət partiyası tərəfindən təşkil olunan nümayişlərə dərhal öz dəstəklərini verdilər. Yaranmış bu vəziyyətdən istifadə edərək jurnalistlər nəinki peşəkar prosedurları pozdular, hətta işçi heyətini iki düşərgəyə: “bizimkilərə” və “onlara” bölməklə şirkətin daxilindəki vəziyyəti daha da gərginləşdirdilər. ... Aparıcıların lisenziyasının alınması da daxil olmaqla intizam tədbirləri yayım prosedurlarını pozmuş jurnalistlərə qarşı tətbiq olunmuşdur. Tətil Komitəsinin üzvlərinin qərəzli bəyanatları TRM-nın işçi heyətinin əksəriyyəti tərəfindən rədd edilmişdi. Bu da üzvlərinin sayı heç də Tətil Komitəsinin üzvlərinin sayından az olmayan Tətil Əleyhinə Komitənin yaranmasına gətirib çıxardı. Tətil Komitələrinin fəaliyyəti TRM Həmkarlar İttifaqı Komitəsi tərəfindən dəstəklənmirdi. Tətil Komitəsinin üzvləri öz tələblərini təkcə şirkətin administrasiyasına və Hökumətə deyil, Audiovizual Koordinasiya Şurasına bu barədə məlumat vermədən, Avropa Şurasına da təqdim etmişdirlər. Yaradıcılıq prosesində senzura’ və ‘senzuranın tətbiqi’ ilə əlaqədar onu demək olar ki, xidməti öhdəliklərin yerinə yetirilməsi kimi vəzifədən irəli gələn əsas tələblərin ‘senzura’ kimi təqdim edilməsinə cəhd edilmişdir. Eyni zamanda, həm ‘xarici’ və həm də ‘daxili’ senzura kimi anlayışlar da müzakirə mövzusu idi. Faktiki olaraq, onlar senzuranın olmasından özlərinin gördüyü aşağı keyfiyyətli işə və peşəkarlıq baxımından çatışmamazlıqlarına bəraət qazandırmaq üçün istifadə etmişlər. Jurnalistlər yuxarı menecmentin qərəzsiz proqramlar hazırlamaq məsədi ilə onlara həvalə etdikləri tapşırıqları lazımi qaydada yerinə yetirməmişlər. Diktə və senzura formasında əsas peşəkarlıq tələblərinə qarşı maneələr yaranmışdır. Buna baxmayaraq, demək olmaz ki, müəyyən rejissorlar öz canlı yayımlarından parlamentdəki çoxluğun siyasi xəttinin xeyrinə istifadə etməyə cəhd etmişlər. AƏŞ-də bununla bağlı hər hansı konkret nümunələrin olmamasına baxmayaraq, Dövlət hakimiyyəti nümayəndələri tərəfindən proqramlar vasitəsi ilə verilən mesajlara təsir göstərmək təşəbbüsləri hələ də qalmaqdadır. Başa düşmək çətin deyil ki, bu cür lazımsız formada təsir yaradıcı heyətin etirazlarına gətirib çıxarmışdır. Bu televiziya üçün adi haldır. Beləliklə də, müəyyən rejissorların yaradıcı prosesin təşkil olunması sahəsində peşəkarlığının olmaması ‘siyasi senzura’ kimi müəyyən olunmuşdur. ‘Siyasi senzura’ ‘intellektual senzura’ya çevrilmişdir. Həmçinin müşahidə olunmuşdur ki, şirkətin administrasiyası Bessarabiya, rumın, rumın dili, Rumıniya tarixi və ya totalitar rejim sözlərindən tarixi kontekstdə istifadə olunmasını qadağan etməyib, bununla belə, həmin sözlərin mövcud hadisələrlə bağlı reportajlarda istifadə olunmasına da icazə verməyib. Tətil Komitəsinin üzvlərinin tələblərinə efir vaxtı ayrılmışdır. ... Hökumət tərəfindən qəbul edilməmişdən əvvəl TRM-nın Nizamnaməsinə Avropa Birliyi tərəfindən də baxılmışdı. Bununla belə, bəzi Maddələr və müddəalar TRM-nın yaradıcılıq fəaliyyətində və ya menecmentlə işçi heyəti arasındakı münasibətlərdə hələ özünü göstərməmişdir. Dövlət müəssisəsinin ictimai bir instituta çevrilməsi ilə bağlı təkliflər arzu olaraq qalır və maliyyə baxımından əsassızdır. ... Beləliklə, Dövlət mülkiyyətində olan Teleradio-Moldova şirkətində işlərin vəziyyəti ilə ətraflı tanış olduqdan sonra, AƏŞ hesab edir ki: Senzuranın tətbiqi kimi başa düşülən rejissorların daimi xarakter almış dəyişdirilməsi təcrübəsi və yaradıcı işçi heyətinə qarşı təzyiqlər edilməsi yaradıcı işçi qüvvəsinin fəaliyyəti ilə bir araya sığmır. Dövlət mülkiyyətində olan Teleradio-Moldova şirkətinin Nizamnaməsi və gələcəkdə televiziya və radio yayımında ictimai vəzifələrin yaradılması mümkünlüyünə ictimaiyyətə açıq şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Şirkət Nizamnamənin müddəalarına ciddi şəkildə əməl etməlidir və kollegial Direktorlar Şurasının formalaşdırılması üçün məsuliyyət daşıyır. Güclü avadanlıqların təmin edilməsi və əmək haqqı da daxil olmaqla maliyyələşmə ilə bağlı müəyyənedici qərarlar Parlament və Hökumət tərəfindən qəbul edilməlidir. Televiziya və Radio İncəsənət Komissiyasının Nizamnaməsinə və tərkibinə və proqramların hazırlanması və verilməsi ilə bağlı təlimatlara yenidən baxılmalıdır. Audiovizual sektorla bağlı qanunvericiliyə daim və tam məsuliyyətlə yenidən baxılması üçün müddəa əlavə edilməlidir. İşçi heyətinə təlimlərin keçirilməsi və işçilərin istiqamətləndirilməsi üzrə prosedurlar yenidən nəzərdən keçirilməli və təlim proqramları xarici studiyalarda təşkil olunmalıdır. G.  TRM-nın ictimai quruma çevrilməsi və bərpa olunması proseduru 42.  7 iyun 2002-ci ildə Moldova Prezidenti mətbuata TRM ilə bağlı bəyanat verdi. O, Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Moldova hökumətindən dövlət şirkəti olan TRM-nın İctimai Quruma çevrilməsini tələb edən Qətnaməsi ( bax 61-ci bənd) ilə bağlı öz qeyd-şərtlərini ifadə etdi, lakin bəyan etdi ki, o Parlamentin bu cür dəyişikliyin edilməsi ilə bağlı qərarını qəbul edəcək. 43.  26 iyul 2002-ci ildə Parlament İctimai Audiovizual İnstitut “Teleradio-Moldova” haqqında 1320-XV saylı Qanun qəbul etdi və bu qanunla Dövlət Şirkəti İctimai Quruma çevrildi (bax aşağıda 65-ci bənd) 44.  Yeni qanuna əsasən keçmiş Dövlət Şirkətinin işçi heyəti yeni İctimai Qurumda işə qəbul olunmaq üçün imtahandan keçməli idi. 2004-cü ilin may ayında İmtahan Komissiyası yaradıldı. TRM-nın mövcud işçi heyətini komissiyada təmsil etmək üçün ərizəçi Mircea Surdu seçildi. 45.  Bütün ərizəçilər imtahana girdi. Nəticələr 26 iyul 2004-cü il tarixində açıqlandı. Corina Fusu, Dinu Rusnac, Viorica Cucereanu-Bogatu və Angela Arama-Leahu 2002-ci il tətili zamanı fəal olmuş xeyli sayda şəxslə birlikdə öz vəzifələrinə təsdiq olunmaq üçün imtahandan keçə bilmədilər. Etiraz olaraq Mircea Surdu İmtahan Komissiyasından istefa verdi. 46.  27 iyul 2004-cü ildə vəzifələrinə bərpa olunmayan jurnalistlər mətbuat konfransı keçirdilər və iddia etdilər ki, onlara siyasi səbəblərdən imtina edilib. Xəbərlərin 19:00 buraxılışında həmin mətbuat konfransı barədə reportaj verilməli idi. Lakin, TRM-nın Prezidenti onun yerinə təbiət haqqında sənədli film nümayiş etdirmək barədə qərar qəbul etdi. 47.  Elə həmin tarixdə, TRM-nın Prezidenti ərizəçilərin beşi daxil olmaqla həmin mətbuat konfransında iştirak edən on doqquz nəfərin TRM-nın binasına daxil olmasını qadağan edən əmr verdi. Həmin jurnalistlər və onların tərəfdarları öz etirazlarını TRM-nın binasından kənarda da təxminən bir neçə ay davam etdirdilər. H.  Bərpa olunma proseduru ilə bağlı məhkəmə icraatı 48.  Ərizəçilər Corina Fusu, Angela Aramă-Leahu, Dinu Rusnac və 57 nəfər digər şəxs İmtahan Komissiyasının qanunsuz formalaşdırıldığını iddia edərək bərpa prosedurunun qeyri-qanuni olması ilə bağlı Kişinyov Apelyasiya Məhkəməsinin İnzibati Palatasına şikayət ünvanlandılar. 49.  24 sentyabr 2004-cü il tarixli qərarı ilə Kişinyov Apelyasiya Məhkəməsi bu iddianı əsaslandırılmamış hesab edərək təmin etmədi. Məhkəmə bildirdi ki, İmtahan Komissiyası 1320-XV saylı, 26 iyul 2002-ci il tarixli Qanuna uyğun olaraq formalaşdırılmışdır və bu Qanun ərizəçilərə imtahanın təşkil olunması ilə bağlı heç bir spesifik hüquqlar vermir. TRM həmin qanuna əsasən öz səlahiyyətləri çərçivəsində hərəkət etmişdir və qanunvericiliyin müddəalarını mübahisələndirmək hüququ olmamışdır. 50.  16 mart 2005-ci ildə Ali Ədalət Məhkəməsi şikayəti əsaslandırılmamış hesab edərək təmin etmədi. II.  İCTİMAİ YAYIM XİDMƏTİ HAQQINDA AVROPA ŞURASI NAZİRLƏR KOMİTƏSİ TƏRƏFİNDƏN HAZIRLANMIŞ PRİNSİPLƏR VƏ QAYDALAR 51.  7-8 dekabr 1994-cü il tarixində Praqada keçirilən Kütləvi İnformasiya vasitələri Siyasəti haqqında Dördüncü Avropa Nazirlər Konfransında Nazirlər Komitəsi aşağıdakı qətnamələri qəbul etmişdir: İctimai Yayım Xidmətinin Gələcəyi haqqında 1 saylı Qətnamə ... 52.  1996-cı ildə Nazirlər Komitəsi “İctimai Yayım Xidmətinin Müstəqilliyinin Təminatı” haqqında R(96)10 saylı Tövsiyə qəbul etdi ... 53.  2000-ci ilin dekabrında Nazirlər Komitəsi “Yayım Sektoru üçün Tənzimləyici Orqanların Müstəqilliyi və Funksiyaları” haqqında Rec(2000)23 saylı Tövsiyə qəbul etdi. Tövsiyədə qeyd olunurdu ki, yayım sektorunda geniş müstəqil və muxtar mətbuat vasitələrinin mövcudluğunu təmin etmək üçün elə adekvat və mütənasib nizamlamanın olması əhəmiyyətlidir ki, bununla mətbuat azadlığını və eyni zamanda həmin azadlıqla digər legitim hüquqlar və mənafelər arasındakı tarazlığı da təmin etmək mümkün olsun. ... 54.  27 sentyabr 2006-cı ildə Nazirlər Komitəsi “üzv dövlətlərdə ictimai yayım xidmətinin müstəqilliyinin təmin olunması haqqında Bəyannamə” qəbul etdi ... III.  DÖVLƏTDAXİLİ QANUNVERİCİLİK VƏ TƏCRÜBƏ A.  Dövlətdaxili qanunvericiliyin Konvensiyaya uyğun olmadığı üçün mübahisələndirilməsi vasitələri 55.  İnzibati İcraat haqqında Qanunun (10 fevral 2000-ci il tarixli, 793-XIV saylı Qanun) 4-cü bölməsinə əsasən əsasnamələr və Prezidentin və Hökumətin digər tənzimləyici inzibati fərmanları, əmrləri və qərarları məhkəmə nəzarətinə məruz qalmır, onların konstitusionallığı yoxlanılır. Konstitusiya nəzarəti yalnız Konstitusiya Məhkəməsi məsələyə qarışanda həyata keçirilir (Konstitusiya Məhkəməsi haqqında Qanun, 13 dekabr 1994-cü il tarixli, 317-XIII saylı Qanun). Vətəndaşların Konstitusiya Məhkəməsinə birbaşa fərdi şikayət etməklə bağlı hüququ yoxdur. İşi Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim etmək hüququ olan şəxslərin və institutların tam siyahısı Konstitusiya Məhkəməsi haqqında Qanunun 25-ci maddəsində və Konstitusional Yurisdiksiya Məcəlləsinin 38-ci Maddəsində aşağıdakı kimi göstərilmişdir:    “Aşağıda adları çəkilənlərini Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ vardır: (a) Moldova Respublikasının Prezidenti; (b) Hökumət; (c) Ədliyyə Naziri; (d) Ali Məhkəmə; (e) İqtisadi Məhkəmə; (f) Baş Prokuror; (g) Parlamentin deputatı; (h) parlament qrupu; (i) Ombudsman; (j) Qaqauz Xalq Məclisi (Gagauz-Yeri) ...” B.   Konstitusiyanın auidiovizual yayımla əlaqəli müddəaları 56.  Konstitusiya ilə ifadə azadlığına aşağıdakı kimi təminat verilir: “Maddə 32.  Fikir və ifadə azadlığı (1)  Bütün vətəndaşların ifadə azadlığına, həmçinin öz düşüncələrini və fikirlərini söz, şəkil və ya hər hansı digər mümkün formada açıq şəkildə ifadə etmək azadlığına təminat verilir.  (2)  İfadə azadlığının həyata keçirilməsi digər şəxslərin şərəf və ləyaqətini və ya öz fikirlərinə və ya mühakimələrinə malik olmaq və onları ifadə etmək hüquqlarına xələl gətirməməlidir.  (3)  Dövlətin və xalqın inkar edilməsinə və alçaldılmasına yönələn bütün hərəkətlər qanunla qadağan və təqib olunur. Qiyama, müharibəyə, təcavüzə, etnik, irqi və ya dini nifrətə, ayrı-seçkiliyə, ərazi separatizminə, ictimai iğtişaşa təhrikçilik və ya konstitusional quruluşa qarşı təhlükə yaradan digər hərəkətlər də qadağan edilir və təqib olunur.” C.  Audiovizual yayım haqqında (1995) 57.  Audiovizual yayım haqqında Qanun (3 oktyabr 1995-ci il tarixli, 603-XIII saylı Qanun) ifadə azadlığının audiovizual yayım sahəsində standartlarını aşağıdakı kimi müəyyən edir:  “Maddə 2 (3)  Audiovizual institutlara senzura tətbiq olunmamalıdır. Maddə 3 Audiovizual ifadə azadlığının həyata keçirilməsi ciddi şəkildə Konstitusiyaya uyğun olmalı və başqa şəxsin şərəf və ləyaqətinə, şəxsi həyatına və ya nüfuzuna qarşı istifadə olunmamalıdır. Maddə 6 (1)  Dövlət ictimai audiovizual institutların fəaliyyəti üçün lazım olan bütün şərtləri təmin edir.  (2)  Dövlət ictimai audiovizual institutların yayım üçün lazım olan texniki avadanlıqlarla təchiz olunmasını təmin edir. Maddə 29 Audiovizual institutdan olan və onun adından çıxış edən jurnalist aşağıdakı hüquqlara malikdir: ... (h)  bütün səviyyələrdə məhkəmələrə müraciət etmə hüququ. 58.  Qanuna əsasən həm də Audiovizual Əlaqələndirmə Şurası (“AƏŞ”) təsis edilir: “Maddə 31 (1)  Audiovizual Əlaqələndirmə Şurası aşağıdakılar tərəfindən təyin olunan doqquz üzvdən ibarətdir: (a)  Parlament – (audiovizual sahə üzrə bir mütəxəssis daxil olmaqla) üç üzv; (b)  Moldova Respublikasının Prezidenti – (audiovizual sahə üzrə bir mütəxəssis daxil olmaqla) üç üzv; (c)  Hökumət - (telekommunikasiya üzrə bir mütəxəssis daxil olmaqla) üç üzv. ...” D.  Dövlət yayımçısı kimi TRM-nın yaradılması 59.  TRM 11 mart 1994-cü ildə Prezidentin 63 saylı Fərmanı əsasında yaradılmışdır:  “Maddə 1 Milli Radio və Televiziya ləğv edilir. Maddə 2 ‘Teleradio-Moldova’ Dövlət Şirkəti yaradılır. Maddə 4 ‘Teleradio-Moldova’ Dövlət Şirkətinin administrasiyası Şirkətin Prezidenti, şirkətin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi isə Koordinasiya Şurası tərəfindən həyata keçirilməlidir.”   60.  TRM-nın Nizamnaməsinə “Teleradio-Moldova” Dövlət Şirkətinin Nizamnaməsi haqqında 12 sentyabr 1996-cı il tarixli, 502 saylı Hökumət Qərarı ilə aşağıdakı kimi dəyişiklik edilmişdir: “Maddə 2 Şirkət ictimai audiovizual institutdur. Şirkətin yaradıcı və redaksiya fəaliyyəti qanunla dövlət hakimiyyəti orqanlarının müdaxiləsinə və siyasi partiyaların təzyiqinə qarşı qorunur. Maddə 3 ‘Teleradio-Moldova’ Dövlət Şirkəti statusuna malikdir. Maddə 4 Şirkətin təsisçisi Moldova Respublikası Dövləti adından Hökumətdir. Şirkətin fəaliyyəti Audiovizual Əlaqələndirmə Şurası vasitəsilə Dövlət tərəfindən təşkil olunur. Maddə 10 Şirkətin vəzifələri aşağıdakılardan ibarətdir: Ölkənin sosial-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatı və Dövlətin xarici əlaqələri haqqında doğru və obyektiv məlumatları təmin etmək; Cəmiyyətin bütün təbəqələrinin maraqlarını təbliğ etmək, sülh və humanizm dəyərlərini, demokratik dəyərləri və insan hüquqlarına hörməti təşviq etmək; Mədəniyyət və incəsənət dəyərlərini yaratmaq, toplamaq, qorumaq və onları təbliğ etmək. Maddə 20 Şirkətin yaradıcılıq və redaksiya fəaliyyəti müstəqildir. Televiziya və radio proqramları hakimiyyət orqanlarının müdaxiləsinə və hər hansı siyasi partiyanın təsir və təzyiqinə qarşı qanunla qorunur. Maddə 22 Şirkət aşağıdakılarla bağlı öhdəlik daşıyır: Ölkənin və beynəlxalq ictimaiyyətin sosial-siyasi həyatının reallıqlarını obyektiv və qərəzsiz şəkildə təqdim etmək; insanların məlumat almaq hüququnu təmin etmək; milli mədəniyyətin, milli azlıqların mədəniyyətinin və dünya mədəniyyətinin həqiqi dəyərlərini təbliğ etmək; İfadə azadlığını, fikir azadlığını və məlumatların yayılması azadlığını təmin etmək; Milli qanunvericiliyə və beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq jurnalistlərin hüquqlarına hörmət edilməsini təmin etmək; öz yayımları arasında fərqli siyasi baxışlara və əqidəyə malik olan insanların iştirakını təmin etmək;  Moldova Parlamentinin, Hökumətinin və Prezidentinin mətbuat üçün açıqlamalarına üstünlük vermək və onları pulsuz yayımlamaq ... Maddə 23 Şirkətin araşdırma və yaradıcılıqla məşğul olan bölümləri jurnalistin fikir azadlığını və öz şəxsi mövqeyinə malik olmaq hüququnu təmin etməlidir. Şirkət jurnalisti onun öz şəxsi mənəvi dəyərlərinə zidd olan hər hansı ideyaları təbliğ etməyə məcbur edə bilməz. Maddə 24 Şirkət tərəfindən yayımlanan proqramlar müharibəni, təcavüzü, etnik, irqi, sinfi və ya dini nifrəti, Dövlət əleyhinə zorakı hərəkətləri, terrorçuluğu, ictimai itaətsizliyi, ərazi separatizmini və ya əxlaq standartlarına zidd olan hər hansı ideya və fikirləri təbliğ etməməlidir. Maddə 30 Şirkətin Prezidenti, Televiziyanın Baş Direktoru və Radionun Baş Direktoru Audiovizual Əlaqələndirmə Şurasının təklifi əsasında və ya öz təşəbbüsü ilə Parlament tərəfindən təyin olunur. Həmin vəzifələr üzrə səlahiyyət müddəti beş ildir. Şirkətin Vitse-prezidenti Şirkətin Prezidentinin təklifi əsasında Audiovizual Əlaqələndirmə Şurası tərəfindən beş il müddətinə vəzifəyə təyin olunur. Maddə 31 Şirkətin Prezidenti: Şirkəti idarə edir; ... Şirkətin işçilərini işə götürür və işdən azad edir; Şirkətin Direktorlar Şurasının fəaliyyətinə nəzarət edir; ... Maddə 33 Şirkətin Direktorlar Şurası Şirkətin kollegial və məşvərətçi inzibati orqanıdır. O, Direktorlar Şurasının Qaydalarına uyğun olaraq hərəkət edən on üç üzvdən ibarətdir. Maddə 34 Şirkətin Prezidenti avtomatik olaraq Direktorlar Şurasının üzvüdür. Digər üzvlər Hökumətin və Audiovizual Əlaqələndirmə Şurasının nümayəndələridirlər.” E.  TRM-nın ictimai quruma çevrilməsi 1.  Avropa Şurasının TRM-ın ictimai yayım xidmətinə çevrilməsi təklifi ilə bağlı tövsiyəyə və hesabatları 61.  24 aprel 2002-ci ildə Parlament Assambleyası “Moldovada demokratik institutların fəaliyyəti” haqqında 1280(2002) saylı Qətnamə qəbul etdi. Qətnamədə aşağıdakılar da bildirilirdi:  “1.  Parlament Assambleyası 2002-ci ilin yanvar ayından bəri Moldovada baş verən hadisələrlə bağlı ciddi narahatlıq keçirdiyini və ölkədəki siyasi mühitin davamlı olaraq pisləşməsi və kəskinləşməsindən və bunun ölkədəki sabitlik üçün təhlükəli olması ilə bağlı narahatlığını ifadə edir. 2.  Xristian Demokratik Xalq Partiyası (XDXP) tərəfindən təşkil olunan nümayişlər Kişinyovun şəhər mərkəzində üç ay yarımdan artıq müddətdir ki, davam etməkdədir. ... 7.  Assambleya qeyd edir ki, jurnalistlər və Teleradio Moldovanın işçiləri tərəfindən keçirilən etiraz hərəkatının miqyası ifadə azadlığının təmin edilməsi və ictimai yayım xidmətinin yaxşılaşdırılması üçün sürətli islahatların həyata keçirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. O, hakimiyyəti televiziya proqramlarına qarşı senzuranın tətbiq olunması təcrübəsinə son qoymağa və həm parlamentdə təmsil olunan, həm də təmsil olunmayan bütün müxalifət siyasi partiyalarının müzakirə proqramlarına açıq çıxışının təmin olunmasına çağırır. O, Moldova Hökumətindən və Parlamentindən təxirə salınmadan Teleradio Moldovanın müstəqil ictimai korporasiyaya çevrilməsi işi ilə məşğul olmağı istəyir. ... 10.  Assambleya Moldovanın siyasi qüvvələrindən həqiqi, konstruktiv dialoq aparmalarını və aşağıdakı elementləri özündə ehtiva edən kompromis razılığa gəlmələrini gözləyir: ... iv.  radio/televiziya qanunvericiliyinə yenidən baxılması və Teleradio-Moldovanın statusuna dəyişiklik edilərək onun müstəqil ictimai korporasiyaya çevrilməsi; müvafiq parlament komitəsi tərəfindən dərhal işə başlanması; əvvəlki qanunvericilik orqanı tərəfindən baxılmış qanun layihəsinin nəzərdən keçirilməsinin mümkün bərpası; ... 31 iyul 2002-ci il tarixində parlamentin cari sessiyasının sonunadək [işin tamamlanması]; 11.  Assambleya Moldova Hökumətini və Parlamentini yuxarıda göstərilən tədbirləri təxirə salmadan həyata keçirməyə çağırır. ... 14.  Assambleya Moldova hakimiyyətini Avropa Şurası və onun orqanları ilə, o cümlədən aşağıda göstərilənlərlə bağlı, tam əməkdaşlıq etməyə çağırır: ... ii.  Yayım islahatları və Teleradio Moldova dövlət şirkətinin müstəqil ictimai xidmət korporasiyasına çevrilməsi üzrə layihələrin Avropa Şurasının ekspert dəyərləndirməsi üçün ona təqdim etmək; ...”   62.  Elə həmin gündə Parlament Assambleyası “Moldovada demokratik institutların fəaliyyəti” haqqında 1554(2002) saylı tövsiyə qəbul etdi. Tövsiyədə aşağıdakı tələb də yer alırdı:  “5.  Assambleya, həmçinin Nazirlər Komitəsindən Moldova hakimiyyəti ilə aşağıdakı məsələ ilə bağlı əməkdaşlığın qurulmasını istəyir: i.  Yayım sahəsində islahatlar və Teleradio Moldova dövlət şirkətinin müstəqil ictimai xidmət korporasiyasına çevrilməsi üzrə layihələrin sürətli ekspert dəyərləndirməsi; ...” 63.  Moldova hakimiyyəti ilə Avropa Şurasının Baş Katibi arasındakı yazışmalardan sonra Polşa Televiziyasında Strateji Planlaşdırma və İnkişaf şöbəsinin Başçısı olan, ekspert Karol Jakubowicz Moldovada ictimai yayım haqqında Hökumətin qanun layihəsi barədə yazılı təhlil apardı. Özünün 22 iyul 2002-ci il tarixli birinci hesabatında (ATCM (2002) 19) c-b Jakubowicz aşağıdakılarla bağlı şərh verdi:  “[Hökumətin layihəsi] ... [yayım təşkilatının] fəaliyyətinə birbaşa siyasi müdaxilənin bir çox formalarını müəyyən edir: •  Maddə 4(2) və Maddə 6(1) ilə müəyyən olunan ‘communications d’intérêt public, reçues des autorités publiques’ in yayılması və hakimiyyət orqanlarına və dövlət idarələrinə onların tələbləri əsasında məzmununa, xarakterinə və ötürülməsi səbəblərinə heç bir məhdudiyyət qoyulmadan bu cür məlumatların ötürülməsi üçün efir vaxtının təmin edilməsi öhdəliyi. •  ’Müşahidə Şurası’ üzvlərinin birbaşa Parlament, Prezident və hökumət tərəfindən təyin olunması – Maddə 13(2). •  ’Audiovizual Qanununun (Loi de l’Audiovisuel) pozulduğu halda’, yəni praktiki olaraq hər hansı bəhanə ilə istənilən vaxt onların onları təyin etmiş orqan tərəfindən vəzifədən kənarlaşdırılmasının mümkünlüyü – Maddə 13(5). •  Müşahidə Şurasının prosedur qaydalarının Parlament tərəfindən təsdiq olunmalı olması ilə bağlı tələb – Maddə 13(7). •  Baş Direktorun birbaşa, onu həm də Müşahidə Şurasının vəsatəti əsasında bu vəzifədən kənarlaşdıra bilən Parlament tərəfindən təyin olunması – Maddə 19. •  Xüsusi parlament komitəsinin Parlamentin fikrincə qanun pozuntusu hesab olunan hər hansı hərəkətlə bağlı ictimai yayımçıdan yazılı izahat tələb etmək və daha sonra CCA ilə birlikdə həmin qanun pozuntusunun aradan qaldırılmasını tələb etmək hüququ.   Təklif olunan bu müddəalar Avropa Şurası Nazirlər Kabinetinin İctimai Yayım Xidmətinin Müstəqilliyinin Təmin edilməsi haqqında R (96)10 saylı Tövsiyəsinə və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu Maddəsinə uyğun olmadığı üçün qəbul oluna bilməz. 10-cu Maddənin ifadə azadlığının ‘dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən müdaxilə olmadan’ həyata keçirilməli olması barədə müddəasında elə məhz Dövlət və ya hakimiyyət orqanı və ya rəsmisi tərəfindən müdaxilədən söhbət gedir. Bundan əlavə, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi müəyyən etmişdir ki, müəyyən hallarda özəl şəxsin və ya qurumun da ifadə azadlığına müdaxilələrinin qarşısını almaq, nizamlamaq və ya məhdudlaşdırmaq üçün Konvensiya dövlətin üzərinə pozitiv öhdəlik qoya bilər. İfadə və məlumat azadlığının düzgün və səmərəli həyata keçirilməsi təkcə Dövlətin müdaxilə etməmək öhdəliyindən asılı deyil, ifadə azadlığının stimullaşdırılması və ya müdafiə olunması üçün həmçinin pozitiv tədbirlərin görülməsi də tələb oluna bilər. Avropa Konvensiyasına üzv dövlətlərdən kütləvi informasiya vasitələri və jurnalistlər tərəfindən həyata keçirilən ifadə azadlığının müdafiə olunması və onun həyata keçirilməsinə dəstək göstərilməsi üçün zəruri tədbirlər görmələri gözlənilir. Yuxarıda sadalanan müddəalar bu öhdəliklərlə bir araya sığmır, çünki onlar siyasi hakimiyyətin ictimai yayım xidmətinin fəaliyyətinə sonuncunun azadlığının məhdudlaşdırılması üçün real imkan yaradan yollarla müdaxiləsi üçün pozitiv əsaslar yaratmaq üzərində köklənmişdir”.   64.  Cənab Jakubowiczin 18 dekabr 2002-ci il tarixli ikinci təhlili (ATCM (2002) 30) əsasən TRM-nın idarəetmə orqanı olan “Müşahidəçilər Şurasının” tərkibi barədə təkliflərlə bağlı idi. O, Nazirlər Komitəsinin R (96) 10 saylı Tövsiyəsinə (bax aşağıda 51-ci bənd) edilmiş Əlavə ilə müəyyən olunan qaydaya istinad edərək bildirmişdir ki, ictimai yayım təşkilatlarının nəzarət orqanlarının statusu və onlara üzvlüklə bağlı münasibətləri tənzimləyən qaydalar elə hazırlanmalıdır ki, həmin orqanlar siyasi və digər müdaxilə riski altında qalmasın və qeyd etmişdir ki, Müşahidə Şurası kimi orqanların tərkibi və onların üzvlərinin təyin olunması qaydası üzrə iki mümkün model vardır:  “•  Birinci modelə əsasən, vətəndaş cəmiyyətinin müəyyən institutları və qruplarına öz seçimləri əsasında Yayım Şurasına konkret müddət üçün (misal üçün, dörd il müddətinə) bir nümayəndə göndərmək səlahiyyəti verilir. Bu cür institutlara və qruplara misal kimi kilsələri, universitetləri, teatrları, müəllifləri, jurnalistləri, musiqiçiləri, fermerləri, qadınları, gəncləri, idman federasiyalarını, ətraf mühitin qorunmasının tərəfdarlarını, işəgötürənləri, həmkarlar ittifaqlarını və s. göstərmək olar. •  İkinci modelə əsasən, konkret sayda (misal üçün, doqquz və ya on iki) üzvlər Parlament və ya bir neçə dövlət institutları (misal üçün, üçdə biri Parlament, üçdə biri hökumət, üçdə biri Prezident) tərəfindən təyin olunur. Yayım Şurasının üzvləri vətəndaş cəmiyyətinin maraqlarını təmsil etməli olduqlarından, elə etmək lazımdır ki, əslində onlar onları təyin edənlərin siyasi görüşlərini və maraqlarını təmsil etməsinlər ... Keçid dövründə olan bir ölkənin sosial-siyasi şərtləri altında ikinci model potensial olaraq ziddiyyətlidir: Parlament və ya Parlament, Hökumət və Prezident tərəfindən birlikdə təyin olunan fərdlər həqiqətən vətəndaş cəmiyyətini və ya ümumilikdə cəmiyyətin maraqlarını təmsil edə bilərlərmi? İctimai həyatın son dərəcə siyasiləşdiyi bir şəraitdə siyasətçilər tərəfindən təyin olunmuş şəxslərə etibar etmək olarmı ki, onlar həqiqətən də onları təyin edənlərin siyasi görüşlərini və maraqlarını təmsil etməsinlər? Onların məhz bunu edəcəkləri riski çox yüksək olduğundan, inanırıq ki, birinci modelə üstünlük verilməlidir. Əlbəttə, bütün hüquqi təminatlara baxmayaraq, Şuranın fərdi üzvlərinin kimi dinləmək, kimin görüşlərini rəhbər tutmaq və həyata keçirmək istəyəcəklərinə nəzarət etmək mümkün deyil. Bunun üçün də, Şuranın tərkibinin mümkün qədər plüralist olması vacibdir ki, Şuranın üzvlərinin məruz qala biləcəkləri potensial təsirlər də mümkün qədər fərqli olsun. ...” 2.  1320-XV saylı TRM Qanunu və ona düzəliş 65.  26 iyul 2002-ci il tarixində Parlament TRM-nın ictimai yayım xidməti təşkilatına çevrilməsi üçün İctimai Milli Yayım Şirkəti Teleradio-Moldova haqqında 1320-XV saylı Qanun qəbul etdi. Avropa Şurası ekspertinin tövsiyələrinin (bax yuxarıda 63-64-cü bəndlər) nəzərə alınmadığı bu Qanunla aşağıdakılar müəyyən olunurdu: “Maddə 1 Bu Qanunla milli ictimai audiovizual institut olan ‘Teleradio-Moldova’ Şirkəti yaradılır. O, hüquqi şəxs statusu, funksional muxtariyyəti və redaksiya müstəqilliyi olan təsisatdır və Moldova Respublikasının bütün ərazisi üzrə doğru və obyektiv məlumatların yayılması azadlığının həyata keçirilməsini təmin edir... Maddə 5 (2)  Şirkət müxtəlif sosial, milli, dini və siyasi kateqoriyalardan olan mənafeləri əhatə edən geniş yayım müxtəlifliyini təmin etməlidir.  (3)  Şirkət özünün xəbər və sənədli film yayımları çərçivəsində obyektivlik və qərəzsizlik prinsipinə hörmət olunmasını təmin etməlidir. Maddə 13 (1)  Şirkətin Müşahidəçilər Şurası insanların və cəmiyyətin doğru, tam və obyektiv məlumat əldə etmək hüququnun Şirkət tərəfindən təmin edilməsinə görə məsuliyyət daşıyan muxtar bir orqandır. O, Şirkətin qanunlara və öz nizamnaməsinə əməl edib-etməməsinin monitorinqinin aparılması ilə məşğuldur.  (2)  Müşahidəçilər Şurası mədəniyyət, elm, təhsil, mətbuat və digər sahələrdə tanınmış şəxslər olan 15 üzvdən ibarətdir. Onların vəzifə müddəti beş ildir və aşağıdakılar tərəfindən təyin olunurlar:  (a)  Parlament – iki üzv (biri müxalifətdən olmaqla) ...; (b)  Moldova Respublikasının Prezidenti – iki üzv; (c)  Hökumət – iki üzv; (d)  Ali Ədliyyə Şurası – bir üzv; (e)  Şirkətin yaradıcı işçi heyəti – bir üzv; (f)  Milli azlıqların təşkilatları – iki üzv; (g)  Moldova Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası – bir üzv; (h)  ’Həmrəylik’ Azad Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası – bir üzv; (i)  Yaradıcılıq İttifaqları (Yazıçılar İttifaqı, Plastik Rəssamlar İttifaqı, Kino İşçiləri İttifaqı, Bəstəkarlar İttifaqı, Teatr İşçiləri İttifaqı) – bir üzv; (j)  Mətbuat təşkilatları (Jurnalistlər İttifaqı, Azad Mətbuat Assosiasiyası, Elektron Mətbuat Assosiasiyası, Mətbuat Azadlığı Komitəsi, Müstəqil Jurnalistika Mərkəzi, Kütləvi informasiya vasitələri Assosiasiyası) – bir üzv; (k)  Veteranlar Assosiasiyası – bir üzv. Maddə 14 Müşahidəçilər Şurası: Şirkətin Prezidentini, Vitse-Prezidentini, Televiziyanın İcraçı Direktorunu və Radionun İcraçı Direktorunu təyin edir; Direktorlar Şurasının tərkibini təsdiq edir; Maddə 20 Şirkətin fəaliyyətinə nəzarət olunması (1)  Şirkətin fəaliyyətinə nəzarət Müşahidəçilər Şurası tərəfindən həyata keçirilir.  (2)  Əgər Müşahidəçilər Şurası öz funksiyalarını lazımi qaydada həyata keçirə bilmirsə, Parlament Xüsusi Parlament Komissiyası vasitəsilə Şirkətin hər hansı orqanından Parlamentin qanun pozuntusu hesab etdiyi hərəkətlər və ya hərəkətsizliklər barəsində yazılı məlumat tələb edə bilər. Xüsusi Parlament Komissiyası bütün parlament fraksiyalarının nümayəndələrindən ibarət təşkil olunur və hər bir fraksiya partiyalarının Parlamentdə təmsilçilik payına mütənasib qaydada təmsil olunur. ... (4)  Parlament Audiovizual Koordinasiya Şurası ilə birlikdə Şirkətə aşkar olunmuş qanun pozuntularının aradan qaldırılması üçün adekvat tədbirlərin görülməsi barədə göstəriş verə bilər.  (5)  Şirkət ona verilmiş göstərişlərin qanuniliyini qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olaraq məhkəmələrdə mübahisələndirmək hüququna malikdir ... ... (7)  Bu Maddəyə əsasən görülmüş hər hansı tədbir Şirkətin məlumat azadlığına və ifadə azadlığı hüququna xələl gətirməməlidir.” 66.  18 sentyabr 2002-ci il tarixində Nazirlər Komitəsi Parlament Assambleyasının 1554 saylı (bax yuxarıda 61-ci bənd) Tövsiyəsinə Cavab qəbul etdi və həmin cavabda bildirdi ki, TRM-nın statusu narahatlıq doğurmaqda davam edir. 1320-XV saylı Qanunun qəbulu irəliləyiş olsa da, Cənab Jakubowiczin öz təhlilində qeyd etdiyi kimi, O, TRM-nın fəaliyyətinə birbaşa siyasi müdaxilənin bir çox formalarını müəyyən etmişdir. Nazirlər Komitəsi vurğulamışdır ki, həmin müddəalar Avropa Şurasının standartlarına uyğun deyil və Konvensiyanın 10-cu Maddəsi ilə ziddiyyət təşkil etməsi riski altındadır.   67.  26 sentyabr 2002-ci il tarixində Parlament Assambleyası Moldovada demokratik təsisatların fəaliyyəti haqqında yeni, 1303 (2002) saylı qətnamə qəbul etdi və həmin qətnamədə o Moldova hakimiyyətini 2002-ci ilin payızı ərzində Teleradio-Moldova ictimai yayım şirkəti haqqında qanuna vətəndaş cəmiyyətini, mətbuatı və siyasi müxalifəti təmsil edən assosiasiyaları da müzakirəyə cəlb etməklə və Avropa Şurasının ekspertləri tərəfindən hazırlanmış tövsiyələri nəzərə almaqla yenidən baxmağa dəvət etdi. Ayrıca olaraq, o da xahiş edildi ki, “müşahidəçilər şurasının tərkibi, təyinatı və səlahiyyətləri ilə bağlı müddəalara da geniş məsləhətləşmələr şəraitində yenidən baxılsın ...” 68.  Hökumət nəticə etibarilə qərara gəldi ki, 1320-XV saylı Qanun TRM-nın çevrilməsinin tamamlanması üçün kifayət olmamışdır, buna görə də qanuna düzəliş layihəsi hazırlandı. Həmin düzəlişdə, bir neçə xırda düzəlişlərə əlavə olaraq mövcud TRM-nın ləğv olunması və eyni ad altında yeni bir təşkilatın yaradılması təklifi yer alırdı. 69.  24 oktyabr 2003-cü il tarixdə Cənab Jakubowicz qanuna düzəliş layihəsi barədə, aşağıdakı mülahizələrinin də yer aldığı təhlil (ATCM(2003)025) nəşr etdirdi:  “... Hal-hazırda qüvvədə olan qanun ictimai yayım şirkəti kimi şirkətin statusu ilə bağlı yalnız əsas və onun institusional quruluşunu təsvir edən müddəalardan ibarətdir. Bu səbəbdən də, aydın idi ki, qanuna düzəlişlər edilməli və Kütləvi İnformasiya Vasitələri siyasəti haqqında (Praqada, 7-8 dekabr 1994-cü il tarixində keçirilmiş) 4-cü Avropa Nazirlər Konfransı tərəfindən qəbul olunmuş ‘İctimai Yayım Xidmətinin Gələcəyi’ adlı 1 saylı Tövsiyəyə; Nazirlər Komitəsinin Üzv Dövlətlərə ünvanladığı İctimai Yayım Xidmətinin Müstəqilliyinin Təminatı haqqında R(96)10 saylı Tövsiyəsinə və Nazirlər Komitəsinin Üzv Dövlətlərə ünvanladığı Rəqəmsal Yayımın Demokratik və Sosial Töhfələrinin Artırılması Tədbirləri haqqında Rec(2003)9 saylı Tövsiyəsinə uyğun olaraq Moldovada ictimai yayım xidməti üçün tam və uyğun hüquqi mexanizmin yaradılması üçün qanunun əhatə dairəsi genişləndirilməlidir. Ona görə də təklif olunan bu düzəlişin məqsədəuyğun olub-olmaması ilə bağlı sual yaranır. . NƏTİCƏ Mövcud Teleradio-Moldovanın ləğv olunması və onun yerində eyni ad altında yeni bir təşkilatın yaradılması təklifindən əlavə bu düzəlişlərdə nisbətən xırda məsələlər də nəzərdə tutulur. ... Müvafiq olaraq, bu düzəlişlər Teleradio-Moldovanın idarə olunmasını, lazımi qaydada fəaliyyətinin, müstəqilliyinin, muxtariyyətinin və maliyyələşməsinin təmin olunmasını dəyişdirmir və şirkətin hüquqi statusunu müəyyənləşdirir. Düzəlişlər Teleradio-Moldovanın ictimai yayım xidməti kimi fəaliyyətinin real mahiyyətini sadəcə bir az dəyişir. ... Düzəlişlərə əsasən, plan (i) Teleradio-Moldova Dövlət Şirkətinin ləğv olunmasından; (ii) bütün işçi heyətinin işdən kənarlaşdırılmasından; və (iii) şirkətin bütün əmlakından məhrum edilməsindən (hansı əmlakın daha sonra yeni Milli Yayım Şirkəti olan Teleradio-Moldovaya keçməsi haqqında hökumətin ayrıca qərarı olacaq və bu qərarın verilməsi ilə bağlı konkret tarix yoxdur) ibarətdir. Bunun Teleradio-Moldovanın öz fəaliyyətini keçid dövrü müddətində müvəqqəti dayandrmalı olub-olmaması anlamına gəlib-gəlmədiyi də aydın deyil. Bütün işçi heyətinin işdən kənarlaşdırılması barədə müddəanın olması dəqiqdir, lakin, buna baxmayaraq ola bilsin ki, yayımın davam etdirilməsi barədə plan var. Bu planın icra olunması Teleradio-Moldovanı fəaliyyətindən və tamaşaçılarından xeyli ayıracaq. Eyni zamanda, bunun hansı konkret məqsədə xidmət edəcəyi də aydın deyil. Aşağıda da qeyd edəcəyimiz kimi, düzəlişlər barədə layihədə bunun hüquqi baxımdan zəruri olduğunu müəyyən edən norma yoxdur. Bundan əlavə, nə yeni Müşahidə Şurasının və ya İdarə Heyətinin, nə də yeni Prezidentin təyin olunması ilə bağlı heç bir müddəa olmadığından ləğvetmə natamam görünür. Əgər təşkilatın idarəetmə orqanları qalırsa, deməli həqiqi ləğvetmədən deyil, sadəcə ləğvetmə pərdəsi altında işçi heyətinin kütləvi şəkildə işdən kənarlaşdırılmasından söhbət gedir. ...” 70.  Buna baxmayaraq, Parlament 17 oktyabr 2003-cü il tarixində düzəliş haqqında qanunu qəbul etdi. 26 iyul 2004-cü il tarixində TRM Dövlət Qeydiyyat Palatasında İctimai Qurum kimi qeydiyyata alındı və 8 avqust 2004-cü ildə yeni nizamnaməsi əsasında yayımına başladı. 71.  4 oktyabr 2005-ci ildə Parlament Assambleyası Moldovada demokratik təsisatların fəaliyyəti haqqında 1465 (2005) saylı Qətnamə qəbul etdi və həmin sənəddə digərləri ilə yanaşı aşağıdakı mülahizələr də yer alırdı:  “6.  ... Bununla belə, vətəndaş cəmiyyətinin həqiqətən cəlb olunması üçün, xüsusilə də televiziya sahəsində, plüralist və dinamik mətbuat sektorunun olması tələb olunur. Bu şərait həm də həqiqətən müstəqil və professional ictimai yayım xidməti üçün yaradılmalıdır.. ... 14.  Assambleya Moldova hakimiyyətinə həm də insan hüquqlarının müdafiə olunması ilə bağlı aşağıdakılar barədə çağırış edir. ... 14.1.1. (həm milli və həm də yerli səviyyədə) ictimai yayım xidməti və ümumilikdə Audio-vizual sektor barədə qanunvericiliyə yenidən baxılması; 14.1.2.  Teleradio Moldovanın Assambleyanın ictimai yayım xidməti haqqında 1641 (2004) saylı Tövsiyəsi ilə müəyyən olunan qaydada həqiqi ictimai yayım xidmətinə çevrilməsi işini yerinə yetirmək; ...” F.  TRM-ya qanunsuz siyasi təsir ilə bağlı Hesabatlar 1.  Hökumətlərarası təşkilatlardan olan müşahidəçilər 72.  2004-cü ilin yanvar ayında Avropa Şurası Baş Katibinin Moldovadakı Xüsusi Nümayəndəsi Moldovada mətbuat haqqında aşağıdakı hesabatı hazırladı:  “Moldova Respublikasının Konstitusiyası ifadə azadlığına və mətbuat azadlığına təminat verir. Lakin, Moldovada mətbuatın vəziyyəti Kişinyovdakı bir çox səfirliklərin və həmçinin QHT-lərin narahatlığına səbəb olan əsas sahələrdən biridir. Son iki il ərzində hakimiyyətin dövlət nəşrlərinə göstərdiyi dəstəklə yanaşı, müstəqil kütləvi informasiya vasitələrinə qarşı təzyiqi də artmışdır. Moldova Respublikasının əhalisinin təxminən yarısının yaşadığı kənd ərazilərində məlumata çatımlılığın çox məhdud olduğunu nəzərə alsaq, elektron mətbuat sahəsində vəziyyət çox vacib əhəmiyyət kəsb edir. Mətbuat yayımı köşkləri praktiki olaraq mövcud deyil və yazılı mətbuat həmin ərazilərə bir həftəyə qədər ləngimələrlə gedib çatır. Radio əsas məlumat mənbəyidir. Müxalifətə kifayət qədər efir vaxtı verilmir. Jurnalistlərin işdən kənarlaşdırılması halları daha tez-tez baş verir. •  Milli Televiziyada senzuranın bariz nümunələrindən biri də ötən il noyabr ayının 28-də parlament fraksiyalarının liderləri Stepaniuc, Braghis və Roscanın, SRSG və ATƏT-in Missiyasının Mətbuat Katibinin də dəvət olunduğu Buna Seara adlı populyar tok-şounun yayımının qadağan edilməsi idi. Proqramın başlamasından üç saat əvvəl SRSG-yə RTM Sədri Efremov tərəfindən rəsmi məlumat verildi ki, çoxluğun lideri iştirak etməmək qərarına gəldiyindən proqram efirə getməyəcək. •  siyasi qüvvələr arasında ümumi razılaşma var ki, Moldova 1 TV kanalı Daimi dəyirmi masa görüşlərinin ilk 30 dəqiqəsini montaj etmədən verməlidir. Bu öhdəliyə dekabr görüşündə əməl olunmadı və səbəb kimi izahat verildi ki, üç gün sonra efirə gedəcək Müxalifət saatı həmin həftə üçün kifayətdir. Həmin gün xəbərlərdə verilən reportajda isə hakimiyyətə qarşı yönələn tənqidlərdən ibarət olan bəyanatların çox hissəsi səsləndirilmədi. •  Müxalifətin monoloquna oxşayan ‘Müxalifət Saatı’ özü isə çoxluq ilə dialoq imkanı yaratmır. Bizə lazım olan isə real debatdır. ...” 73.  Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Mətbuat Azadlığı üzrə Nümayəndəsi 2004-cü il oktyabr ayının 18-dən 21-nə qədər olan müddət ərzində Hökumətin dəvəti ilə Kişinyova ikinci səfərini etdi. Səfərin məqsədi ölkədə mətbuat azadlığının mövcud vəziyyətini dəyərləndirmək və hökumətə tövsiyələr vermək idi. Nümayəndə hökumət rəsmiləri, parlamentin deputatları, jurnalistlər və qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri ilə görüşdü və 16 dekabr 2004-cü il tarixində aşağıdakıların da qeyd olunduğu öz “Mülahizə və Tövsiyələrini” nəşr etdirdi. “Pozitiv irəliləyişlər – plüralizm ... Moldova mətbuatının vəziyyəti ilə bağlı bir neçə təqdirəlayiq irəliləyişlər vardır. Ümumilikdə, Moldovada mətbuat sahəsində plüralizm həm mətbuat vasitələrinin kəmiyyəti, həm də fərqli baxışların təmsil olunması baxımından (baxmayaraq ki, hər iki istiqamət üzrə əsas müxtəliflik televiziya yayımı sahəsindən daha çox çap mətbuatındadır) yüksək inkişaf etmişdir. Bütün mövqelərdən olan siyasətçilər müntəzəm olaraq mətbuatda tənqid edilir; müstəqil TV və radio stansiyaları öz şərhlərində hakimiyyətlə bağlı çox açıq danışır. Mətbuatın özünün inkişafı ilə də bağlı açıq debat mövcuddur; bu debat Xarici İşlər Naziri tərəfindən ‘şəffaf’ kimi təsvir olunmuşdur. ... Moldova həmçinin regionda özünün dövlət yayım şirkətini ictimai yayım xidmətinə çevirən ilk ölkələrdən biri olmuşdur. Buna baxmayaraq, müzakirənin əksər iştirakçıları razılaşırdılar ki, mətbuat sahəsində yaxın gələcəkdə həll olunması lazım olan bir neçə problem vardır. Parlamentin müxalifət lideri Braghisin də qeyd etdiyi kimi, çatışmazlıqların bəziləri ‘artan demokratiyanın nəticələridir’. Onun fikrincə ATƏT mətbuat məsələlərinə daha yaxından cəlb olunmalıdır. Xarici İşlər Naziri də qeyd etmişdir ki, ‘Moldovada mətbuat sahəsində bəzi çatışmazlıqlar var, lakin onlar məqsədli olaraq mövcud deyil. Digər Avropa ölkələrində də çatışmazlıqlar var. Biz yanlış yolla getmək istəmirik və buna görə də ATƏT və digər beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən verilən hər hansı tövsiyələrə görə minnətdarıq.’ Bu hesabatın məqsədi səfər zamanı hazırlanmış mülahizələrə əsaslanan bu cür tövsiyələrin təklif edilməsidir. Yayımla bağlı Ümumi Vəziyyət Bütün ölkə üzrə yayımlanan və bir-biri ilə rəqabət aparan daxili kanalların olmadığı halda heç bir həqiqi plüralizm ola bilməz. Bu vəziyyətdə ölkə üzrə yayımlanan başqa bir tezlik üçün şəffaf tenderin keçirilməsi lazımdır. Hal-hazırda, Moldovada yalnız üç ölkə miqyaslı yayımçı mövcuddur və onlardan yalnız biri – ictimai qurum olan Teleradio Moldova (TRM) məzmunca Moldova kanalıdır. Digər iki kanal qonşu ölkələrin: Rumıniya və Rusiya Federasiyasının proqramlarının təkrar yayımı ilə məşğuldur. Elə görünür ki, ölkə miqyaslı dördüncü tezlik də mövcuddur; lakin, bu tezliyin verilməsi 2002-ci ildə lisenziya verən hakimiyyət orqanı tərəfindən dayandırıldı. Üçüncü ölkə miqyaslı kanal – Rusiya kanalının təkrar yayımı ilə məşğul olan kanal üçün tender 15 oktyabr 2004-cü il tarixində elan edildi; bununla belə, dördüncü kanal üçün tender yenidən elan olunmadı. Lisenziyalaşdırmanın şəffaflığı problemi haqqında əlavə məlumat üçün Audio-vizual Şura haqqında olan fəslə bax. TRM ətrafında Vəziyyət Həddindən çox Hökumət, bir o qədər də az digər səslər Hüquqi baxımdan dövlət şirkətindən muxtar bir ictimai yayım xidmətinə çevrilməsinə baxmayaraq TRM əslində Hökumət yönümlü olmaqda davam edir. Siyasi proqramların əksəriyyəti iqtidar partiyası haqqında xəbərlərdən ibarət idi. Belə vəziyyətdə, TRM-nın ölkə miqyaslı yeganə daxili yayımçı olduğu halda siyasi hadisələrin tarazlaşdırılmış şəkildə əhatə olunması hətta daha vacib əhəmiyyət kəsb edir. TRM hələ də bir ictimai yayım xidməti kimi öz öhdəliklərinin icra olunması istiqamətində çalışmalıdır. Teleradio Moldova Milli İctimai Yayım Şirkəti haqqında Qanunla müəyyən olunmasına baxmayaraq TRM proqramlarının məzmunu ilə bağlı heç bir monitorinq həyata keçirmir. TRM rəhbərliyi tərəfindən bununla bağlı verilmiş izahata görə isə bunun səbəbi lazımi lentlərin istehsalı üçün resursların çatışmaması olmuşdur. Lakin, əslində bu monitorinqin həyata keçirilməsinin təmin olunması üçün ən azından Müşahidə Şurası (MŞ) çalışmalı idi. MŞ monitorinqlərə maraq göstərməməsi ilə bağlı izahat verərkən bildirmişdir ki, TRM-nın ictimai fəaliyyətə başlamasının ilkin dövründə hər hansı monitorinqin aparılması yayındırıcı ola bilərdi. Nəticədə, bu cür monitorinq yalnız QHT ictimaiyyəti tərəfindən aparıldı. Onların fikirləri TRM rəhbərliyi, MŞ və iqtidar partiyasının rəsmiləri tərəfindən ciddi şəkildə mübahisələndirilirdi. Doğrudur ki, QHT monitorinqi kəmiyyət əsasında aparılmışdır. ‘Stopwatch’ metodu şübhəsiz ki, yetkin deyil və proqramların nüanslarını aşkarlaya bilmir. Bununla belə, bu metod kifayət qədər yaxşıdır və nəticələr çevrilmədən bəri TRM-nın xəbərlərinin qeyri-mütənasib şəkildə Hökumət haqqında olmasını göstərmək üçün kifayət edirdi. Əmək Mübahisəsi Həm TRM rəhbərliyi, həm də dövlət şirkətindən ictimai yayım şirkətinə keçid prosesində işə götürülməyən jurnalistləri təmsil edən CADUP danışıqlar yolu ilə kompromis razılığa gəlməlidirlər. ATƏT Nümayəndəsi və onun işçiləri TRM rəhbərliyi və TRM-nın rəsmi qaydada dövlət şirkətindən ictimai yayım şirkətinə çevrilməsindən sonra yenidən işə götürülməmiş keçmiş TRM jurnalistlərinin nümayəndələri ilə bir neçə görüş keçirdilər. Alexander Ivanko sözügedən əmək mübahisəsi ilə məşğul olmaq üçün yaradılmış Teleradio Moldova Barışıq Komitəsinin işini müşahidə edirdi. Ümumi məlumat 2002-ci ilin fevral ayında TRM-da tətbiq olunan senzuraya qarşı yönəlmiş və TRM-nın 300-dən artıq işçisi tərəfindən dəstəklənən tətil və etiraz aksiyaları Moldovada TRM-nın ictimai yayım şirkətinə çevrilməsi zərurəti ilə bağlı debat başlatdı. Tələb olunan qanunvericilik mexanizmi Avropa Şurasının bələdçiliyi ilə hazırlandı. 26 iyul 2002-ci ildə parlament Milli İctimai Yayım Şirkəti Teleradio Moldova haqqında Qanun qəbul etdi. Avropa Şurası tərəfindən tənqid edildikdən sonra həmin Qanuna 13 mart 2003-cü il tarixində dəyişikliklər edildi. 13 noyabr 2003-cü il tarixində qanuna yenidən dəyişiklik edildi; bu dəfə məqsəd əvvəlki dövlət yayım şirkətini ləğv etmək idi. Bu o demək idi ki, yeni yaradılmış ictimai qurum dövlət şirkətindən qalmış işçilərin hamısını işə götürmək öhdəliyi daşımır. Bir sıra mənbələrə əsasən, TRM-nın işçiləri arasında belə bir qorxu var idi ki, seçim prosesi nəticəsində 2002-ci ilin fevral aksiyalarında ən fəal olmuş və TRM-nın müstəqil ictimai yayım şirkətinə çevrilməsi üçün kampaniyada iştirak etmiş işçilər kənarda qalacaqlar. 30 aprel 2004-cü il tarixində İdarə Heyəti tərəfindən təklif olunmuş üç üzvdən, Müşahidə Şurası tərəfindən təklif olunan üç üzvdən və TRM-nın işçi heyəti tərəfindən seçilmiş bir üzvdən ibarət olmaqla formalaşmış Seçim Komissiyası yaradıldı. Komissiya 7 avqust 2004-cü il tarixinədək yeni işçi heyətini seçdi. 907 nəfərə müqavilə bağlamaq təklif olundu, 890 nəfər ilə müqavilə imzalandı. 140 iş yeri hələ də boşdur. Bu səbəbdən də seçim komissiyası hələ işini yekunlaşdırmayıb. Təxminən 190 nəfər işdən kənarlaşdırıldı. 27 iyulda xəbərlər departamenti üzrə seçimin nəticələri elan edildikdən sonra TRM-nın işçiləri arasında seçim prosesinin aparılması ilə bağlı narazılıqlar ictimai etirazlara çevrildi. 27 iyulda bir qrup TRM işçisi İnsani və Professional Ləyaqətin Müdafiəsi Komitəsini təsis etdilər və seçim komissiyasının öz görüşlərini keçirdiyi otağı tutdular. Buna cavab olaraq, TRM rəhbərliyi 19 işçi ilə müqaviləsini dayandırdı və 30 iyulda polis etirazçıları binadan çıxardı. Müəyyən vaxtda minlərlə insanın cəlb olunduğu bu nümayişlərlə seçim komissiyasının nəticələrinə qarşı etirazlar başladı. Buna görə də əsas tələb seçim prosesin yenidən həyata keçirilməsi idi. Bu tələb daha sonra ‘seçim prosesinin başlanmasına qədər olan vəziyyətə qayıtmaq’ tələbinə çevrildi. Yenilənmiş tələbi nəzəri baxımdan, kənarlaşdırılmış 190 nəfər işçinin hamısına müqavilə bağlama təklifi etməklə, seçim prosesini yenidən həyata keçirmədən də təmin etmək olardı. Bütün iştirakçılar razılaşırdı ki, TRM ətrafındakı vəziyyət ölkə mətbuatının ən vacib mövzusudur. Sanki hamı razılaşırdı ki, məsələnin həllinin yeganə yolu danışıqlar prosesindən keçir. Xarici İşlər Naziri Stratan da qeyd etmişdir ki: ‘Biz TRM-nın çevrilməsinin demokratik yolla həyata keçirilməsini istəyirik.’ Buna baxmayaraq, bəzi suallar cavablandırılmalıdır. Bütövlükdə seçim prosesi bu prosesin tələblərinin anlaşılmaması səbəbi ilə pozulurdu. Baxmayaraq ki, aydın idi ki, işçilərdən bəziləri yəqin ki, kənarda qalacaq, seçim kriteriyaları aydın müəyyənləşdirilməmişdi və seçim prosesinin özü də şəffaf deyildi. Seçim prosesinin şəffaflığın çatışmadığı şəraitdə siyasi qərəzliliyin olmadığını sübut etmək mümkün deyil. TRM rəhbərliyinin ən azından ilkin mərhələdə yanaşması konstruktiv deyildi və bu cür yanaşma kütləvi etirazlara və hələ də çıxış yolu tapılmamış dalana gətirib çıxardı. Digər tərəfdən, əsasən kənarlaşdırılmış işçilərin hüquqlarının müdafiə olunması üçün yaradılmış CADUP əmək mübahisəsi üzrə ilkin tələblərinə siyasi tələblər də əlavə etməyə başladı. Belə bir vəziyyətdə, ATƏT Nümayəndəsi ATƏT-in Moldova Missiyasının Rəhbəri və Avropa Şurası Baş Katibinin Xüsusi nümayəndəsi ilə birlikdə yuxarıda qeyd olunan Barışıq Komitəsinə aşağıdakı düstura uyğun olaraq yeni seçim komissiyasının yaradılmasını barədə təklif etdi: - seçim komissiyasının iki üzvü Teleradio Moldovanın administrasiyası tərəfindən təuin olunur; - Komissiyanın iki üzvü CADUP tərəfindən təyin olunur; - Komissiyanın üç üzvü konsensus əsasında Barışıq Komissiyası tərəfindən təyin olunur. Alternativ olaraq, bu üç üzvdən biri ATƏT və ya Avropa Şurası tərəfindən təmin edilən əcnəbi ekspert ola bilər. Bu yazının hazırlandığı vaxtda bu mövzu hələ də gündəmdədir. TRAM-da Barışıq Komissiyası noyabr ayında yalnız iki görüş keçirdi. Hər iki görüşdə komissiya yeni seçim komissiyası barədə 21 oktyabrda Nümayəndə, ATƏT Missiyası və Avropa Şurası tərəfindən irəli sürülmüş birgə təklifi müzakirə etdi. Komissiya bu birgə təkliflə bağlı bir qərara gələ bilmədi. Komissiyanın işində irəliləyişlərin olmamasını əsas gətirərək, TRM rəhbərliyini ‘dialoqu təqlid etməkdə’ ittiham edərək noyabrın 25-də etirazçı jurnalistlərin nümayəndələri Barışıq Komissiyasını tərk etdilər. TRM Müşahidə Şurası [bu qərarın digər hissələrində ‘Müşahidəçilər Şurası’ adlandırılır: yuxarıda paraqraf 65-ə bax] Nəzəri olaraq əksəriyyətinin vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən formalaşdırılmasına baxmayaraq, TRM-nın hazırkı Müşahidə Şurası (MŞ) cəmiyyətdə mövcud olan görüşlərin bütün spektrini təmsil etmir və faktiki olaraq siyasi birtərəfliliyə imkan yaradır. MŞ-nın tərkibinin müxtəlifliyinə imkan vermək üçün mövcud qanun dəyişdirilməlidir. Bir neçə müxalifətçi deputatlar, jurnalistlər və QHT-lər Parlamentdən (biri müxalifətdən olmaqla) iki nümayəndənin, Hökumətdən iki nümayəndənin, Prezident tərəfindən təyin olunan iki nümayəndənin və müxtəlif təşkilatlardan olan doqquz nümayəndənin daxil olduğu MŞ-nın hazırkı quruluşu ilə bağlı şikayət edirdi. Halbuki, Prezident, Hökumət və Parlamentə və şurada təmsil olunan vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının əksəriyyətinə bir partiya nəzarət edir. Kommunist Partiyası fraksiyasının lideri Victor Stepaniuc şurada heç də bütün vətəndaş cəmiyyətinin deyil, yalnız ‘əsas vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları’nın təmsil olunduğunu qəbul etdi ki, burada da təşkilatın ‘əsas’ olub-olmadığını kimin və ən əsası necə müəyyənləşdirdiyi sualı açıq qalır. Moldovanın yüksək dərəcədə siyasiləşmiş mühitində siyasiləşmiş MŞ ictimai yayım xidmətinin etibarlılığına xələl gətirir. Müxalifət lideri Braghis tərəfindən edilmiş təkliflərdən birinə görə altı üzvü iqtidar partiyasından, altı üzvü isə müxalifətdən olmaqla 12 nəfər üzvdən ibarət və ciddi konsensus əsasında fəaliyyət göstərən MŞ-nın yaradılması nəzərdə tutulurdu. Bu ideyanın cəlbedici səslənməsinə baxmayaraq, o heç bir qərar verməyin mümkün olmadığı və nəticədə TRM rəhbərliyinin hər hansı nəzarətdən uzaq qalmasına səbəb olan dalana da gətirib çıxara bilərdi.  ATƏT və Avropa Şurası MŞ-nın strukturu ilə bağlı Moldovada bütün siyasi tərəflərin qəbul edə biləcəyi bir təkliflə çıxış etməyə həvəsləndirilməlidir. Bir neçə təklif, xüsusilə də Elektron Mətbuat Assosiasiyası (APEL) tərəfindən hazırlanmış təklif diqqətlə təhlil edilməlidir. Audio-vizual Koordinasiya Şurası Tezliklərin verilməsi üzrə tenderlər onlar barədə çox qısa müddət əvvəlcədən verilən bildiriş əsasında elan olunur və potensial müraciətçilərə bütün lazımi sənədlərin hazırlanması üçün kifayət qədər vaxt təmin olunmur. Şuranın tərkibi onun obyektivliyinə təminat vermir. Həmçinin, tezliklərin verilməsi ilə bağlı qərarların qəbul olunması prosesində şəffaflıq çatışmır.  Tezliklərin verilməsində siyasi qərəzliliyin olması ilə bağlı şikayətlər əsaslandırıla bilmirdi. Lakin, bu şikayətləri nəzərdən keçirərkən Nümayəndə müəyyən etmişdir ki, proses tezliklərin verilməsi üzrə qiymətləndirmə və səsvermə zamanı subyektivlik üçün imkan yaradır. Yayım lisenziyaları Şura tərəfindən verilir. ‘İki başlı’ kimi təsvir oluna bilən sistemdə lisenziya əsasında istifadə olunacaq həqiqi tezliklər Şuraya Rabitə Nazirliyi tərəfindən verilirdi. Bir yüksək çinli rəsminin dediyi kimi: ‘Biz bu tezliklərin verilməsinin nə vaxt mümkün olduğunu bilmirik.’ Doqquz nəfərdən ibarət olan Şura müvafiq olaraq Hökumət, Prezident və Parlament tərəfindən təyin olunur. İcraedici və qanunverici hakimiyyətin bütün qollarının bir partiyanın nəzarəti altında olduğu bu günkü Kauczor v. Poland nkü vəziyyətdə bu sistem Şuranın total siyasi nəzarət altına düşməsinə gətirib çıxarır. Bir çoxları şikayət edirdi ki, onlar kanallara lisenziyanın verilməsi zamanı Şuranın obyektivliyinə güvənmirlər. Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, ölkə miqyaslı dördüncü ən vacib kanal üçün tender illər sonra yenidən keçirilmədi və bu məsələ ilə bağlı heç bir hərəkətlilik olmadı. Digər tərəfdən, lisenziyasının müddəti sona çatmaqda olan ölkə miqyaslı üçüncü şəbəkə üzrə tender 45 gün əvvəlcədən verilmiş bildiriş əsasında keçirildi və həmin tender barədə elan yalnız üç qəzetdə xırda şriftlərlə verildi. Şuranın müstəqilliyini təmin etmək üçün seçim prosesi siyasi istiqamətə yönəlməməli və əsas diqqət Şuranın üzvlüyünə yayım sahəsində nüfuzlu şəxslərin cəlb olunmasına yönəldilməlidir. Tezliklərin verilməsi metodu dəyişdirilməlidir. Tezliklərin həm yaradılması, həm də verilməsi ilə yalnız bir agentlik məşğul olmalıdır. Bu, Şuranın Nazirliyin yaxşılığından asılı olduğu və tezliyin tender üçün nə vaxt (və nə üçün) təklif edilə biləcəyini bilmədiyi mövcud ‘iki başlı’ sistemi düzəldərdi. ...  Tövsiyələr ... · Bir-biri ilə rəqabət aparan ölkə miqyaslı daxili kanalların olmadığı şəraitdə həqiqi plüralizm ola bilməz. Belə bir vəziyyətdə ölkə miqyaslı başqa bir kanal üçün şəffaf tenderə ehtiyac vardır. · Hüquqi baxımdan dövlət kanalından muxtar ictimai yayım xidmətinə çevrilməsinə baxmayaraq, TRM əslində Hökumət yönümlü olmaqda davam edir. Siyasi proqramların əksəriyyəti iqtidar partiyası haqqında xəbərlərdən ibarətdir. TRM-nın ölkə miqyaslı yeganə yayımçı olduğu belə bir vəziyyətdə siyasi hadisələr haqqında tarazlaşdırılmış məlumatların verilməsi hətta daha vacibdir. TRM ictimai yayım xidməti kimi öz öhdəliklərini yerinə yetirməlidir. · Həm TRM rəhbərliyi, həm də dövlət şirkətindən ictimai yayım xidmətinə keçid prosesi nəticəsində işə götürülməyən jurnalistləri təmsil edən CADUP danışıqlar vasitəsi ilə öz aralarında kompromis razılığa gəlməlidirlər. · Yeni TRM seçim komissiyası yaradılmalıdır. · Nəzəri baxımdan əksəriyyətinin vətəndaş cəmiyyətindən formalaşmasına baxmayaraq, hazırkı TRM Müşahidə Şurası (MŞ) cəmiyyətdə mövcud olan baxışların bütün spektrlərini təmsil etmir və faktiki olaraq siyasi birtərəfliliyə imkan yaradır. MŞ-nın tərkibində müxtəlifliyin təmin edilməsi üçün bu barədə mövcud qanunvericiliyə dəyişiklik edilməlidir. · Tezliklərin verilməsi üzrə tenderlər çox qısa müddət əvvəlcədən verilmiş bildiriş əsasında keçirilir və potensial müraciətlilərə bütün lazımi sənədlərin hazırlanması üçün kifayət qədər vaxt verilmir. Şuranın tərkibi onun obyektivliyinə təminat vermir. Həmçinin, tezliklərin verilməsi ilə bağlı qərarların qəbul olunması prosesində şəffaflıq çatışmır. ...” 74.  Təxminən eyni vaxtda ATƏT və Avropa Şurası birlikdə “Moldova Respublikasında İctimai Yayımçıların Fəaliyyətinin Əsas Göstəriciləri” adlı material nəşr etdirdi: ...   75.  12 may 2004-cü il tarixində Avropa Komissiyası ölkədəki demokratiya və insan hüquqları haqqında da bir sıra fikirlərin yer aldığı, Moldova ilə bağlı “Avropa Qonşuluq Siyasətinin Ölkə üzrə Hesabatını” (SEC (2004) 567) nəşr etdirdi. Hesabatda 2003-cü ildə keçirilmiş yerli seçkilərin monitorinqini aparan ATƏT müşahidəçilərinin “Dövlət Televiziya Kanalında mövcud hökumətin lehinə aparılan açıq-aşkar qərəzliliklə bağlı” narahatlığı da qeyd olunurdu. ... 2.  Qeyri-hökumət təşkilatları 76.  Müstəqil Jurnalistika Mərkəzi (MJM) Kişinyovda yerləşən və missiyası Moldovada professional jurnalistikanı dəstəkləmək və müstəqil və qərəzsiz mətbuatın möhkəmlənməsinə töhfə vermək olan bir qeyri-hökumət təşkilatıdır. Təşkilat 1994-cü ildə Açıq Dünya Evi Layihəsi kimi yaradılıb və 1998-ci ildə müstəqil olub. Təşkilat, digər mənbələrlə yanaşı, Soros Fondu tərəfindən maliyyələşdirilir. 77.  MJM 2004-cü ilin iyunundan 2005-ci ilin oktyabrınadək TRM proqramlarının monitorinqini apardı. Monitorinq üzrə 2004-cü ilin avqust hesabatına əsasən parlamentdəki iki müxalifət partiyasından biri olan Xristian Demokratik Xalq Partiyasından heç bir nümayəndə həmin ay ərzində TRM-nın siyasi məzmunlu proqramlarında efirdə görünmədi və parlamentdə olan digər müxalifət partiyası Moldova Democrată”nın nümayəndəsi isə yalnız bir dəfə 95 saniyəlik efirə çıxdı. Bunun əksinə olaraq isə iqtidarda olan Kommunist Partiyası həmin ay ərzində 7 dəfə olmaqla ümumilikdə 889 saniyə efirdə oldu. Oxşar hallar barədə 2004-cü ilin sentyabr, oktyabr və noyabr hesabatlarında da məlumat verilir. 2004-cü ilin dekabr ayında nəşr etdirdiyi hesabatında müəyyən etmişdir ki, Hökumətin və onun təmsilçilərinin adı gün ərzində orta hesabla 32 dəfə, müxalifətin adı isə orta hesabla gündə iki dəfə çəkilmişdir. TRM-nın radio proqramlarında Hökumətin adı gün ərzində orta hesabla 109 dəfə, müxalifətin adı isə gün ərzində orta hesabla 0.7 dəfə çəkilmişdir. 78.  “Dövlətdən İctimaiyə: Belarus, Moldova və Ukraynada Həqiqi İctimai Yayım Xidməti” adlı hesabatında (2005-ci ilin dekabrı) Londonda yerləşən və ifadə azadlığı ilə bağlı məsələlər üzrə işləyən beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatı, Article 19 (istinadlar istisna olunmaqla) aşağıdakıları müəyyən etmişdir:  “3.1.  İcmal Moldova MDB-də İYX-nin [ictimai yayım xidmətinin] yaradılması prosesinə başlayan birinci ölkə olmuşdur. O, həmçinin hal-hazırda, Dövlət yayım şirkətinin, TeleRadio-Moldovanın (TRM) statusunu İYXT-na [ictimai yayım xidməti təşkilatına] dəyişdirmiş yalnız üç ölkədən biridir. Lakin, İYX nəzəri baxımdan mövcud olsa da, təcrübədə yeni yayım təşkilatı yalnız nominal olaraq hökumət nəzarətindən müstəqildir və yayım fəaliyyətində hələ də mövcud rejimin lehinə siyasi qərəzli olmaqda davam edir. Nəticə etibarilə, tamaşaçıların və dinləyicilərin düzgün və obyektiv məlumatla təmin olunmaq hüququ və fikir və baxışların plüralizmi təmin edilmir. Həqiqi İYX strukturunun möhkəmlənməsi hakimiyyətin yeni qəbul olunmuş müddəaları tam şəkildə tətbiq etmək qabiliyyətindən və iradəsindən, həmçinin vətəndaş cəmiyyətinin apardığı kampaniyanın uğurluluğundan asılıdır. ... Dəyişikliklərə baxmayaraq, TRM hələ də hakimiyyətin təsiri altındadır. Bundan əlavə, dəyişiklikdən bəri proqramların keyfiyyəti kifayət qədər aşağı olmuşdur. Əlavə maliyyələşməyə, işçilərə təlim keçilməsinə və professional jurnalistikanın standartlarının yüksəldilməsinə ehtiyac vardır. Narahatlıq doğuran başqa bir fakt da mətbuat vasitələrinin müxtəlifliyinin getdikcə daha da azalmasıdır. ... HÜQUQİ MƏSƏLƏLƏR I.  KONVENSİYANIN 10-CU MADDƏSİNİN İDDİA OLUNAN POZUNTUSU İLƏ BAĞLI 79.  Ərizəçilər iddia edirlər ki, onlar TRM-da jurnalist kimi fəaliyyət göstərdikləri zaman Konvensiyanın 10-cu Maddəsinə zidd olaraq Dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən TRM-nın rəhbərliyi vasitəsilə həyata keçirilən senzura rejiminə məruz qalmışlar. 10-cu Maddəyə əsasən:   “1. Hər kəs ifadə azadlığı hüququna malikdir. Bu hüquqa öz rəyində qalmaq azadlığı, dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən hər hansı maneə olmadan və dövlət sərhədlərindən asılı olmayaraq, məlumat və ideyaları almaq və yaymaq azadlığı daxildir. Bu maddə dövlətlərin yayım, televiziya və kinematoqrafiya müəssisələrinə lisenziya tələbi qoymasına mane olmur. 2. Bu azadlıqlar özündə vəzifə və məsuliyyət ehtiva etdiyindən, onların həyata keçirilməsi milli təhlükəsizlik, ərazi bütövlüyü və ya ictimai asayiş maraqları naminə, iğtişaşın və ya cinayətin qarşısını almaq üçün, sağlamlığın, yaxud mənəviyyatın qorunması üçün, digər şəxslərin nüfuzunun və hüquqlarının müdafiəsi üçün, gizli əldə edilmiş məlumatların açıqlanmasının qarşısını almaq üçün və ya ədalət mühakiməsi hakimiyyətini və onun qərəzsizliyini təmin etmək üçün qanunla nəzərdə tutulmuş və demokratik cəmiyyətdə zəruri olan müəyyən rəsmiyyətə, şərtlərə, məhdudiyyətlərə və ya sanksiyalara məruz qala bilər.” Hökumət bu iddianı rədd etdi və bildirdi ki, ərizəçilər istənilən halda dövlətdaxili hüquq müdafiə vasitələrini tükəndirməmişdirlər. A.  İşin müddəti 80.  Bu Qərarın məqsədləri üçün, Məhkəmə bu iş üzrə müddətin 2001-ci ilin fevral ayından, yəni ərizəçilərin TRM-nın redaksiya siyasəti üzərində siyasi nəzarət probleminin kəskinləşdiyini (bax yuxarıda 18-ci bənd) iddia etdiyi vaxtdan başladığını və Məhkəmənin qəbuledilənliklə bağlı qərar qəbul etdiyi tarixdə, yəni 26 sentyabr 2006-cı ildə başa çatdığını hesab edir. B.  Hökumətin ilkin etirazı 1.  Tərəflərin təqdimatı 81.  Hökumət etirazında bildirmişdir ki, ərizəçilər milli qanunvericiliyə əsasən mümkün olan hüquq müdafiə vasitələrini Konvensiyanın 35-ci Maddəsinin 1-ci bəndində tələb olunan qaydada tükəndirməyiblər. Yəni, hökumət tərəfi bildirmişdir ki, ərizəçilər Konstitusiyanın 20-ci Maddəsinin müddəalarına (bax yuxarıda 56-cı bənd), Audiovizual Yayım haqqında Qanunun 2§3, 3, 6-cı maddələrinə (bax yuxarıda 5-ci bənd) və 1320 saylı Qanunun müddəalarına (bax yuxarıda 65-ci bənd) əsaslanaraq ifadə azadlığı hüquqlarının iddia etdikləri pozuntusu ilə bağlı milli məhkəmələrə şikayət edə bilərdilər. Hökumət milli məhkəmələr tərəfindən daha əvvəl baxılmış heç bir oxşar iş göstərə bilmədi, çünki, Moldova Respublikasının bu sahə üzrə presedent hüququ formalaşdırması üçün hələ kifayət qədər vaxtı olmamışdır. Bununla belə, belə bir iddia ərizəsi verilsəydi, ona mütləq mahiyyəti üzrə baxılacaqdı. Hökumət tərəfi bildirdi ki, ərizəçilər həm də, 1320-XV saylı Qanuna əsasən (bax yuxarıda 65-ci bənd ) TRM-nın fəaliyyətinin daxili qaydalara və ümumilikdə qanunvericiliyə uyğun olub-olmadığına nəzarət etmək səlahiyyəti olan, TRM-nın Müşahidəçilər Şurasına da şikayət edə bilərdilər. Alternativ olaraq, ərizəçilər AKŞ-na da şikayət edə bilərdilər. 82.  Ərizəçilər iddia edirlər ki, TRM-da inzibati senzura və siyasi nəzarət təcrübəsi mövcud olmuşdur və bu da onları dövlətdaxili hüquq müdafiə vasitələrini tükəndirmək öhdəliyindən azad etmişdir. Alternativ olaraq, ərizəçilər iddia edirlər ki, milli səviyyədə heç bir səmərəli hüquq müdafiə vasitəsi yoxdur. Onların öz şikayətlərini dövlətdaxili məhkəmələrə təqdim etməsi mümkün olmazdı. Nəzəri baxımdan hakimin tək bir senzura instansiyası ilə bağlı qərar verməsinin mümkün olmasına baxmayaraq, milli qanunvericilikdə TRM-da Hökumətdən struktur müstəqilliyin olmamasına qarşı yönələn və gələcək senzura hallarının qarşısını almağa qadir olan heç bir hüquqi müdafiə mexanizmi yoxdur. AKŞ üçü Parlament tərəfindən, üçü Hökumət tərəfindən və üçü də Moldova Prezidenti tərəfindən təyin olunmuş doqquz nəfərdən ibarət olması onu müstəqil bir orqan etmədi. AKŞ TRM-da senzura məsələsinə 29 aprel 2004-cü il tarixli hesabatında (bax yuxarıda 41-ci bənd) baxmışdır. Ərizəçilər AKŞ-na Məhkəməyə yazdıqları ərizədə haqqında şikayət etdikləri bütün iddia olunan spesifik senzura hərəkətləri barədə bildirsələr də, bu iddiaların heç biri hesabatda araşdırılmadı və hesabat ümumi şəkildə TRM-da senzuranın olmaması ilə bağlı yekun rəyin verilməsi ilə məhdudlaşdı. Nəhayət, Müşahidəçilər Şurası isə yeni yaranmış İctimai Qurumun 2004-cü ilin avqust ayında ancaq fəaliyyətə başlamış orqanı idi və buna görə də şikayət ərizəsinə səbəb olan hadisələrin baş verdiyi zaman ərizəçilərin şikayətlərinə baxmaq iqtidarında deyildi. 2.  Məhkəmənin qiymətləndirməsi 83.  Məhkəmə xatırladır ki, beynəlxalq Məhkəməyə müraciət etməzdən öncə ərizəçinin ilk növbədə milli qanunvericiliklə müəyyən edilən hüquq müdafiə vasitələrindən istifadə etməli olması prinsipi Konvensiya ilə müəyyən edilən müdafiə mexanizminin vacib bir aspektini təşkil edir (bax Akdivar və Başqaları Türkiyəyə qarşı, (Akdivar and Others v. Turkey) 16 sentyabr 1996-cı il, § 65, 1996‑IV). Məhkəmənin məqsədi insan hüquqlarının müdafiəsi üzrə milli sistemlərə əlavə olmaqdır və ilk növbədə milli məhkəmələrin dövlətdaxili qanunvericiliyin Konvensiya ilə uyğunluğu məsələsi üzrə sualları müəyyən etmək imkanının olması və buna baxmayaraq əgər nəticədə ərizə Strasburqa göndərilərsə, Avropa Məhkəməsinin öz ölkələrindəki qüvvələrlə birbaşa və davamlı təmasda olan mili məhkəmələrin fikirlərindən faydalana bilməsi məqsədəmüvafiqdir (bax 13378/05 saylı, 29 aprel 2008-ci il tarixli, Burden Birləşmiş Krallığa qarşı işi (Burden v. The United Kingdom) [GC], § 42. 84.  Konvensiyanın 35§1-ci Maddəsinə əsasən normalda ərizəçi iddia etdiyi hüquq pozuntularının aradan qaldırılması və ya bərpa olunması üçün çatımlı və qənaətbəxş olan hüquq müdafiə vasitələrinə müraciət etməlidir. Sözügedən hüquq müdafiə vasitələri yalnız nəzəriyyədə deyil, təcrübədə də kifayət qədər müəyyən olmalıdır, əks tədqirdə onlar çatımlı və səmərəli müdafiə vasitəsi hesab olunmayacaq (Akdivar və Başqaları, yuxarıda istinad edilib, 66-cı bənd). Müdafiə vasitəsinin səmərəli, müvafiq vaxtda həm nəzəri, həm də təcrübi baxımdan çatımlı, yəni ərizəçinin şikayətinə baxa və onun təmin edə bilən olması və şikayət üzrə ağlabatan perspektiv təklif etdiyi barədə Məhkəməni inandırmaq üçün sübutetmə yükü Hökumətin üzərinə düşür. Sübutetmə qənaətbəxş olarsa, ərizəçi Hökumət tərəfindən irəli sürülmüş həmin hüquq müdafiə vasitəsindən əslində istifadə edildiyini və ya həmin vasitənin işin xüsusi halları ilə əlaqədar qeyri-adekvat və səmərəsiz olduğunu və ya onu həmin müdafiə vasitələrindən istifadə olunması ilə bağlı tələbin yerinə yetirilməsi öhdəliyindən azad edən xüsusi halların mövcud olduğunu göstərməlidir (Akdivar və Başqaları, yuxarıda istinad edilib, 68-cı bənd). 85.  Bununla belə, Konvensiyaya zidd hərəkətlərin təkrarlanması və dövlət orqanları tərəfindən bu hallara göz yumulmasından ibarət inzibati təcrübə şəraitində dövlətdaxili müdafiə vasitələrinin tükəndirilməsi qaydasının tətbiq olunması mümkün deyil, çünki bu cür icraat əbəs və səmərəsizdir (bax İrlandiya Birləşmiş Krallığa qarşı, (Ireland v. the United Kingdom) 18 yanvar 1978, § 159, A Seriyası, No 25; Akdivar və Başqaları, yuxarıda istinad edilib, §§ 66-67; 34382/97 saylı, 8 iyun 1999-cu il tarixli, Danimarka Türkiyəyə (Denmark v. Turkey ) qarşı (dec); 25781/94 saylı, Kipr Türkiyəyə qarşı (Cyprus v. Turkey) [GC], § 99, ECHR 2001-IV). 24520/94, ECHR 2000-I saylı Caraher Birləşmiş Krallığa qarşı (Caraher v. the United Kingdom) (dec) işində Məhkəmə “inzibati təcrübə” anlayışı ilə bağlı öz presedent hüququnu aşağıdakı kimi cəmləşdirib: “Birinci Yunan işində (Almanax 11, səh. 770), Komissiya inzibati təcrübənin mövcudluğu üçün zəruri olan iki elementi müəyyənləşdirdi: hərəkətlərin təkrarlanması və rəsmi dairələrin buna göz yumması. Hərəkətlərin təkrarlanması dedikdə, sadəcə bir-birindən təcrid olunmuş bir sıra hadisələr deyil, hər hansı yolla onları əhatə edən şərtlərlə (misal üçün: vaxt və yer, cəlb olunmuş insanların yanaşmaları) əlaqəli olan tutarlı sayda hərəkətlər başa düşülür. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, Konvensiya ilə ziddiyyət təşkil edən təcrübə sadəcə bir-birindən təcrid olunmuş insidentlərdən və ya istisnalardan deyil, eyni sistemi və ya modeli təşkil edən bir-biri ilə əlaqədar olan müxtəlif, lakin oxşar və ya analoji pozuntuların toplanmasından ibarətdir (İrlandiya Birləşmiş Krallığa qarşı işi üzrə qərar, 18 sentyabr 1978-ci il, A Seriyası, No 25, səhifə 64, § 159). Siyasi dairələrin göz yumması dedikdə, hərəkətlərin açıq-aşkar qanunsuz olmasına baxmayaraq, cavabdehlik daşıyan daha yuxarı vəzifəli şəxslərin həmin hərəkətlərdən xəbərdar olsalar da, onları cəzalandırmaq və ya təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün heç bir tədbir görməməsi; və ya daha yuxarı hakimiyyət orqanının çox sayda iddialara baxmayaraq, həmin iddiaların doğru və ya yalan olduğunun araşdırılması üçün hər hansı adekvat araşdırmanın aparılmasından imtina etməklə laqeydlik göstərməsi; və ya məhkəmə icraatında bu cür şikayətlər üzrə işlərə ədalətli qaydada baxılmaması (mutatis mutandis, 9940-9944/82 saylı ərizə əsasında, Fransa, Norveç, Danimarka, İsveç və Hollandiya Türkiyəyə qarşı işi, dec. 6.12.83, DR 35 səh. 143, səh. 163, § 19) başa düşülür. Bununla belə, qeyd etmək olar ki, hətta, yüksək rəsmi dairələrin göz yumması olmasa da və hətta bəzi hərəkətlər üzrə araşdırma aparılsa da inzibati təcrübə mövcud ola bilər, çünki, məhz yüksək rəsmi hakimiyyət orqanları pozuntu hərəkətlərinin təkrarlanmasının dayandırılması üçün səmərəli tədbirlər görülməsinə cavabdehdirlər (misal üçün bax: İrlandiya Birləşmiş Krallığa qarşı işi üzrə qərar, op. cit., § 159)”. 86.  Məhkəmə xatırladır ki, özünün qəbuledilənliklə bağlı 26 sentyabr 2006-cı il tarixli qərarında Hökumətin ilkin etirazı ilə ərizəçilərin 10-cu Maddə üzrə şikayətlərinin mahiyyəti arasında yaxın əlaqə var idi və o, müvafiq olaraq Hökumətin etirazını işin mahiyyəti ilə birləşdirdi. 87.  Ona görə də, Məhkəmə ərizəçilərin şikayətlərinin əsasını araşdıracaq və sonra Hökumətin ilkin etirazının bütün hallarda nə dərəcədə əsaslı olub olmamasına baxacaqdır. C.  İşin mahiyyəti üzrə məsələlər 1.  Tərəflərin təqdimatları (a)  Hökumət 88.  Hökumət vurğulamışdır ki, TRM ölkədə ən çox baxılan televiziya kanalı və axşam xəbərləri ən məşhur proqramdır (bax yuxarıda 8-ci bənd). Bu onu göstərirdi ki, Moldova əhalisi TRM-nın müstəqil, qərəzsiz və obyektiv bir televiziya kanalı olduğuna inanır. 89.  Hökumət TRM-da senzuranın olduğunu qəbul etmədi. Hökumət efirə buraxılmayan “qara siyahıya salınmış” şəxslərin və mövzuların olması ilə bağlı iddiaları rədd etdi və bildirdi ki, TV Bələdçilərində sadalanan bir sıra proqramlardan da göründüyü kimi, müxalifət siyasətçilərinin TRM vasitəsi ilə ictimaiyyətə çıxış imkanı olmuşdur (bax yuxarıda 26-cı bənd). 90.  Hökumət AKŞ-nın 29 aprel 2002-ci il tarixli hesabatındakı fikirlərinə əsaslanırdı (bax yuxarıda 41-cı bənd). AKŞ-nın bildirdiklərinə əsasən ərizəçilər ifadə azadlığı anlayışını düzgün təfsir etməmişdirlər. Onlar ifadə azadlığını hüquq və ya əxlaq normalarını nəzərə almadan və həmin vaxt yeganə olan milli yayım şirkətinin jurnalistləri olaraq hər hansı siyasi qərəzdən uzaq olan obyektiv və qərəzsiz xidmət göstərməklə bağlı daşıdıqları məsuliyyətə zidd olaraq bədii reportajlarda istədikləri şeyi demək üçün onlara carte blanche (qeyri-məhdud səlahiyyətin) verilməsi kimi başa düşmüşlər. 91.  Hökumət bildirmişdir ki, Tətil Komitəsinin etirazları TRM-nın Həmkarlar İttifaqı və ya işçilərin bir çoxu tərəfindən dəstəklənmirdi. Dinu Rusnac və Larisa Manoleyə qarşı tətbiq olunmuş sanksiyalar isə onların əvvəlcədən icazə almadan xəbər bülleteninə dəyişikliklər etməklə daxili qaydaları pozması səbəbi ilə tam olaraq əsaslıdır. Mircea Surdu, Ludmila Vasilache, Leonid Melnic və Diana Donică kimi bir sıra ərizəçilər isə TRM-da işləməyi davam etdirmişdilər. (b)  Ərizəçilər 92.  Ərizəçilərin fikrincə milli hüquq senzura və ya qeyri-qanuni siyasi təsirə qarşı qənaətbəxş müdafiə vasitələri təmin etmirdi. Belə ki, nə milli qanunvericilik, nə də daxili qaydalar “redaksiya siyasəti” konsepsiyasını müəyyən etmirdi. Ərizəçilər iddia ediblər ki, Dövlət hakimiyyət orqanları tərəfindən sui-istifadə edilən müdaxilələrə qarşı müdafiə vasitələri təklif edən və hakimiyyət orqanlarının səlahiyyət çərçivəsini və məhdudiyyətlərini aydın şəkildə müəyyən edən müvafiq qanunu qəbul etməməklə 10-cu Maddə ilə nəzərdə tutulan pozitiv öhdəliklərini yerinə yetirməmişdir. Bundan əlavə, 1320-XV saylı Qanuna Avropa Şurası tərəfindən tövsiyyə olunan dəyişiklikləri etməkdən imtina etməklə, Parlament Dövlətin İctimai Qurum üzərində nəzarətini saxlamışdır ki, bu da açıq-aydın şəkildə senzuraya gətirib çıxarmışdır. Bu hərəkət və hərəkətsizliklərlə Dövlət həm də əhalinin məlumat almaq hüququnu pozmuşdur. Parlament Assambleyası və beynəlxalq ekspertlərin hesabatları da təsdiq etmişdir ki, TRM üzərində bütün nəzarət Hökumətə verildiyindən və TRM-nın müstəqilliyinin təmin olunması üçün adekvat müdafiə vasitələri təmin etmədiyindən milli qanunvericilik qənaətbəxş səviyyədə olmamışdır. 93.  Ərizəçilər qeyd etmişlər ki, Hökumətin istinad etdiyi və TRM-nın ölkədə ən çox baxılan televiziya kanalı olması barədə nəticəni müəyyən edən sorğular onun proqramlarının keyfiyyətinin deyil, ölkədə alternativ informasiya mənbələrinin çatışmamasının göstəricisidir. Onlar TRM-nın proqramlarının iqtidar partiyasının xeyrinə siyasi baxımdan qərəzli olması ilə bağlı fikirlərini təsdiq etmək üçün MJM-nin monitorinq hesabatlarına (bax yuxarıda 77-ci bənd) və bir sıra beynəlxalq şərhçilərin müşahidələrinə (bax yuxarıda 72-75-ci bəndlər) əsaslanırlar. Müxalifət siyasətçilərinin də iştirak etdiyi və hökumət tərəfindən nümunə kimi göstərilən proqramlar isə ümumi qaydadan istisnalardır. Hətta AKŞ da 29 aprel 2002-ci il tarixli hesabatında etiraf etdi ki, “Bessarabiya, rumin, rumin dili, rumin tarixi və ya totalitar rejim” kimi müəyyən mövzu və ifadələr, tarixi kontekstdə olduğu hallar istisna olmaqla, qadağan edilmişdir. 94.  2002-ci ildən əvvəl, Proqram Direktorunun, departament rəhbərlərinin və prodüserlərin işə götürülməsi və işdən azad edilməsi ilə bağlı heç bir daxili qayda olmamışdır. TRM-nın Prezidenti onları istənilən vaxt işdən azad edə bilərdi. Bundan əlavə, audiovizual proqramların keyfiyyətini dəyərləndirən bədii və texniki şuranın yaradılması ilə də bağlı daxili qaydalar olmamışdır. Avropa Şurasının ekspertləri müəyyən etmişdir ki, 2004-cü ildə təşkil olunan yeni işəgötürmə prosedurunda da şəffaflıq çatışmır və işçilərin işə götürülməsi və ya yenidən işə götürülməsi modelləri aydın deyil. Dövlətdaxili məhkəmələr işini itirən ərizəçilərin pozulmuş hüquqlarının bərpasını təmin etməmişdi. 2.  Məhkəmənin qiymətləndirməsi (a)  Audiovizual mətbuat sahəsində plüralizmin ümumi prinsipləri 95.  Bu işdə 10-cu Maddə ilə uyğunluğu müəyyənləşdirərkən Məhkəmə aşağıdakı prinsipləri nəzərə almalıdır. Məhkəmə plüralizmsiz heç bir demokratiya ola bilməz’ həqiqətini özünün başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edir. Demokratiyanın prinsipial cəhətlərindən biri ölkənin problemlərinin hətta nə qədər yorucu olsa da, dialoq yolu ilə və heç bir zorakılıqdan istifadə etmədən həll olunması imkanını təklif etməsidir. Demokratiya ifadə azadlığı üzərində inkişaf edir. Fərqli, hətta demokratiyanın özünə xələl gətirməmək şərti ilə, hazırkı Dövlətin necə təşkil olunmasını da sorğulayan siyasi proqramların təklif olunması və müzakirə edilməsinə icazə verilməsi demokratiyanın mahiyyətinə uyğundur (bax Sosialist Partiyası və Başqaları Türkiyəyə qarşı (Socialist Party and Others v/ Turkey), 1998, §§ 41, 45 və 47, Mühakimələr və Qərarların Hesabatları 1998-III). 96.  10-cu Maddənin 1-ci bəndi ilə təmin olunan ifadə azadlığı demokratik cəmiyyətin əhəmiyyətli əsaslarından birini və onun tərəqqisi üçün əsas şərtlərdən birini təşkil edir (Lingens Avstriyaya qarşı, (Lingens v. Austria ) 8 iyul 1986, § 41, A Seriyası, no 103). Mətbuat və digər informasiya vasitələrinin azadlığı ictimaiyyətə siyasi liderlərin ideyaları və yanaşmaları haqqında məlumatlı olmaq və fikir formalaşdırmağın ən yaxşı vasitələrindən birini təmin edir. Mətbuatın vəzifəsi siyasi məsələlər və ictimai əhəmiyyətli digər mövzularla bağlı məlumat və ideyaları yaymaqdır. Mətbuatın bu cür məlumat və ideyaları yaymaq tapşırığı ilə yanaşı ictimaiyyətin də həmin məlumatları əldə etmək hüququ vardır (nümunə üçün bax, Handyside Birləşmiş Krallığa qarşı, (Handyside v. the United Kingdom) § 49, 7 dekabr 1976-cı il, A Seriyası, No 24; Lingens, yuxarıda istinad edilib, §§ 41-42). 97.  Radio və televiziya kimi audiovizual mətbuat vasitələrinin bu mənada xüsusilə vacib rolu vardır. Səs və görüntü vasitəsilə mesaj ötürmək güclərinə görə bu cür mətbuat vasitələri çap mətbuatından daha cəld və güclü təsirə malikdir (Jersild Danimarkaya qarşı, (Jersild v. Denmark ) 23 sentyabr 1994-cü il, § 31, A Seriyası, No 298; Pedersen və Baadsgaard Danimarkaya qarşı (Pedersen and Baadsgaard v. Denmark ) [GC], nömrə: 49017/99, § 79, ECHR 2004‑XI). Televiziya və radionun dinləyicinin və ya tamaşaçının evində şəxsi əyləncə mənbələri kimi funksiyası da onların təsirini daha da gücləndirir (müqayisə et, Murphy İrlandiyaya qarşı, (Murphy v. Ireland ) No 44179/98, § 74, ECHR 2003‑IX (çıxarışlar)). Bundan əlavə, xüsusilə də uzaq bölgələrdə televiziya və radio insanlara digər mətbuat vasitələrindən daha asan çatımlı ola bilər. 98.  Cəmiyyətdə güclü bir iqtisadi və ya siyasi qrupun audiovizual mətbuat üzərində dominantlıq əldə etməsinə və bununla da yayımçılara təzyiq etməsinə və nəticə etibarı ilə yayımçıların redaksiya azadlığının məhdudlaşdırılmasına icazə verildiyi bir vəziyyət ifadə azadlığının, xüsusilə də onun ictimaiyyətin əldə etmək hüququ olduğu ümumi əhəmiyyətli məlumat və ideyaları yaymaq vəzifəsini daşıyarkən demokratik cəmiyyətdə oynadığı, Konvensiyanın 10-cu Maddəsi ilə müəyyən olunan əsas rolunu sarsıdır (bax VGT Verein gegen Tierfabriken İsveçrəyə qarşı,( VGT Verein gegen Tierfabriken v. Switzerland) no 24699/94, §§ 73 və 75, ECHR 2001‑VI; həmçinin bax De Geillustreerde Niderlanda qarşı, (De Geillustreerde v. the Netherlands ) No 5178/71, Komissiyanın 6 iyul 1976-cı il tarixli qərarı, § 86, Qərarlar və Hesabatlar (DR) 8, səh. 13). Bu yanaşma həmçinin Dövlətin və ya ictimai yayımçının dominant mövqedə olduğu halda da doğrudur. Belə ki, Məhkəmə müəyyən etmişdir ki, məhdudlaşdırıcı xarakterli olduğuna görə, ictimai yayımçıya digər tezliklər üzərində inhisar yaratmaq imkanı verən lisenziya rejimi də təxirəsalınmaz zərurət olması görünmədiyi halda əsaslandırıla bilməz (Informationsverein Lentia və Başqaları Avstriyaya qarşı, (Informationsverein Lentia and Others v. Austria ) 24 noyabr 1993-cü il, § 39, A Seriyası, no 276). 99. İfadə azadlığının düzgün və səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi sadəcə Dövlətin müdaxilə etməmək vəzifəsindən asılı olmayıb, həm də Dövlətdən ifadə azadlığının müdafiəsi üçün qanunvericilik vasitəsilə və ya təcrübədə pozitiv tədbirlər görülməsini tələb edə bilər (nümunə üçün bax, Özgür Gündem Türkiyəyə qarşı, (Özgür Gündem v. Turkey ) no 23144/93, §§ 42-46, ECHR 2000-III; Fuentes Bobo İspaniyaya qarşı, (Fuentes Bobo v. Spain ) no 39293/98, § 38, 29 fevral 2000-ci il; Appleby və Başqaları Birləşmiş Krallığa qarşı, (Appleby and Others v. the United Kingdom) no 44306/98, §§ 39-40, ECHR 2003-VI). 10-cu Maddə ilə nəyin müəyyən olunmasının vacibliyini nəzərə alaraq, Dövlət plüralizmin əsas təminatçısı olmalıdır (bax Informationsverein Lentia və Başqaları, yuxarıda istinad edilib, § 38; VGT Verein gegen Tierfabriken, yuxarıda istinad edilib, §§ 44-47). 100.  Məhkəmə bildirir ki, audiovizual yayım sahəsində, yuxarıda göstərilən prinsiplər Dövlətin üzərinə birincisi, ictimaiyyətin televiziya və radio vasitəsilə qərəzsiz və doğru məlumata və ölkə daxilində fərqli siyasi görüşləri əks etdirən silsilə fikir və şərhlərə çatımının olmasını və ikincisi, audiovizual mətbuat sahəsində işləyən jurnalistlərin və digər peşəkarların bu məlumat və şərhləri yaymasına maneçiliyin olmamasını təmin etmək vəzifəsini qoyur. Bu məqsədlərə çatmaq üçün vasitələrin seçimi yerli şərtlərə uyğun olaraq fərqlənməlidir və buna görə də Dövlətin qiymətləndirmə sərbəstliyinin əhatə dairəsinə düşür. Belə ki, misal üçün Məhkəmə və ondan da əvvəl Komissiyanın ictimai yayım xidməti sisteminin proqramların keyfiyyətinə və tarazlığına töhfə verə biləcəyini tanıması (Informationsverein Lentia və Başqaları, yuxarıda istinad edilib, § 33; Tele 1 Privatfernsehgesellschaft mbH Avstriyaya qarşı, no 32240/96, 21 sentyabr 2000-ci il; X. SA Niderlanda qarşı, no  21472/93, Komissiyanın 11 yanvar 1994-cü il tarixli qərarı, DR 76-A, səh. 129) ilə yanaşı, eyni məqsəd üçün başqa vasitələrdən istifadə olunursa, 10-cu Maddə ilə belə xidmətlə bağlı heç bir öhdəlik müəyyən olunmur. 101.  Dövlət ictimai yayım xidməti sistemi yaratmaq barədə qərar verdikdə yuxarıda göstərilən prinsiplərə əsasən dövlətdaxili qanunvericilik və təcrübə yayım sisteminin xidmətində plüralizmi təmin etməlidir. Xüsusilə də, özəl stansiyaların həqiqi alternativ təklif etmək üçün hələ də çox zəif olduğu və bu səbəbdən də ictimai və ya Dövlət təşkilatının ölkədə və ya regionda yeganə və ya dominant yayımçı olduğu şəraitdə, demokratiyanın lazımi qaydada fəaliyyət göstərməsi üçün həmin ictimai və ya dövlət yayımçısının qərəzsiz, müstəqil və tarazlaşdırılmış xəbərlər, məlumat və şərhlər yayması və əlavə olaraq mümkün olduğu qədər geniş spektrli baxışların və fikirlərin ifadə oluna bildiyi ictimai müzakirə üçün forum yaratması zəruridir. 102.  Bununla əlaqədar, ictimai yayım xidməti ilə bağlı Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi vasitəsilə Üzv Dövlətlər tərəfindən razılaşdırılmış standartlar (bax yuxarıda 51-54-cü bəndlər) 10-cu Maddənin bu sahə üzrə təfsir olunması üçün nəyin nəzərə alınması ilə bağlı köməkçi rol oynayır. Məhkəmə qeyd edir ki, “İctimai Yayım Xidmətinin Gələcəyi haqqında 1 saylı Qətnamə” (1994) ilə iştirakçı Dövlətlər “ictimai yayım xidmətinin hər hansı siyasi və iqtisadi müdaxiləyə qarşı müstəqilliyini təmin etmək” barədə öhdəlik götürdülər. Bundan əlavə, “İctimai Yayım Xidmətinin Müstəqilliyinin Təminatı” haqqında R(96)10 saylı Tövsiyənin Əlavəsi kimi Nazirlər Komitəsi ictimai yayım xidmətlərinin müstəqilliyinin təmin olunması məqsədilə bir sıra təfsilatlı bələdçi vəsaitlər qəbul etdi. Bu vəsaitlərdən biri də xüsusilə xəbərlərin redaktəsi və təqdim olunması və proqramlaşdırma, işəgötürmə və işçilərin idarə olunması da daxil olmaqla bir sıra əsas fəaliyyət sahələrini nəzərə almaqla “ictimai yayım xidməti təşkilatlarının fəaliyyətini tənzimləyən qanunvericilik çərçivəsinin həmin təşkilatların redaksiya müstəqilliyini və institusional muxtariyyətini aydın şəkildə müəyyən etməli olması” barədə tövsiyə idi. Bələdçi vəsaitlər həm də vurğulayır ki, ictimai yayım xidmətinin idarə heyəti və müşahidə şurası üzvlərinin statusunu və təyin olunmasını tənzimləyən qaydalar hər hansı siyasi və digər müdaxilə riski nəzərə alınmaqla müəyyən olunmalıdır.   Əlavə olaraq müəyyən olunur ki: “İctimai yayım xidməti təşkilatlarını tənzimləyən qanunvericilik çərçivəsi aydın şəkildə müəyyən etməlidir ki, həmin təşkilatlar xəbərlər proqramlarının faktları və hadisələri ədalətli təqdim etməsini və fikirlərin sərbəst formalaşmasına həvəsləndirməsini təmin etməlidirlər. İctimai yayım xidməti təşkilatlarının rəsmi mesajları, bəyanatları və ya məlumatları yaymalı və ya hakimiyyət orqanlarının hərəkətləri və ya qərarları barədə məlumat verməli və ya bu hakimiyyət orqanlarına pulsuz efir vaxtı verməli olduğu hallar siyahısı qanun və ya qaydalarda aydın müəyyən olunan istisna hallarla məhdudlaşmalıdır. ...” Nəhayət, “Yayım Sektoru üzrə Tənzimləyici Orqanların Müstəqilliyi və Funksiyaları” haqqında Rec (2000)23 saylı Tövsiyənin Əlavəsində Nazirlər Komitəsi Dövlətlərin bu tənzimləyici orqanlarda üzvlük məsələsini və orqanların fəaliyyətini əhatə edən elə təfsilatlı qaydalar qəbul etməsinin vacibliyini bir daha vurğuladı ki, həmin qaydalar orqanları siyasi müdaxilə və təsirdən qoruya bilsin. (b)  İşdə ərizəçilərin ifadə azadlığı hüququna müdaxilənin olub-olmaması ilə bağlı 103.  Müvafiq dövrdə hamısı TRM-da jurnalist, redaktor və ya prodüser kimi işləyən ərizəçilər ifadə azadlıqlarının məruz qaldığı məhdudiyyətlərdən şikayət etmişdirlər. Məhkəmə xatırladır ki, 10-cu Maddənin 2-ci bəndinin müddəalarına əsasən jurnalistlər məlumat yaymaq hüququna malikdirlər. 10-cu Maddə ilə təmin olunan müdafiə işləyən jurnalistlərə və digər mətbuat işçilərinə tətbiq olunur. İşləyən jurnalist öz işəgötürəni tərəfindən tətbiq olunan və onun jurnalist azadlığını məhdudlaşdıran ümumi qaydanın birbaşa təsirinə məruz qaldığını iddia edə bilər (bax Purcell və Başqaları İrlandiyaya qarşı, (Purcell and Others v. Ireland) no 15404/89, Komissiyanın 16 aprel 1991-ci il tarixli qərarı, DR 70, səh. 262). İşəgötürən tərəfindən işləyən jurnalistə qarşı tətbiq olunan sanksiya və ya görülən başqa bir tədbir ifadə azadlığına müdaxilə hesab oluna bilər (bax Fuentes Bobo, yuxarıda istinad edilib, § 38). 104. Ərizəçilər iddia etdilər ki, TRM rəhbərliyi onlardan Hökumət üçün çətin və ya zərərli hesab olunan mövzulardan qaçmaq siyasətinə əməl etməyi tələb etmişdir. Bu mənada, Məhkəmə ərizəçilərin istinad etdikləri proqramların və ya proqramların hissələrinin yayımlanmasından onların əhatə etdikləri mövzuya görə TRM rəhbərliyi tərəfindən qəsdən imtina edilməsi kimi spesifik nümunələrin Hökumət tərəfindən nəzərə alınmamasını əhəmiyyətli fakt hesab edir (bax yuxarıda 24-25-ci bəndlər). Əlavə olaraq, AKŞ-nın 29 aprel 2002-ci il tarixli, Hökumət tərəfindən qəbul olunmuş hesabatında (bax yuxarıda 41-ci bənd) da qeyd olunur ki, həmin vaxt müəyyən söz və ifadələrin, xüsusilə də Rumıniya və Moldovanın ortaq mədəniyyəti və dili ilə və Sovet dövründə baş vermiş insan hüquqları pozuntuları ilə bağlı sözlərin istifadə olunmasının qadağan olunması TRM-nın siyasəti olmuşdur. Milli televiziyada efirə çıxan jurnalistlərin və digər şəxslərin istifadə etməsinə icazə verilməyən sözlərdən və mövzulardan ibarət bu tipli bir siyahının mövcudluğunun ifadə azadlığı ilə bir araya sığması üçün istənilən halda güclü əsaslandırma tələb olunur. Lakin, Hökumət bu cür məhdudiyyətin 10-cu Maddənin tələbləri ilə uyğun olmasını izah edə bilən hər hansı bir əsas göstərməmişdir. Bundan əlavə, Moldovada milli mənsubiyyət və geosiyasi tarazlıq haqqında gedən debat kontekstində, Məhkəmə hesab edir ki, bu mövzuların açıq və məhdudiyyətsiz şəkildə milli televiziyada bütün rəqib mövqelərə efir vaxtının verilməsi ilə müzakirəsi güclü ictimai maraq kəsb edir. 105.  Ərizəçilər, həmçinin iddia ediblər ki, onlardan iqtidar partiyasının nümayəndələrinin hərəkətləri ilə bağlı reportajların verilməsinə daha çox efir vaxtının ayrılması və müxalifət partiyalarının hərəkətlərinin və mövqelərinin daha az əhatə olunması və ya heç əhatə olunmaması ilə bağlı TRM-nın siyasətinə əməl etmək tələb olunmuşdur. Bununla əlaqədar, Məhkəmə qeyd edir ki, Nazirlər Komitəsinin Rec (2000)23 saylı Tövsiyəsinə Əlavənin 18-ci bəndində müəyyən olunur ki, yayımçıların hüquqi öhdəliklərinə əməl edib-etməməsinin monitorinqinin aparılması tənzimləyici orqanların əhəmiyyətli bir funksiyasıdır və 1320-XV saylı Qanunun 13(1)-ci Maddəsi Müşahidəçilər Şurasından TRM-ın fəaliyyətinin monitorinqinin aparılmasını tələb edir (bax yuxarıda 53 və 65-ci bəndlər). Məhkəmədə olan məlumatlara əsasən isə hər hansı bu cür monitorinqin aparılmış olması görünmür. Bunun əksini müəyyən edən mötəbər sübutun olmadığından Məhkəmə MJM tərəfindən toplanmış məlumatları əhəmiyyətli hesab edir (bax yuxarıda 77-ci bənd). Bu məlumatlar 2004-cü və 2005-ci illərdə efirdə siyasi müxalifətə yer verilməməsi və Prezident və Hökumətin fəaliyyəti barədə isə xeyli xəbərlərin verilməsi ilə bağlı ardıcıl nümunələrin olduğunu göstərir. MJM-nin göstərdiyi rəqəmlər Avropa Şurası, ATƏT və Article 19-un nümayəndələrinin daha ümumi müşahidələri və şərhləri ilə də təsdiq olunur (bax yuxarıda 72-78-ci bəndlər). 106.  Buna görə də, Məhkəmə əlində olan sübutlar əsasında bu nəticəyə gəlir ki, müvafiq müddət ərzində TRM-nın televiziya xəbərlərində və digər proqramlarında müxalifət partiyalarının nümayəndələri üçün öz mövqelərini ifadə etmək üçün televiziyaya kifayət qədər çatım imkanı verilmədən, yalnız Prezidentin və Hökumətin fəaliyyəti barədə məlumatların verilməsi ilə əhəmiyyətli qərəzliliyə yol verilmişdir. Bundan əlavə, Məhkəmə hesab edir ki, siyasi baxımdan həssas və ya hər hansı formada Hökumətə pis təsir edəcəyi hesab olunduğundan müəyyən mövzularda müzakirələrin aparılmasını və ya onların barəsində qeyd olunmasını məhdudlaşdıran bir siyasətin olduğuna dair də sübut vardır. TRM-nın televiziya stansiyasında jurnalist, redaktor və prodüser kimi çalışan ərizəçilər bu siyasətin mənfi təsirinə məruz qalmış olmalıdırlar. Buna görə də Məhkəmə müəyyən edir ki, sözügedən müddət ərzində ərizəçilərin ifadə azadlığı hüququna davamlı şəkildə müdaxilə edilmişdir.  (c)  İş üzrə 10-cu Maddəyə əsasən Dövlətin pozitiv öhdəliyi ilə bağlı 107.  Yuxarıda (94-101-ci bəndlərdə) qeyd olunduğu kimi 10-cu Maddə ilə pozitiv öhdəlik də nəzərdə tutulur. Plüralizmin əsas təminatçısı kimi Dövlət öz qanunları və fəaliyyəti vasitəsilə ictimaiyyətin televiziya və radio vasitəsilə ölkə üzrə müxtəlif siyasi mövqeləri əks etdirən qərəzsiz və doğru məlumata və silsilə fikir və şərhlərə çatımının olmasını və audiovizual mətbuat sahəsində işləyən jurnalistlərin və digər peşəkarların bu cür məlumat və şərhləri yaymasına heç bir maneənin olmamasını təmin etməlidir. Dövlət ictimai yayım xidməti sistemi yaratmaq barədə qərar verdikdə yuxarıda göstərilən prinsiplərə əsasən dövlətdaxili qanunvericilik və təcrübə yayım sisteminin xidmətində plüralizmi təmin etməlidir. Bununla əlaqədar, ictimai yayım xidməti ilə bağlı Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi vasitəsilə Üzv Dövlətlər tərəfindən razılaşdırılmış standartlar 10-cu Maddənin bu sahə üzrə təfsir olunması üçün nəyin nəzərə alınması ilə bağlı köməkçi rol oynayır. 108.  Məhkəmə qeyd edir ki, sözügedən müddətin əksər hissəsi ərzində TRM Moldovada bütün ölkə üzrə baxıla bilən televiziya proqramları hazırlayan yeganə yayım təşkilatı olmuşdur (bax yuxarıda 8-ci bənd). Bundan başqa, əhalinin təxminən 60%-i şəhərdən kənar ərazilərdə yaşayırdı və onların kabel və peyk televiziyasına və ya, Baş Katibin Xüsusi Nümayəndəsinin bildirdiyi kimi, qəzetlərə çıxışı yox idi və ya məhdud idi (bax yuxarıda 72-ci bənd). Bu şəraitdə, Moldovada demokratiyanın işləməsi üçün TRM-nın düzgün və tarazlaşdırılmış xəbər və məlumatlar yayması və onun proqramlarının ölkədə bütün siyasi fikirləri və debatları əks etdirməsi və Dövlət hakimiyyəti orqanlarının da bunun üçün münasib şəraitin yaradılmasına görə güclü pozitiv öhdəliklər daşıması həyati vacib əhəmiyyət kəsb edir. 109.  Bu öhdəliyin yerinə yetirilməsi üçün Nazirlər Komitəsi tərəfindən hazırlanmış yuxarıda göstərilən Bələdçi vəsaitlərdə də müəyyən olunduğu kimi, TRM-nın siyasi müdaxilə və nəzarətdən müstəqilliyini təmin edən qanunvericilik çərçivəsinin formalaşdırılması çox vacib idi. Məhkəmə qeyd edir ki, TRM-nın Nizamnaməsinə dəyişiklik edən 502 (1996) saylı Hökumət Qərarı ilə Nazirlər Komitəsinin R(96)10 saylı Tövsiyəsinə edilmiş Əlavəyə uyğun olaraq müəyyən olunur ki, TRM-nın “yaradıcılıq və redaksiya fəaliyyəti hakimiyyət orqanlarının müdaxiləsindən və siyasi partiyaların təzyiqindən qanunla müdafiə olunmalıdır” (bax yuxarıda 60-cı bənd). Bununla belə, qanun bu cür müstəqilliyin formalaşmasını mümkün edən münasib struktur təmin etmirdi. 502 saylı Qərarın 4-cü Maddəsi ilə müəyyən olunur ki, “Şirkətin fəaliyyəti Dövlət tərəfindən Audiovizual Koordinasiya Şurası vasitəsi ilə idarə olunmalıdır”. AKŞ üçü Parlament, üçü Moldova Prezidenti və üçü də Hökumət tərəfindən təyin olunan və kənarlaşdırılmayacaqlarına dair zəmanət verilməyən doqquz üzvdən ibarət idi. TRM-nın Prezidenti, Vitse-Prezidentləri və Direktorlar Şurası AKŞ-nın təklifi əsasında Parlament tərəfindən təyin olunurdu. Bu şəraitdə 2001-ci ilin fevralından sonrakı, yəni, Parlamentə, Prezidentliyə və Hökumətə bir siyasi partiyanın nəzarət etdiyi dövr ərzində milli qanunvericilik nə siyasi müxalifət tərəfindən təyin olunmuş üzvlərin daxil edilməsi, nə də orqanın qərarlarının qəbul olunmasına və fəaliyyətinə siyasi müdaxilənin qarşısının alınması üçün hər hansı müdafiə mexanizmi ilə TRM-nın yuxarı rəhbərliyinin və nəzarət orqanının tərkibində siyasi tarazlığı heç cür təmin edə bilmirdi. 110.  1320-XV saylı Qanun bu problemləri aradan qaldırmaq üçün qənaətbəxş deyildi. Əvvəlki idarə heyətinin yerində TRM-nın yuxarı rəhbərliyinin təyin olunmasına və onun proqramlarının doğruluq və obyektivlik baxımından monitorinqinə cavabdeh olan Müşahidəçilər Şurası yaradıldı. Bununla belə, Cənab Jakubowiczin öz təhlillərində (bax yuxarıda 63, 64 və 69-cu bəndlər) göstərdiyi kimi, Müşahidəçilər Şurasının üzvlərinin təyin olunması qaydaları siyasi qərəzliliyə qarşı adekvat müdafiə təmin etmirdi. Məhkəmə bu fikri bölüşür. Xüsusilə də, 1320-XV saylı Qanunun 13(2)-ci Maddəsi ilə müəyyən olunur ki, Müşahidəçilər Şurasının yalnız bir üzvü parlamentdəki müxalifət partiyalarından biri tərəfindən təyin oluna bilər və bütün digər 14 üzvün də iqtidar partiyası tərəfindən təyin olunmasının və iqtidar partiyasına münasibətdə loyal olmasının qarşısını alan mexanizm olmamışdır. (d)  10-cu Maddə ilə uyğunluq barədə 111.  Yekun olaraq, Məhkəmə, xüsusilə də TRM-nın Moldovada audiovizual yayım üzərində malik olduğu virtual inhisarı nəzərə alaraq müəyyən edir ki, Dövlət hakimiyyəti orqanları öz pozitiv öhdəliklərini yerinə yetirə bilməmişdir. Sözügedən dövr ərzində qanunvericilik mexanizmi TRM-nın yuxarı rəhbərliyinin və bununla da onun redaksiya siyasətinin Hökumətin siyasi qurumlarının nəzarəti altına düşməsinin qarşısını almaq üçün qənaətbəxş olan müdafiə ilə təmin edə bilməyəcək dərəcədə qüsurlu olmuşdur. Bu qüsurlar 1320-XV saylı Qanunun qəbulu zamanı və ona düzəlişlər edilərkən də aradan qaldırılmamışdır. (e)  Dövlətdaxili hüquq müdafiə vasitələrinin tükəndirilməsi 112.  Məhkəmə daha sonra dövlətdaxili müdafiə vasitələrinin tükəndirilməməsi barədə və ərizəçilərin TRM-da inzibati senzuranın və siyasi nəzarətin olması ilə bağlı iddialarına qarşı Hökumətin ilkin etirazlarına baxmalıdır (bax yuxarıda 81-82-ci bəndlər). Məhkəmə müəyyən edib ki, nəzərdə tutulan müddət ərzində Dövlətin icra və qanunverici hakimiyyət orqanlarında bir partiya dominant olmuş və TRM-nın redaksiya siyasətinin siyasi müdaxilə və nəzarətdən müdafiə olunması üçün dövlətdaxili hüquq adekvat müdafiə vasitələri təmin etməmişdir (bax yuxarıda 109-110-cu bəndlər). Bu şərtlər altında, şübhəsiz ki, ərizəçilərin də iddia etdikləri kimi, inzibati təcrübənin mövcudluğu riski də artır. Bundan başqa, Məhkəmə hesab edir ki, siyasi qərəzlilik və reportajlar üzərində məhdudiyyətlər üzrə yuxarıda göstərilən faktlar əsasında müəyyən olunan nümunələr (bax 104-106-cı bəndlər) müvafiq dövr ərzində TRM-da iqtidar partiyasının siyasətini təbliğ edən modelin və ya sistemin mövcud olması barədə nəticəyə gəlmək üçün kifayət edir ki, bu sistem də Məhkəmənin presedent hüququ çərçivəsində inzibati təcrübə hesab olunur (bax yuxarıda 84-cü bənd). Bu şərtlər altında, ərizələrin Məhkəməyə təqdim edilməsindən əvvəl dövlətdaxili müdafiə vasitələrinin tükəndirilməsi barədə tələbi müəyyən edən ümumi qayda ərizəçilərə tətbiq olunmur. 113.  Bundan əlavə, Məhkəmə qeyd edir ki, dövlətdaxili hüquq qanunvericiliyin və ya Prezidentin və ya Hökumətin tənzimləyici inzibati aktlarının Konvensiya ilə uyğunluğunun ərizəçilər tərəfindən milli məhkəmələrdə mübahisələndirilməsinə icazə verən heç bir mexanizm təmin etməmişdir (bax yuxarıda 55-ci bənd). Prezidentin, Hökumətin və ya Parlamentin aktlarının konstitusionallığına Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən baxıla bilməsinə baxmayaraq, ərizəçilərin birbaşa olaraq Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etməsi mümkün deyildi. Ərizəçilər bərpa prosedurlarında onlardan dörd nəfərinin işini itirməsinə səbəb olan qanunsuzluqlarla bağlı şikayət etdikdə, Apelyasiya Məhkəməsi onların iddiasını rədd etmiş və bunun üçün göstərdiyi əsaslardan biri də o olmuşdur ki, qanunvericiliyin müddəaları mübahisələndirilə bilməz (bax yuxarıda 49-cu bənd). Bu şərtləri nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçilərin şikayətlərinin əsas hissəsi ilə bağlı səmərəli dövlətdaxili müdafiə vasitələrinə çıxışı olmamışdır. (f)  Nəticə 114.  Nəticə etibarilə Məhkəmə Hökumətin ilkin etirazlarını qəbul etmir və Konvensiyanın 10-cu Maddəsinin pozulmuş olduğunu müəyyən edir. III.  KONVENSİYANIN 46 VƏ 41-Cİ MADDƏLƏRİNİN TƏTBİQİ 115.  Konvensiyanın 46 və 41-ci maddələrində müəyyən olunur: “Maddə 46 1.  Razılığa gələn Yüksək Tərəflər Məhkəmənin onların tərəf olduqları hər hansı iş üzrə yekun qərarını icra etməyi öhdələrinə götürürlər. 2.  Məhkəmənin yekun qərarı onun icrasına nəzarəti həyata keçirən Nazirlər Komitəsinə göndərilir.” “Maddə 41 Əgər Məhkəmə Konvensiyanın və ona dair Protokolların müddəalarının pozulduğunu, lakin Razılığa gələn Yüksək Tərəfin daxili hüququnun yalnız bu pozuntunun nəticələrinin qismən aradan qaldırılmasına imkan verdiyini müəyyən edirsə, Məhkəmə zəruri halda, zərərçəkən tərəfə əvəzin ədalətli ödənilməsini təyin edir.”   116.  Məhkəmə xatırladır ki, pozuntu müəyyən olunduğu halda 46-cı Maddəyə əsasən cavabdeh Dövlət təkcə 41-ci Maddəyə uyğun olaraq təyin olunmuş əvəzin ədalətli ödənilməsi öhdəliyini deyil, həm də Nazirlər Komitəsinin nəzarəti altında, öz daxili qanunvericiliyində Məhkəmə tərəfindən müəyyən olunmuş pozuntuya son qoyulması və onun nəticələrinin mümkün qədər aradan qaldırılması üçün ümumi və/və ya müvafiq fərdi tədbirlər görmək öhdəliyi daşıyır. Cavabdeh Dövlət Konvensiyanın 46-cı Maddəsinə əsasən daşıdığı öhdəliklərin həyata keçirilməsi vasitələrini seçməkdə, Nazirlər Komitəsinin monitorinqi altında, o şərtlə sərbəstdir ki, həmin vasitələr Məhkəmənin yekun qərarı ilə ziddiyyət təşkil etməsin (bax Scozzari və Giunta İtaliyaya qarşı (Scozzari and Giunta v. Italy)[GC], no 39221/98 və 41963/98, § 249, ECHR 2000-VIII; Brumărescu Rumıniyaya qarşı (Brumărescu v. Romania) (ədalətli kompensasiya) [GC], no 28342/95, § 20, ECHR 2001-I; Kauczor Polşaya qarşı, (Kauczor v. Poland ) no 45219/06, § 61, 3 fevral 2009-cu il). 117.  Bu işdə Məhkəmə xatırladır ki, o, 10-cu Maddənin TRM ilə bağlı qanunvericilikdəki çatışmazlıqlardan irəli gələn pozuntusunu müəyyən etmişdir. Məhkəmə qərara gəlir ki, cavabdeh Dövlət 46-cı Maddəyə əsasən elə ilk imkanda yaranan kimi 10-cu Maddənin pozulmasına yol açan vəziyyətin aradan qaldırılması üçün ümumi tədbirlər görmək barədə öhdəlik daşıyır. Məhkəmə tərəfindən müəyyən olunan çatışmazlıqlar nəzərə alınmaqla bu ümumi tədbirlər müvafiq qanunvericiliyin 10-cu Maddənin tələblərinə uyğun olduğunu, Nazirlər Komitəsinin R(96)10 saylı Tövsiyəsini (bax yuxarıda 52-ci bənd) və Cənab Jakubowiczin tövsiyələrini (bax yuxarıda 63-69-cu bəndlər) nəzərə aldığını təmin edən qanunvericilik islahatlarını əhatə etməlidir. 118.  Məhkəmə hesab edir ki, 41-ci Maddə ilə müəyyən olunan ədalətli kompensasiya məsələsi barəsində qərar verilməsinə hələ ki ehtiyac yoxdur. Buna görə də onu saxlamaq və tərəflər arasında razılığın mümkünlüyünü nəzərə alaraq sonrakı icraatı müəyyənləşdirmək lazımdır (Məhkəmə Reqlamentinin 75§4-cü Qaydası).     BU SƏBƏBLƏRƏ GÖRƏ MƏHKƏMƏ YEKDİLLİKLƏ:   1.  Hökumətin ilkin etirazlarını qəbul etmir;   2.  Qərara alır ki, Konvensiyanın 10-cu maddəsi pozulub;   3.  Qərara alır ki, Konvensiyanın 41-ci maddəsinin tətbiqi məsələsi üzrə qərar verilməsi hələ tezdir və buna görə də,   (a)  həmin məsələni bütövlükdə baxılmamış saxlayır; (b)  Hökuməti və ərizəçiləri, Konvensiyanın 44-cü Maddəsinin 2-ci bəndinə uyğun olaraq qərarın yekun hesab olunduğu tarixdən etibarən üç ay ərzində məsələ ilə bağlı öz yazılı mülahizələrini Məhkəməyə təqdim etməyə və xüsusilə də əldə oluna biləcək hər hansı razılıq barədə Məhkəməni məlumatlandırmağa dəvət edir; (c)  əlavə icraat keçirmək hüququnu özündə saxlayır və ehtiyac olarsa onun təyin edilməsi səlahiyyətini Palatanın sədrinə həvalə edir. Qərar ingilis dilində tərtib edilmiş və qərar barədə, Məhkəmə Reqlamentinin 77-ci Qaydasının 2-ci və 3-cü bəndlərinə uyğun olaraq 17 sentyabr 2009-cu ildə yazılı məlumat verilmişdir.  Lawrence Early Nicolas Bratza  Katib Sədr       ©Avropa Şurası/Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi, 2012. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin rəsmi dilləri ingilis və fransız dilləridir. Bu tərcümə Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib (www.coe.int/humanrightstrustfund). Məhkəmə tərcüməyə və onun keyfiyyətinə görə heç bir məsuliyyət daşımır. Tərcüməni Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququnu təşkil edən işlərin daxil olduğu HUDOC məlumat bazasından (http://hudoc.echr.coe.int) və ya Məhkəmənin razılığı ilə yerləşdirilən istənilən digər məlumat bazasından yükləmək olar. Tərcüməni qeyri-kommersiya məqsədlərilə bu şərtlə yenidən nəşr etmək mümkündür ki, məhkəmə işinin tam adı, yuxarıda göstərilmiş müəllif hüququna dair qeyd və Avropa Şurasının İnsan Hüquqları üzrə Etibar Fonduna istinad göstərilsin. Tərcümənin hər hansı bir hissəsindən kommersiya məqsədi ilə istifadə etmək nəzərdə tutularsa, bu ünvana müraciət etmənizi xahiş edirik [email protected]. .   © Council of Europe/European Court of Human Rights, 2012. The official languages of the European Court of Human Rights are English and French. This translation was commissioned with the support of the Human Rights Trust Fund of the Council of Europe (www.coe.int/humanrightstrustfund). It does not bind the Court, nor does the Court take any responsibility for the quality thereof. It may be downloaded from the HUDOC case-law database of the European Court of Human Rights (http://hudoc.echr.coe.int) or from any other database with which the Court has shared it. It may be reproduced for non-commercial purposes on condition that the full title of the case is cited, together with the above copyright indication and reference to the Human Rights Trust Fund. If it is intended to use any part of this translation for commercial purposes, please contact [email protected]. © Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme, 2012.   Les langues officielles de la Cour européenne des droits de l’homme sont le français et l’anglais. La présente traduction a été effectuée avec le soutien du Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme du Conseil de l’Europe (www.coe.int/humanrightstrustfund). Elle ne lie pas la Cour, et celle-ci décline toute responsabilité quant à sa qualité. Elle peut être téléchargée à partir de HUDOC, la base de jurisprudence de la Cour européenne des droits de l’homme (http://hudoc.echr.coe.int), ou de toute autre base de données à laquelle HUDOC l’a communiquée. Elle peut être reproduite à des fins non commerciales, sous réserve que le titre de l’affaire soit cité en entier et s’accompagne de l’indication de copyright ci-dessus ainsi que de la référence au Fonds fiduciaire pour les droits de l’homme. Toute personne souhaitant se servir de tout ou partie de la présente traduction à des fins commerciales est invitée à le signaler à l’adresse suivante : [email protected]