14305/17

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, https://www.gov.pl/web/diplomacy [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 246 Grudzień 2020 r. Selahattin Demirtaş p. Turcji (nr 2) [Wielka Izba] – skarga nr 14305/17 Wyrok z 22.12.2020 r. [Wielka Izba] Art. 3 Protokołu nr 1 Swoboda wyrażania opinii ludności Wykluczenie parlamentarzysty z prac parlamentarnych w wyniku długotrwałego tymczasowego aresztowania stosowanego bez wystarczającego uzasadnienia: naruszenie Art. 10 Art. 10 ust. 1 Wolność wyrażania opinii Nieprzewidywalne uchylenie immunitetu parlamentarnego i tymczasowe aresztowanie na podstawie zarzutów terroryzmu stawianych za wypowiedzi polityczne: naruszenie Art. 18 Ograniczenia w nieuprawnionych celach Uniemożliwienie parlamentarzyście wykonywania obowiązków w wyniku przedłużonego tymczasowego aresztowania stosowanego w celu tłumienia pluralizmu: naruszenie Art. 35 Art. 35 ust. 2 lit. b Sprawa już poddana innej międzynarodowej procedurze Skarga złożona do wyspecjalizowanej Komisji Unii Międzyparlamentarnej nie jest podobna do mechanizmu Konwencji: zastrzeżenie wstępne oddalone Fakty – Skarżący został wybrany do Zgromadzenia Narodowego i był jednym z wiceprzewodniczących Demokratycznej Partii Ludów (HDP), lewicowej pro-kurdyjskiej partii politycznej. W dniu 20 maja 2016 r. została przyjęta poprawka do Konstytucji, na mocy której uchylony został immunitet parlamentarny we wszystkich sprawach, w których wnioski o jego uchylenie zostały przedłożone Zgromadzeniu Narodowemu przed datą przyjęcia poprawki. Powodem tej reformy, do której zachęcał prezydent Turcji, były starcia w Syrii między Państwem Islamskim (Daisz) a siłami organizacji powiązanej z PKK (Partią Pracujących Kurdystanu) oraz wystąpienie w Turcji w latach 2014 i 2015 przypadków poważnej przemocy w następstwie załamania się negocjacji mających na celu rozwiązanie „kwestii kurdyjskiej”. Skarżący, który aktywnie odnosił się do tej kwestii w przemówieniach i oświadczeniach, był jednym ze 154 parlamentarzystów (w tym 55 członków HDP), których dotknęła poprawka konstytucyjna. W listopadzie 2016 r. został zatrzymany w związku z podejrzeniem członkostwa w zbrojnej organizacji terrorystycznej i podżegania innych osób do popełnienia przestępstwa. W następstwie dodatkowego dochodzenia (dotyczącego wspomnianego wyżej wybuchu przemocy) skarżący pozostaje tymczasowo aresztowany, oczekując procesu. Jego mandat parlamentarny wygasł 24 czerwca 2018 r. W wyroku z dnia 20 listopada 2018 r. (zobacz Nota informacyjna nr 223) Izba Trybunału orzekła w szczególności, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 3 i art. 18 (w związku z art. 5 ust. 3) Konwencji [o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności] oraz art. 3 Protokołu nr 1. Izba stwierdziła, że nie doszło do naruszenia art. 5 ust. 1 i 4, a także uznała, że brak jest potrzeby badania sprawy na podstawie art. 10. Sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek obu stron. Prawo a) Zastrzeżenie wstępne na podstawie art. 35 ust. 2 lit. b Po raz pierwszy od czasu decyzji Komisji ws. Lukanov p. Bułgarii Trybunał musiał zbadać, czy skarga do Komisji ds. Praw Człowieka Parlamentarzystów Unii Międzyparlamentarnej (Komisja IPU) może być uznana za „inną międzynarodową procedurę dochodzenia lub rozstrzygnięcia”. Termin ten oznacza instytucje i procedury utworzone przez państwa, co wyklucza organizacje pozarządowe. Niemniej jednak nawet jeśli dany mechanizm nie został utworzony przez organizację pozarządową, nie oznacza to automatycznie, że jako taki kwalifikuje się on jako „inna procedura”. W tym kontekście głównym celem badania Trybunału jest ustalenie, czy procedura przed tym organem może być traktowana jako podobna w swych aspektach proceduralnych i potencjalnych skutkach do prawa do skargi indywidualnej przyznanego przez art. 34 i czy spełnia następujące kryteria. Dany mechanizm powinien być jawny, międzynarodowy oraz sądowy albo quasi-sądowy. Ta ostatnia kwestia w sposób konieczny implikuje, że badanie przeprowadzane przez dany organ musi być jasno zdefiniowane co do zakresu i ograniczone do pewnych praw i standardów opartych na instrumencie prawnym lub „ramach”, za pomocą których państwa upoważniły ten organ do rozpatrywania i rozstrzygania skarg przeciwko nim. Ma to zwłaszcza znaczenie w kontekście analizowania podobieństw między takim mechanizmem a Trybunałem. W razie braku instrumentu prawnego skutecznie określającego uprawnienia danego organu ustalenie przez Trybunał charakteru i funkcji tego organu oraz obowiązków państw może być trudne. Przedmiotowy mechanizm musi ponadto zapewniać gwarancje instytucjonalne i proceduralne, takie jak niezależność i bezstronność, zgodnie z art. 6, a także procedurę kontradyktoryjną umożliwiającą każdej ze stron otrzymywanie informacji o oświadczeniach drugiej strony i udzielanie na nie odpowiedzi. Strony muszą być również informowane o podjętych środkach i decyzjach. Organ tego rodzaju musi respektować prawo stron do uczestniczenia w postępowaniu, na przykład poprzez przedkładanie uwag. Ponadto organ musi odpowiadać na skargi indywidualne poprzez upublicznianie swych decyzji i podanie ich uzasadnienia. Dodatkowo musi być w stanie określić odpowiedzialność państwa w świetle instrumentu prawnego, na podstawie którego odbywa się badanie, a także zapewnić możliwość dochodzenia roszczeń na drodze prawnej będącą w stanie doprowadzić do zakończenia zarzucanego naruszenia. Do Komisji IPU nie należy orzekanie w sprawie sporów między jednostką a państwem. Zgodnie ze swym regulaminem (Rules and Practices) Komisja nie kontroluje przestrzegania przez państwa obowiązków na podstawie konkretnego instrumentu prawnego, ale dąży raczej do zapobiegania możliwym naruszeniom, zakończenia trwających naruszeń lub promowania działania państwa w celu przyznania skutecznego zadośćuczynienia za naruszenia poprzez wspieranie dialogu z władzami. Nie można zatem stwierdzić, że Komisja zapewnia procedurę sądową lub quasi-sądową podobną do utworzonej przez Konwencję. Rozstrzygnięcie: zastrzeżenie wstępne oddalone. b) Art. 10 Doszło do ingerencji w prawo skarżącego do wolności wyrażania opinii poprzez kombinację środków, mianowicie uchylenie jego immunitetu parlamentarnego, zastosowanie i przedłużanie jego tymczasowego aresztowania oraz prowadzenie przeciwko niemu postępowania karnego na podstawie dowodów obejmujących jego przemówienia polityczne. Ingerencja ta miała również podstawę w prawie, które było dostępne, mianowicie w poprawce konstytucyjnej i przepisach Kodeksu karnego dotyczących zarzutów terroryzmu. Do rozpatrzenia pozostała w szczególności kwestia, czy wykładnia i stosowanie prawa krajowego były przewidywalne w momencie przemówień skarżącego, które doprowadziły do jego ścigania. i) Immunitet parlamentarny Art. 83 Konstytucji przyznaje parlamentarzystom dwa rodzaje immunitetu parlamentarnego: wyłączenie odpowiedzialności i nietykalność. Pierwszy chroni ich wolność wyrażania opinii w takim zakresie, że nie mogą podlegać postępowaniu sądowemu z uwagi na oddane głosy lub poglądy wyrażone w Zgromadzeniu Narodowym lub za ich powtórzenie lub rozpowszechnianie poza Zgromadzeniem, chyba że Zgromadzenie postanowi inaczej na posiedzeniu zorganizowanym na wniosek prezydium. Wyłączenie odpowiedzialności jest bezwzględne, nie dopuszcza wyjątków, nie zezwala na podejmowanie środków dochodzeniowych i chroni członków parlamentu nawet po upływie okresu sprawowania mandatu. Powtarzanie przemówienia politycznego poza Zgromadzeniem Narodowym nie może być rozumiane wyłącznie jako powtórzenie tych samych słów, co użyte w parlamencie. Zaskarżona poprawka konstytucyjna nie zmieniła art. 83 w zakresie, w jakim dotyczy on wyłączenia odpowiedzialności. Parlamentarzyści objęci poprawką nadal korzystali z ochrony prawnej na tej podstawie. A zatem do władz krajowych, a w szczególności sądów krajowych, należało w pierwszej kolejności określenie, czy przemówienia polityczne skarżącego objęte były parlamentarnym wyłączeniem odpowiedzialności. Skarżący twierdził tak od początku postępowania przygotowawczego. Trybunał był jednak zdumiony brakiem przeanalizowania argumentu skarżącego w tym punkcie przez sądy krajowe wszystkich instancji. Nawet zakładając, że zaskarżone przemówienia nie były objęte wyłączeniem odpowiedzialności, poprawka konstytucyjna sama w sobie rodzi kwestię dotyczącą przewidywalności. Nietykalność parlamentarna chroni przedstawicieli pochodzących z wyboru przed jakimkolwiek zatrzymaniem, pozbawieniem wolności i ściganiem w trakcie ich kadencji bez zgody Zgromadzenia Narodowego. Po poprawce wypowiedzi polityczne członków parlamentu stały się jednak karalne na podstawie prawa karnego bez dostępnych gwarancji przysługujących w razie złożenia wniosków o uchylenie ich immunitetu przewidzianych na podstawie art. 83 i 85 Konstytucji. W szczególności nie było już dłużej wymagane, by Zgromadzenie Narodowe przeprowadziło zindywidualizowaną ocenę sytuacji każdego parlamentarzysty, którego to dotyczy. Choć utrzymano system immunitetu, sprawiono jednocześnie, że nie miał on zastosowania do niektórych możliwych do zidentyfikowania parlamentarzystów na podstawie ogólnego i obiektywnego sformułowania. Trybunał zatem w pełni podpisał się pod wyraźnym stwierdzeniem Komisji Weneckiej, że ta jednorazowa bezprecedensowa poprawka ad hominem wyraźnie dotyczyła konkretnych wypowiedzi parlamentarzystów, w szczególności z opozycji, a zatem stanowiła „nadużycie procedury zmiany konstytucji”. Parlamentarzysta nie mógł w uzasadniony sposób oczekiwać, że w trakcie jego kadencji zostanie wprowadzona taka procedura podważająca wolność wyrażania opinii członków Zgromadzenia Narodowego. Z uwagi na sformułowanie art. 83 i jego wykładnię przez sądy krajowe (lub jej brak) ingerencja nie była przewidywalna. ii) Przestępstwa związane z terroryzmem Tymczasowe aresztowanie skarżącego za jego wypowiedzi zostało zastosowane i przedłużone w oparciu o zarzuty dotyczące przestępstw związanych z terroryzmem, w szczególności tworzenia lub kierowania zbrojną organizacją terrorystyczną i członkostwa w takiej organizacji (art. 314 Kodeksu karnego). Trybunał jest świadomy trudności związanych z zapobieganiem terroryzmowi i formułowaniem antyterrorystycznych ustaw karnych. W sposób nieunikniony państwa członkowskie odwołują się do nieco ogólnego sformułowania, którego zastosowanie zależy od praktycznej wykładni przez organy sądowe. Interpretując prawo w tym kontekście, sądy krajowe powinny przyznać jednostce odpowiednią ochronę przed arbitralnymi ingerencjami. Kodeks karny nie określał znamion przestępstw, które były wskazane w orzecznictwie Sądu Kasacyjnego. W niniejszej sprawie krajowe organy sądowe przyjęły szeroką wykładnię przestępstw. Wypowiedzi polityczne, w których skarżący wyraził sprzeciw wobec niektórych polityk rządu lub zaledwie wspomniał, że brał udział w Kongresie Społeczeństwa Demokratycznego – legalnej organizacji – zostały uznane za wystarczające, by stanowić czyny mogące tworzyć aktywny związek między skarżącym a organizacją zbrojną. Sądy krajowe nie wzięły pod uwagę wymogów rozwiniętych przez Sąd Kasacyjny, w tym „ciągłości, różnorodności i intensywności” działań skarżącego lub tego, czy skarżący popełnił przestępstwa w ramach hierarchicznej struktury danej organizacji terrorystycznej. Zakres działań, jakie mogły uzasadnić tymczasowe aresztowanie skarżącego w związku z przedmiotowymi poważnymi przestępstwami, był tak szeroki, że treść przestępstw podlegających karze na podstawie art. 314 w powiązaniu z jego wykładnią przez sądy krajowe nie zapewniała odpowiedniej ochrony przed arbitralną ingerencją władz krajowych. Tak szeroka interpretacja nie mogła być uzasadniona, gdy skutkowała zrównaniem korzystania z prawa do wolności wyrażania opinii z przynależnością do zbrojnej organizacji terrorystycznej, tworzeniem jej lub kierowaniem nią przy braku jakichkolwiek konkretnych dowodów takiego związku. Rozstrzygnięcie: naruszenie (szesnastoma głosami do jednego). c) Art. 3 Protokołu nr 1 i) Zasady ogólne Prawo do wolnych wyborów nie jest ograniczone jedynie do możliwości uczestniczenia w wyborach parlamentarnych; osoba zainteresowana jest również uprawniona, w razie wyboru, do zasiadania w parlamencie. Zasada immunitetu parlamentarnego jest kluczowa, aby to zagwarantować. Trybunał jeszcze nie orzekał w sprawie skargi na podstawie art. 3 Protokołu nr 1 dotyczącej skutków tymczasowego aresztowania pochodzącego z wyboru członka parlamentu na wykonywanie przez niego obowiązków parlamentarnych. Nałożenie środka pozbawiającego wolności parlamentarzystę lub kandydata w wyborach parlamentarnych nie stanowi automatycznie naruszenia tego artykułu. Niemniej jednak z uwagi na znaczenie w społeczeństwie demokratycznym prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego członka parlamentu sądy krajowe, wykonując swe uprawnienia dyskrecjonalne, muszą wykazać, że przy stosowaniu lub przedłużaniu tymczasowego aresztowania wyważyły wszystkie wchodzące w grę istotne interesy, w tym wolność wyrażania opinii politycznych przez danych parlamentarzystów. Istotnym elementem w tym procesie ważenia jest to, czy zarzuty mają podłożenie polityczne. Musi być dostępny środek odwoławczy, za pomocą którego członek parlamentu może skutecznie zaskarżyć zastosowany środek i uzyskać zbadanie swych zarzutów co do istoty. Następnie rolą Trybunału jest skontrolowanie decyzji sądów krajowych z punktu widzenia Konwencji, bez zajmowania miejsca właściwych organów krajowych. ii) Zastosowanie w sprawie Na skutek tymczasowego aresztowania skarżący przez ponad półtora roku nie mógł prowadzić działalności w ramach władzy ustawodawczej. Chociaż zachował mandat i mógł zadawać pytania na piśmie, doszło do ingerencji w wykonywanie jego praw na podstawie art. 3 Protokołu nr 1. Współzależność między art. 10 [Konwencji] a art. 3 Protokołu nr 1 jest szczególnie wyraźna w sprawie demokratycznie wybranych przedstawicieli, którzy są przetrzymywani w tymczasowym areszcie za wyrażanie opinii politycznych. Szczególnie istotne jest chronienie wolności wyrażania opinii przedstawicieli narodu, zwłaszcza członków opozycji. Trybunał będzie zawsze przeprowadzał ścisłą kontrolę w celu zweryfikowania, czy wolność wyrażania opinii pozostała zapewniona, mając jednocześnie na uwadze jej możliwe granice, w szczególności mające zapobiegać bezpośrednim lub pośrednim nawoływaniom do przemocy. Z tego punktu widzenia Trybunał uznał, że w przypadkach, gdy pozbawienie wolności członka parlamentu nie może być uznane za zgodne z wymogami art. 10 (jak w niniejszej sprawie), naruszać będzie ono również art. 3 Protokołu nr 1. Ponadto ustalenie przez Trybunał, że nie zachodziło uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa przez skarżącego, wymagane przez art. 5 ust. 1 (zobacz poniżej), jest równie istotne na podstawie art. 3 Protokołu nr 1. Chociaż w świetle ogólnej zasady tymczasowe aresztowanie musi trwać możliwie najkrócej, to a fortiori ma to zastosowanie do pozbawienia wolności członków parlamentu, którzy reprezentują swoich wyborców, zwracają uwagę na ich problemy i bronią ich interesów. Jeśli państwo zapewnia immunitet parlamentarny od ścigania i pozbawienia wolności, sądy krajowe muszą się najpierw upewnić, czy dany członek parlamentu nie był uprawniony do immunitetu parlamentarnego za czyny, o które został oskarżony. W niniejszej sprawie, jak się wydaje, sądy krajowe nie przeprowadziły jednak takiego badania, nie przestrzegając w ten sposób swych obowiązków proceduralnych na podstawie art. 3 Protokołu nr 1. Nie wykazano też, by przeprowadziły wymagany proces wyważenia konkurujących interesów. Trybunał Konstytucyjny nie zbadał, czy przedmiotowe przestępstwa były bezpośrednio związane z działalnością polityczną skarżącego. Organy sądowe w istocie nie wzięły pod uwagę faktu, że skarżący był nie tylko członkiem parlamentu, ale także jednym z przywódców opozycji politycznej, a zatem wykonywanie przez niego obowiązków parlamentarnych wymagało wysokiego poziomu ochrony. Ponadto nie wyjaśniono, dlaczego w sprawie skarżącego nie byłoby wystarczające nałożenie środka alternatywnego w stosunku do pozbawienia wolności. Fakt, że skarżącemu skutecznie uniemożliwiono uczestniczenie w działaniach Zgromadzenia Narodowego z uwagi na jego tymczasowe aresztowanie, stanowił nieuzasadnioną ingerencję w swobodę wyrażania opinii ludności oraz w jego własne prawo do bycia wybranym i zasiadania w parlamencie. Pozbawienie wolności było zatem niezgodne z samą istotą prawa chronionego na podstawie art. 3 Protokołu nr 1. Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednogłośnie). d) Art. 18 (w związku z art. 5) Trybunał musiał zbadać, czy tymczasowe aresztowane skarżącego, stosowane przy braku uzasadnianego podejrzenia [popełnienia przestępstwa] oraz z naruszeniem art. 5, miało w rzeczywistości inny cel. Trybunał odnotował następujące czynniki: środki mające na celu uchylenie immunitetu parlamentarnego zostały podjęte dopiero po wyborach, w których partia rządząca utraciła większość w Zgromadzeniu Narodowym; jedynymi osobami, które rzeczywiście zostały dotknięte zmianą konstytucyjną, byli członkowie partii opozycyjnych; pozbawienie wolności skarżącego nie stanowiło odizolowanego przypadku, lecz wręcz przeciwnie, wyglądało, jakby zostało dokonane według pewnego wzoru; czas aresztowania skarżącego oznaczał, że został on pozbawiony wolności zwłaszcza w trakcie dwóch kluczowych kampanii (referendum ws. znacznej reformy konstytucyjnej oraz wyborów prezydenckich); okoliczności ponownego zastosowania wobec skarżącego tymczasowego aresztowania, takie jak fakt, że zarządzenie w związku z odrębnym postępowaniem przygotowawczym wydano w dniu jego zwolnienia; a także ustalenia innych organów Rady Europy nt. niezależności systemu sądowego w Turcji i napiętego klimatu politycznego, który stworzył otoczenie mogące wpływać na pewne rozstrzygnięcia sądów krajowych – zwłaszcza w czasie stanu wyjątkowego, kiedy kilkuset sędziów zwolniono z zajmowanych stanowisk, oraz w szczególności w przypadku postępowań karnych wszczętych wobec dysydentów. Te czynniki umożliwiły uznanie przez Trybunał, że podane przez władze cele tymczasowego aresztowania skarżącego były jedynie przykrywką dla innego celu, mianowicie tłumienia pluralizmu i ograniczania wolności debaty politycznej. Rozstrzygnięcie: naruszenie (szesnastoma głosami do jednego). Trybunał orzekł również, piętnastoma głosami do dwóch i szesnastoma głosami do jednego, że doszło do naruszeń odpowiednio art. 5 ust. 1 i ust. 3 z powodu braku uzasadnionego podejrzenia, że skarżący popełnił przestępstwo wymagające zastosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania. Ponadto Trybunał uznał, że roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 141 ust. 1 lit. a i d Kodeksu postępowania karnego nie może być uznane za skuteczny środek odwoławczy w odniesieniu zarówno do zarzutu braku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa przez jednostkę, jak też do zarzutu braku istotnych i wystarczających powodów uzasadniających tymczasowe aresztowanie do celów art. 5 ust. 1 i 3. Trybunał stwierdził również, szesnastoma głosami do jednego, zgodnie z uzasadnieniem Izby i w świetle szczególnych okoliczności sprawy, że nie doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 w odniesieniu do spełnienia przez Trybunał Konstytucyjny wymogu bezzwłoczności. Art. 46: pozwane państwo powinno podjąć wszystkie niezbędne środki w celu zapewnienia natychmiastowego zwolnienia skarżącego. Art. 41: 3500 EUR z tytułu szkody majątkowej; 25 000 EUR z tytułu szkody niemajątkowej. (Zobacz również Lukanov p. Bułgarii, nr 21915/93, decyzja Komisji z 12 stycznia 1995 r.) © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa