15472/02
WyrokETPCz2007-06-29ECLI:CE:ECHR:2007:0629JUD001547202
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy obowiązkowy przedmiot "Chrześcijaństwo, religia i filozofia" (KRL) w norweskich szkołach, wraz z ograniczonym systemem zwolnień, narusza prawo rodziców do zapewnienia edukacji i nauczania zgodnego z ich przekonaniami religijnymi i filozoficznymi, chronione przez art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji?Ratio decidendi
Trybunał uznał, że przedmiot KRL, pomimo deklarowanych celów promowania zrozumienia i pluralizmu, wykazywał jakościową i ilościową nierównowagę na korzyść chrześcijaństwa. System częściowego zwolnienia nakładał na rodziców nadmierne obciążenie, wymagając ujawniania intymnych aspektów ich przekonań i poruszania się w skomplikowanej procedurze, co mogło prowadzić do stygmatyzacji. Rozróżnienie między 'wiedzą' a 'udziałem' w działaniach religijnych było trudne do wdrożenia w praktyce i podważało skuteczność zwolnienia. Dostępność szkół prywatnych nie zwalniała państwa z obowiązku zapewnienia pluralizmu w szkołach publicznych. W konsekwencji państwo nie zapewniło, że informacje i wiedza przekazywane w ramach przedmiotu KRL były dostarczane w sposób obiektywny, krytyczny i pluralistyczny, naruszając art. 2 Protokołu nr 1.Stan faktyczny
Skarżący to dziewięciu obywateli Norwegii (rodzice i ich dzieci), członkowie Norweskiego Stowarzyszenia Humanistycznego. Złożyli skargę dotyczącą obowiązkowego przedmiotu "Chrześcijaństwo, religia i filozofia" (KRL) w norweskich szkołach. Władze krajowe odmówiły im pełnego zwolnienia dzieci z tego przedmiotu. Przedmiot KRL, wprowadzony w 1997 roku, zastąpił wcześniejsze nauczanie chrześcijańskie i miał na celu nauczanie o chrześcijaństwie, innych religiach i filozofiach, jednak z silnym naciskiem na chrześcijaństwo. System przewidywał jedynie częściowe zwolnienie z konkretnych działań religijnych, ale nie z treści poznawczych przedmiotu.Rozstrzygnięcie
Trybunał stwierdza, dziewięcioma głosami do ośmiu, że nastąpiło naruszenie art. 2 Protokołu nr 1. Stwierdza, jednomyślnie, że nie jest konieczne rozpatrywanie skargi skarżących na podstawie art. 14 Konwencji w związku z art. 8 i 9 Konwencji oraz art. 2 Protokołu nr 1. Stwierdza, jednomyślnie, że samo stwierdzenie naruszenia stanowi wystarczające zadośćuczynienie dla skarżących za szkodę niemajątkową. Stwierdza, jednomyślnie, że pozwane państwo ma zapłacić skarżącym łącznie 70 000 EUR na pokrycie kosztów i wydatków. Odrzuca pozostałe roszczenia skarżących dotyczące słusznego zadośćuczynienia.Pełny tekst orzeczenia
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg Folger� and others v. Norway
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlo didi palata
saqme folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg CASE OF FOLGER� AND OTHERS v. NORWAY (ganacxadi #15472/02)
gadawyvetileba
strasburgi 2007 wlis 29 ivnisi
es gadawyvetileba sabolooa, magram SeiZleba daeqvemdebaros redaqciuli xasiaTis Sesworebebs
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlo
saqmeze "folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg", (Folger� and others v. Norway) adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos didma palatam Semdegi SemadgenlobiT: b-ni j.-p. kosta, Tavmjdomare, b-ni k.l. vildhaberi, b-ni b.m. zupanCiCi, b-ni p. lorenzeni, q-ni f. tulkensi, b-ni k. birsani, q-ni n. vajiCi, q-ni m. caca-nikolovska, b-ni a. kovleri, b-ni v. zagrebelski, q-ni e. steineri, b-ni j. borego borego, b-ni k. hajievi, b-ni d. spielmani, b-ni s.e. jebensi, q-ni i. ziemele, mosamarTleebi, da b-ni v. bergeri, iuriskonsulti, moiTaTbira 2006 wlis 6 dekembers da 2007 wlis 9 maiss da 2007 wlis 9 maiss miiRo Semdegi gadawyvetileba:
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
procedura
1. saqme momdinareobs ganacxadidan (1# 5472/02) norvegiis samefos winaaRmdeg, romelic sasamarTloSi Seitana adamianis uflebaTa da ZiriTad TavisuflebaTa dacvis evropuli konvenciis ("konvencia") 34-e muxlis safuZvelze norvegiis cxra moqalaqem: q-nma ingebiorg folgerom, b-nma geir tiberom da maTma vaJma, a. tiberom; q-nma gro larsenma, b-nma arne nitrem da maTma orma vaJma _ dA rian nitrem da kolin nitrem; q-nma karolin midsemma da misma vaJma, eivind t. fosem ("ganmcxadeblebi") 2002 wlis 15 Tebervals. ganmcxadebeli mSoblebi arian norvegiis humanistTa asociaciis (Human-Etisk Forbund) wevrebi. Tavdapirvelad ganacxads asociaciac SeuerTda, magram mogvianebiT igi saqmes gamoeTiSa.
2. ganmcxadeblebs sasamarTloSi warmoadgenda lilehamerSi moRvawe advokati, b-ni l. stavrumi. procesis werilobiT etapze norvegiis mTavrobas ("mTavroba") warmoadgenda misi warmomadgeneli, q-ni e. holmedali, braldebis advokati (samoqalaqo saqmeTa) generaluri prokuraturidan.
3. es saqme exeba araqristiani mSoblebis mier warmodgenil saCivars. igi, upirveles yovlisa, dakavSirebulia konvenciis me-9 muxlTan da 1-li oqmis me-2 muxlTan da exeba Sidasaxelmwifo organoebis mier maTi bavSvebis savaldebulo sagnis "qristianoba, religia da filosofia" ("KRL sagani", ix. qvemoT, punqti 16) swavlebisgan srulad ganTavisuflebaze uaris Tqmas. es sagani norvegiaSi iswavleba aTwliani savaldebulo ganaTlebis periodSi. meore, igi exeba maT saCivars diskriminaciis Taobaze, romelic ewinaaRmdegeba konvenciis me-14 muxls, zemoaRniSnul debulebebTan da konvenciis me-8 muxlTan erTobliobaSi.
4. ganacxadi Tavdapirvelad gadaeca sasamarTlos mesame seqcias (sasamarTlos debulebis 52-e wesis 1-li punqti), romelmac 2004 wlis 26 seqtembers saqme gansaxilvel saqmeTa nusxidan amoricxa masSi humanistTa asociaciis monawileobis gamo da ganacxadis nawili dauSveblad gamoacxada. amis Semdeg saqme gadaeca pirvel seqcias. 2006 wlis 14 Tebervals am seqciis palatam, Semdeg mosamarTleTa SemadgenlobiT: b-ni k.l. rozakisi, b-ni l. lukaidesi, q-ni f. tulkensi, b-ni e. steineri, b-ni k. hajievi, b-ni d. spielmani, b-ni s.e. jebensi, da b-ni s. nilseni, seqciis registratori, saqme nawilobriv dasaSvebad gamoacxada da Tavisi iurisdiqcia did palatas gadasca (konvenciis 30-e muxli da sasamarTlos debulebis 72-e wesi).
5. didi palatis Semadgenloba ganisazRvra konvenciis 27-e muxlis me-2 da me-3 punqtebisa da sasamarTlos debulebis 24-e wesis Sesabamisad. saqmis ganxilvaSi monawileoba gaagrZela b-ma l. vildhaberma, romlis uflebamosilebis vada saqmis ganxilvis Tavmjdomareobis Semdeg iwureboda (muxli 23, �7).
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
6. ganxilva gaimarTa adamianis uflebaTa SenobaSi, strasburgSi, 2006 wlis 6 dekembers (wesi 59, �3).
sasamarTlo sxdomas eswrebodnen: (a) mTavrobis saxeliT q-ni t. stini, braldebis advokati (samoqalaqo saqmeTa), generaluri prokuraturis ofisi, agenti, q-ni e. holmedali, braldebis advokati (samoqalaqo saqmeTa), generaluri prokuraturis ofisi, b-ni g. mandti, direqtori, ganaTlebisa da kvlevis saministro, b-ni b. giefseni, ufrosi mrCeveli, ganaTlebisa da kvlevis saministro, konsultantebi; (b) ganmcxadebelTa saxeliT b-ni l. stavrumi, advokati, damcveli, b-ni k. rognlieni, advokati, q-ni b. sandvigi, q-ni, t. nikolaiseni, konsultantebi. sasamarTlom moismina b-ni stavrumis da q-ni stinis mimarTvebi.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
faqtebi
I. saqmis garemoebebi
7. es ganacxadi Semoitanes mSoblebma, romlebic arian norvegiis humanistTa asociaciis (Human-Etisk Forbund) wevrebi, da maTma Svilebma: q-nma igebiorg folgerom (1960), b-nma geir tiberom (1956) da maTma vaJma, gaute a. tiberom (1987); q-nma gro larsenma (1966), b-nma arne nitrem (1963) da maTma orma vaJma _ adrian nitrem (1987) da kolin nitrem (1990); q-ma karolin midsemma (1953) da misma vaJma, eivind t. fosem (1987). saqmesTan dakavSirebul dros ganmcxadebelTa Svilebi iyvnen dawyebiTi skolis moswavleebi. Tavdapirvelad ganacxads asociaciac SeuerTda, magram mogvianebiT igi saqmes gamoeTiSa.
8. 2004 wlis 26 oqtombers sasamarTlom ganacxadi amoricxa masSi asociaciis monawileobis gamo da igi dauSveblad gamoacxada ganmcxadebel bavSvebTan mimarTebiT amouwuraobis gamo (ris gamoc termini "ganmcxadeblebi" am gadawyvetilebaSi miuTiTebs ganmcxadebel mSoblebze). garda amisa, sasamarTlom aRniSna, rom, miuxedavad imisa, rom ganmcxadebeli mSoblebi konvenciis safuZvelze Ciodnen konkretulad KRL sagnis (ix. qvemoT, punqti 16) swavlebisgan srulad ganTavisuflebis uflebis ararsebobis gamo, isini sasamarTlos winaSe aseve pretenzias gamoTqvamdnen nawilobriv ganTavisuflebis mopovebis SezRuduli saSualebebisa da modalurobis Sesaxeb. Tumca, rogorc uzenaesi sasamarTlos gadawyvetilebidan Cans, ganmcxadebel mSobelTa samoqalaqo sarCeli da uzenaes sasamarTloSi Setanili saapelacio sarCeli mimarTuli iyo KRL sagnis da zogadad misi swavlebis winaaRmdeg. uzenaesma sasamarTlom ver ipova raime safuZveli imis dasadgenad, rom ganmcxadebelTa Svilebis swavleba mimdinareobda iseTi gziT, romelic arRvevda adamianis uflebaTa Sesabamis xelSekrulebebs. zemoaRniSnulis fonze sasamarTlom daadgina, rom ganmcxadebelma mSoblebma ver amowures samarTlebrivi dacvis Sidasaxelmwifo saSualebebi KRL sagnis swavlebisgan nawilobriv ganTavisuflebis saSualebebTan da modalurobasTan dakavSirebuli maTi saCivris mimarT, rogorc amas konvenciis 35-e muxlis 1-li punqti moiTxovs da mSobelTa ganacxadis es nawili dauSveblad gamoacxada.
2006 wlis 14 Tebervals dasaSvebobis sakiTxis Sesaxeb Tavis Semdgom gadawyvetilebaSi sasamarTlom daadgina, rom mis mier srulad ganTavisuflebis sakiTxis Seswavlisas saqmis zemoaRniSnuli SezRudvebi, romlebic 2004 wlis 26 oqtombris dadgenilebidan gamomdinareobda, mas xels ar uSlida ganexila nawilobriv ganTavisu-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
flebis sqemis zogadi aspeqtebi, gansakuTrebiT _ konvenciis me-14 muxlis safuZvelze mSobelTa saCivris konteqstSi.
aA . warmodgenili saqmis faqtobrivi safuZvlebi
9. norvegiaSi arsebobs saxelmwifo religia da saxelmwifo eklesia, romelsac miekuTvneba mosaxleobis 86%. konstituciis me-2 muxli acxadebs:
"samefoSi mcxovrebi yoveli piri sargeblobs religiis TavisuflebiT.
evangelistur-luTeranuli religia saxelmwifos oficialuri religiaa. am religiis aRmsrulebeli mcxovreblebi valdebuli arian Svilebi mis Sesabamisad aRzardon."
10. qristianuli sarwmunoebis swavleba norvegiis saskolo programebSi 1739 wlidanaa CarTuli. 1889 wlidan, im religiaTa mimdevrebs, romlebic norvegiul eklesias ar miekuTvnebian, ufleba aqvT qristianuli sarwmunoebis Sesaxeb swavlebisgan ganTavisuflebuldnen mTlianad an nawilobriv.
1. 1969 wlis yofili aqti savaldebulo saskolo ganaTlebis Sesaxeb
11. savaldebulo saskolo ganaTlebis Sesaxeb 1969 wlis aqtTan (lov om grunnskolen, 1969 wlis 13 ivnisis kanoni #24, SemdgomSi "1969 wlis aqti") dakavSirebiT parlamentma gadawyvita, rom qristianuli sarwmunoebis swavleba unda gamoyofoda eklesiis baptismalur swavlebas da misi mizani unda yofiliyo bavSvebisTvis bibliis ZiriTadi Sinaarsis, eklesiis istoriis mTavari movlenebisa da evngelistur-luTeranuli moZRvrebis safuZvlebis swavleba (aqtis me-7 ganyofilebis me-4 punqti).
12. aqtis 1-li ganyofilebis "qristianuli swavlebis miznis muxli" (den kristne form�lsparagraf) acxadebs:
"dawyebiTi skola, ojaxis mier sakiTxis gacnobierebiT da masTan TanamSromlobiT, xels uwyobs bavSvTa qristianul da moralur aRzrdas da maT sulier da fizikur ganviTarebas. igi bavSvebs aZlevs zogad ganaTlebas, raTa isini Camoyalibdnen sasargeblo da damoukidebel adamianebad ojaxsa da sazogadoebaSi.
skola xels uwyobs sulier Tavisuflebasa da Semwynareblobas. igi yuradRebas aqcevs kargi pirobebis Seqmnas maswavlebelTa da moswavleTa da skolasa da ojaxs Soris TanamSromlobisaTvis."
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
13. maswavleblebs moeTxovebodaT saswavlo procesi waremarTaT evangelistur-luTeranuli moZRvrebis (ganyofileba 18(3), daemata 1971 wels) Sesabamisad.
14. 1969 wlis aqtis me-12 ganyofilebis me-6 punqtis Tanaxmad, im mSobelTa Svilebi, romlebic norvegiis eklesias ar miekuTvnebodnen, mSoblebis moTxovnis safuZvelze, srulad an nawilobriv Tavisufldebodnen qristianuli moZRvrebis Sesaswavli gakveTilebisgan. am gakveTilebisgan ganTavisuflebuli bavSvebisTvis SeeZloT SeeTavazebinaT alternatiuli gakveTilebi filosofiis saganSi.
2. reforma
15. 1993-1997 wlebSi savaldebulo dawyebiTi da saSualo skolebis reforma ganxorcielda. 1993 wlis gazafxulze parlamentma gadawyvita bavSvTa skolaSi Sesvlis asaki Svidi wlidan eqvs wlamde Seemcirebina, xolo savaldebulo swavleba cxra wlidan aT wlamde gaezarda. parlamentSi waradgines axali saswavlo programa. parlamentis eklesiis saqmeTa, ganaTlebisa da kvlevis komitetis wevrTa umravlesoba mxars uWerda qristianobis, sxva religiaTa da filosofiis erTad swavlebas. igi xazgasmiT miuTiTebda Ria da aqtiuri saskolo garemos uzrunvelyofis mniSvnelobaze, moswavleTa socialuri wamoSobis, religiuri mrwamsis, erovnebis, sqesis, eTnikuri kuTvnilebisa Tu fizikuri unaris miuxedavad. skola unda iyos yvela saxis SexedulebaTa Serwymis adgili. sxvadasxva religiisa da filosofiuri Sexedulebebis mqone moswavleebi erTmaneTs unda Sexvdnen da erTmaneTis azrebsa da tradiciebs gaecnon. skola ar unda iyos qadagebis an misioneruli saqmianobis adgili. aRiniSna, rom 1969 wlidan qristianuli moZRvrebis swavleba gamoyofili iyo saxelmwifo eklesiis baptismaluri swavlebidan. saganma unda misces codna da xedva, magram igi ar unda iyos religiur qadagebaTa meqanizmi. komitetis wevrTa umravlesoba aseve miiCnevda, rom erTiani praqtikis damkvidrebis mizniT unda SemuSavebuliyo saxelmZRvanelo miTiTebebi ganTavisuflebisTvis da konsultaciebi unda ewarmoebinaT umravlesobaTa jgufebTan. ganTavisufleba unda Sexeboda sagnis garkveul elementebs, gansakuTrebiT aRmsareblobasTan dakavSirebul masalas da ritualebSi monawileobis miRebas.
16. amis Semdeg SemuSavda oficialuri dokumenti (St.meld. nr. 14 for 1995-1996) qristianobis, religiisa da filosofiis Sesaxeb (kristendomskunnskap med religions- og livssynsorientering, SemdgomSi "KRL-sagani"), romelSic eklesiis saqmeTa, ganaTlebisa da kvlevis saministrom (Kirke-, utdannings- og forskningsdepartementet; 2002 wlis 1 ianvridan _ Utdannings- og forskningsdepartementet, SemdgomSi "saministro") swavlebisgan ganTavisuflebisTvis Semdegi miTiTebebi Camoayaliba:
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
"arc erT moswavles ar unda hqondes gancda, rom ganTavisufleba aris arasasiamovno da samarcxvino;
dauSvebelia moswavleze raime zewola im mizniT, rom man misdios cxovrebis konkretul filosofias da, aqedan gamomdinare, skolam ganTavisuflebis moTxovnis ganxilvisas didi yuradReba unda gamoiCinos gakveTilze Tu skolaSi;
garkveul moswavleTa saskolo programis konkretuli nawilisgan gamoTiSva avtomaturad ar unda moxdes;
Tu situacia amis saSualebas iZleva da mSobels/moswavles amis survili aqvs, ganTavisuflebis safuZveli da mizezebi gakveTilze unda iqnes ganxiluli.
ganTavisufleba ucodinrobis daSvebas ar niSnavs..."
17. zemoaRniSnuli saparlamento komitetis umravlesobam saswavlo gegma ZiriTadad moiwona da aRniSna, rom sagnis (Innst.s.nr 103 for 1995-1996) centraluri elementi qristianobasTan dakavSirebuli sakiTxebi unda yofiliyo. man aseve ganacxada:
"umravlesoba aseve xazgasmiT aRniSnavs, rom swavleba Rirebulebebis TvalsazrisiT neitraluri ar unda iyos. is, rom swavlebas qadagebis saxe ar unda hqondes, araviTar SemTxvevaSi ar niSnavs, rom unda warmoiSvas religiuri/eTikuri vakuumi. Cvens dawyebiT skolebSi swavleba da ganaTleba unda daefuZnos skolis miznis debulebas da am sagnis farglebSi warmodgenili unda iqnes qristianoba, sxva religiebi da filosofia, TavianTi konkretuli maxasiaTeblebis Sesabamisad. sagnis programaSi aqcenti unda gakeTdes qristianobis Sesaxeb swavlebaze."
18. umciresobis erT-erTma warmomadgenelma Seitana winadadeba yvela dawyebiT skolaSi moswavleebisTvis KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebis uflebis miniWebisa da maTTvis alternatiuli swavlebis SeTavazebis Sesaxeb.
19. sakanonmdeblo cvlilebebis momzadebisas saministrom konsultaciisTvis mimarTa baton e. moses, umaRlesi sasamarTlos maSindel mosamarTles, da sTxova KRL sagnis savaldebulo swavlebis sakiTxi Seefasebina norvegiis mier sajaro saerTaSoriso samarTlis safuZvelze nakisr valdebulebaTa fonze. Tavis 1997 wlis 22 ianvris moxsenebaSi man Semdegi daskvna warmoadgina:
"dawyebiTi skolebis aqtis debuleba miznis Sesaxeb, calke aRebuli an konstituciis me-2 muxlTan erTad, da eklesiasa da skolasTan dakavSirebuli sxva specialuri wesebi ar iZleva safuZvels, dadgindes, rom qristianobis swavlebas axali gegmis mixedviT eqneba qadagebis saxe an upiratesobas mianiWebs evangelistur-luTeranul religias. kanonmdebels qadagebis formiT swavlebis uzrunvelyofa SeuZlia airCios im moswavleTaTvis, romlebic am mrwamsis mimdevarni arian, magram ara sxvebisTvis. es Seusabamo iqneboda adamianis uflebaTa dacvis sferoSi
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
Cveni saerTaSoriso valdebulebebisa da konstituciis 110-e muxlis (c) qvepunqtisa.
samarTlebrivi TvalsazrisiT, "aRmsareblobis safuZvlis" garkveuli bundovani cnebidan gamomdinareobs, rom saxelmwifo eklesiis sistemis arsebobis Sedegad kanonmdebeli uflebas iZleva, religiisa da filosofiis swavlebaSi CarTuli iyos evangelistur-luTeranuli moZRvreba da ara qristianobis sxva formebi. kanoni axali sagnis Sesaxeb, romelic qristianobis swavlebas Seicavs, aqedan iqna arCeuli. ... aseT gadawyvetilebaze imitom SeCerdnen, rom norvegiis mosaxleobis umravlesoba am mrwamsis aRmsarebelia. igi udavodaa motivirebuli obieqturi mizezebiT. misi gamoricxva adamianis uflebaTa xelSekrulebebiT SeuZlebelia, im pirobiT, rom swavleba sxva mxriv aris pluralisturi, neitraluri da obieqturi."
20. KRL�sagnis swavlebisgan ganTavisuflebis sakiTxTan dakavSirebiT b-ma mosem ganacxada:
"warmoSobili situaciis fonze me mimaCnia, rom ganTavisuflebis zogadi ufleba yvelaze usafrTxo arCevani iqneba. es niSnavs, rom saerTaSoriso makontrolebeli organoebi ufro detalurad ar Seiswavlian savaldebulo swavlebis Sedegad wamoWril mtkivneul sakiTxebs. Tumca me ver vityvi, rom nawilobriv ganTavisuflebiT konvenciebi dairRveva, Tu uzrunvelyofili iqneba sistemis funqcionireba Sesabamisi xelSekrulebis valdebulebaTa farglebSi. Zalze bevri ram iqneba damokidebuli momaval sakanonmdeblo procesze da am sagnis swavlebis formaze."
21. 1997 wlis 19 ivnisis aqtiT (#83) Sesworebebi Seitanes 1969 wlis aqtis me-7 da me-13 ganyofilebebSi, romlebic ZalaSi Sevida 1997 wlis 1 ivliss. axali debulebebi da 1969 wlis aqtis 1-li ganyofilebis msgavsi muxli miznis Sesaxeb mogvianebiT CarTes 1998 wlis ganaTlebis aqtSi (Lov om grunnskolen og den videreg�ende oppl�ring av 17. juli 1998 nr. 61 � SemdgomSi "1998 wlis ganaTlebis aqti"), kerZod, mis 2-4 da 1-2 ganyofilebebSi, romlebic ZalaSi Sevida 1999 wlis 1 agvistos.
22. ganyofileba 1-2(1) adgenda:
"dawyebiTi da saSualo skolebis dabali klasebis mizania, ojaxTan SeTanxmebiTa da TanamSromlobiT, moswavleTa qristianuli da moraluri aRzrda, maTi gonebrivi da fizikuri SesaZleblobebis ganviTareba da maTTvis kargi zogadi ganaTlebis micema, raTa isini Camoyalibdnen sasargeblo da damoukidebel adamianebad ojaxsa da sazogadoebaSi."
23. ganyofileba 2-4 adgenda:
"qristianobis, religiisa da filosofiis swavleba:
(i) gadascems bibliisa da qristianobis Sesaxeb codnas kulturuli memkvidreobisa da evangelistur-luTeranuli rwmenis gziT;
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
(ii) gadascems codnas sxva qristianuli sazogadoebebis Sesaxeb; (iii) gadascems codnas msoflios sxva religiebisa da filosofiebis da eTikuri da filosofiuri sagnebis Sesaxeb; (iv) xels uwyobs qristianuli da humanisturi Rirebulebebis gacnobierebasa da pativiscemas; da (v) xels uwyobs sxvadasxva rwmenisa da Sexedulebis mqone adamianTa Soris urTierTgagebis, pativiscemisa da dialogis Camoyalibebis SesaZleblobaTa ganmtkicebas.
qristianobis, religiisa da filosofiis swavleba Cveulebrivi saskolo sagania, romelmac, Cveulebriv, xeli unda Seuwyos moswavleTa daaxloebas. sagnis swavleba ar unda ganxorcieldes qadagebis formiT.
pirma, romelic aswavlis qristianobas, religiasa da filosofias, unda ixelmZRvanelos 1-2 ganyofilebaSi Camoyalibebuli debulebiT miznis Sesaxeb da qristianoba, sxvadasxva religia da filosofia maTi konkretuli maxasiaTeblebis poziciidan unda warmoadginos. sxvadasxva sakiTxis swavlebisas erTi da igive pedagogiuri principebi gamoiyeneba.
moswavle, mocemul skolaSi mSoblis werilobiTi Setyobinebis wardgenis Semdeg, Tavisufldeba swavlebis im elementebisgan, romlebic, maTi sakuTari religiisa Tu cxovrebis filosofiis TvalsazrisiT, ganixileba, rogorc tolfasi sxva religiis aRmsareblobisa an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobisa. es SeiZleba exebodes, inter alia, religiur RonisZiebebs saklaso oTaxSi an mis gareT. mSoblis mier ganTavisuflebis Sesaxeb werilobiTi Setyobinebis miRebis SemTxvevaSi skola maqsimaluri ZalisxmeviT cdilobs sakiTxis gadawyvetas saskolo programis farglebSi diferencirebuli swavlebis xelSewyobis gziT."
24. mosamzadebeli samuSaodan Cans, rom gamoTqma "religiuri RonisZiebebi" gulisxmobs, magaliTad, locvebis, fsalmunebis, religiuri teqstebis dazepirebas da religiuri xasiaTis speqtaklebSi monawileobas.
25. saministros 1997 wlis 10 ivlisis cirkularuli werilis (F-9097) Sesabamisad, ganTavisuflebis moTxovnis Sesaxeb mSoblis SetyobinebaSi miTiTebuli unda iyos, ra aris miCneuli sxva religiis aRmsareblobisa da cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobis tolfasad. moswavleebs ganTavisuflebis nebas rTavdnen mas Semdeg, rac mSoblebi TavianT argumentebs Camoayalibebdnen. moTxovnaze uaris Tqmis SemTxvevaSi mSoblebs mocemuli raionis ganaTlebis samsaxurSi gasaCivrebis ufleba hqondaT. saCivari skolis meSveobiT igzavneboda, romelsac amis Semdeg Tavisi gadawyvetilebis Secvlis saSualeba eZleoda.
26. dasabuTebis moTxovna kidev ufro dazustda saministros 1998 wlis 12 ianvris cirkularul werilSi (F-03-98), romlis Sesabamisad, wminda religiuri xasiaTis RonisZiebebisgan gasaTavisufleblad aranairi argumenti aRar moiTxoveboda. garda amisa, ganTavisuflebis ZiriTadi wesis farglebs gareT myofi sakiTxebis dasabuTebisTvis kidev ufro mkacri moTxovnebi dawesda.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
27. KRL�sagnis momzadebasTan dakavSirebiT religiur umciresobaTa gaerTianebebma mtkice protesti gamoxates. isini miuTiTebdnen, rom sagnis udidesi nawili daTmobili hqonda evangelistur-luTeranul qristianul mimdevrobas da qadagebis elementebs moicavda. norvegiis humanistTa asociaciam, inter alia, aRniSna, rom sagani aRmsareblobis (konfesjonsforankring) safuZvelze iyo agebuli da rom sagnis mxolod garkveuli nawilisgan ganTavisuflebis SesaZlebloba adekvaturi ar iyo. 1997 wlis maisSi, Tavis erovnul kongresze, asociaciam gadawyvita parlamentisTvis eTxova ukuegdo mTavrobis winadadeba ganTavisuflebis uflebis SezRudvis Sesaxeb.
28. 1997 wlis Semodgomidan dawyebiTi skolebis programebSi TandaTanobiT daiwyes KRL sagnis swavleba, romelmac Caanacvla sagani "qristianoba da cxovrebis filosofia". 1999-2000 saswavlo wels sagnis swavleba yvela doneze iqna SemoRebuli.
3. KRL sagnis Sefaseba
29. 2000 wlis 18 oqtombers saministrom gaavrcela informacia KRL sagnis SefasebasTan dakavSirebuli ori moxsenebis dasrulebis Sesaxeb. erTis saTauri iyo "mSobelTa, moswavleTa da maswavlebelTa gamocdileba KRL saganTan mimarTebiT" (Foreldres, elevers og l�reres erfaringer med KRL-faget), romelic moamzada Norsk L�rerakademi-m, xolo meoresi _ "sagani yvelas gemovnebisTvis? KRL sagnis Sefaseba" (Et fag for enhever smak? En evaluering av KRL-faget), romelic moamzades H�gskulen i Volda-m da Diaforsk-ma. parlamentma moiTxova, sami wlis vadaSi moemzadebinaT ganTavisuflebis wesebis ganxorcielebis kvleva. orive moxsenebaSi aRniSnuli iyo, rom nawilobriv ganTavisufleba ar iyo organizebuli im saxiT, rogorc amas varaudobdnen, da, aqedan gamomdinare, mas detaluri gadasinjva sWirdeboda. meore moxsenebaSi Camoyalibebuli iyo Semdegi "ZiriTadi daskvnebi":
"moxsenebis am nawilSi Cven ganvixileT, aris Tu ara erTmaneTTan Tavsebadi, erTi mxriv, RK L sagnis miznebi, principebi da ganTavisuflebis sqemebi, xolo, meore mxriv, skolebSi misi praqtikuli ganxorcieleba mTeli qveynis masStabiT. Cven agreTve ganvixileT, ramdenad aris uzrunvelyofili mSobelTa ufleba swavlebisa da ganTavisuflebis arsebuli sqemebis fonze. mSobelTa uflebebis perspeqtiva, romelic proeqtis miznis centraluri elementia, aucilebels xdis fokusireba moxdes mSobelTa sxvadasxva jgufebze, romlebsac saganTan mimarTebiT gamocdileba aqvT, aseve ganTavisuflebis sqemebze.
unda iTqvas, rom mSobelTa umravlesoba, romlebTanac Cven kontaqti gvqonda da romlebic norvegiis eklesias miekuTvnebian, sagniT kmayofili arian an mtkice mosazreba Camoyalibebuli ara aqvT. Tumca Cven mZafr winaaRmdegobas wavawydiT sagnis mniSvnelovan aspeqtebTan dakav-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
SirebiT mSobelTa sxva jgufebSi. religiuri/aRmsareblobiTi umciresobebisadmi mikuTvnebuli mSoblebi aSkara ukmayofilebas gamoTqvamen sagnis mimarT. maT miaCniaT, rom KRL sagani ar emsaxureba integrirebas da CarTulobas, risTvisac igi iyo gamiznuli.
ZiriTadi da empiriuli kvleva Semdegi daskvnebis gakeTebis safuZvels iZleva:
1) mSobelTa umravlesobas miaCnia, rom mniSvnelovania saerTo swavleba sxvadasxva religiaTa da rwmenis Sesaxeb, magram uTanxmoeba arsebobs Semdeg sakiTxebTan dakavSirebiT:
� ra unda iyos am saerTo swavlebis Sinaarsi da miznebi; � romel asakSi unda daiwyon bavSvebma TavianTi religiisagan gansxva-
vebuli religiebis Seswavla. 2) praqtikaSi sagnis zogierTi mizani uzrunvelyofilia yvela ga-
mokvleul skolaSi, magram misi fundamenturi mizani arc erT maTganSi ar aris uzrunvelyofili. sagnis fuZemdeblur mizanTa ganxorcielebis xarvezi SeiZleba aixsnas Semdegi garemoebebiT: � winaaRmdegoba TviT sagnis Sida aRwerilobaSi da winaaRmdegoba sagnis sxvadasxva fuZemdeblur aspeqts Soris, rac arTulebs mis ganxorcielebas; � resursebis nakleboba da skolebSi ganxorcielebis savaraudo cvlilebebTan dakavSirebuli problemebi; 3) ganTavisuflebis dRevandeli sqemebi ar uzrunvelyofs mSobelTa uflebebis ganxorcielebas. es, sxva aspeqtebTan erTad, gamowveulia SemdegiT: � informacia, romelsac skolebi iZlevian ganTavisuflebis sqemis Sesaxeb, mravali aspeqtiT ar Seesabameba ganTavisuflebis SesaZleblobis uzrunvelyofas; � informacia KRL sagnis Sesaxeb Zalze zogadi xasiaTisaa da mSoblebs uWirT gamoxaton TavianTi damokidebuleba ganTavisuflebasTan dakavSirebiT. magaliTad, praqtikulad ar awvdian informacias samuSao meTodebis Sesaxeb. garda amisa, gakveTilis gegmebs mSoblebi didi dagvianebiT Rebuloben, ris gamoc maT ganTavisuflebis moTxovnis SesaZlebloba praqtikulad aRara aqvT; � skolebi, parlamentTan da saministrosTan SedarebiT, ganTavisuflebis maregulirebel debulebebs Zalze SezRudulad ganmartaven. magaliTad, moswavleebs xSirad mxolod im RonisZiebebisgan aTavisufleben, romlebic "wminda religiur RonisZiebebs" miekuTvneba. garda amisa, mraval skolaSi SeiniSneba iseTi midgoma, romelic tovebs STabeWdilebas, rom ganTavisuflebis nebarTvis mopoveba praqtikulad SeuZlebelia; � skolebSi sagnis nawilisgan gaTavisuflebul moswavleTa diferencirebuli swavleba Zalze SezRudulia da isini umravles SemTxvevaSi pasiurad sxedan saklaso oTaxebSi; � garda amisa, mSobelTa garkveul raodenobas, romlebic umciresobaTa enobriv jgufebs miekuTvnebian, enis arasaTanado codnis gamo TavianTi uflebebis ganxorcieleba uWirT, miuxedavad imisa, rom maT survili aqvT, maTi bavSvebi ganTavisufldnen sagnis swavlebisgan.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
mraval SemTxvevaSi es iwvevs undoblobas skolasa da ojaxs Soris urTierTobebSi. umciresobebis warmomadgenel mSobelTa sagulisxmo raodenoba aRniSnavs, rom maT surT srulad ganTavisufleba, magram ar iTxoven, radgan eSiniaT, rom SesaZloa aman skolasTan konfliqti gamoiwvios da maT Svilebs ziani miadgeT; � Temebisa da saganTa integrirebis gamo KRL sagani saswavlo grafikSi SeumCnevelia, ris gamoc ganTavisuflebis moTxovna praqtikulad sakmaod rTulia. 4) saWiroa cvlilebebi, romlebic uzrunvelyofs mTeli klasisTvis swavlebas, magram, amasTanave, saWiroa mSobelTa uflebebis praqtikaSi uzrunvelyofa. es mxolod garkveuli pirobebis SemTxvevaSia SesaZlebeli. � sxvadasxva religiisa da rwmenis swavlebis da dialogisa da urTierTpativiscemis xelSewyobis mizniT, zogierTi saxis swavleba gaTvaliswinebuli unda iqnes mTeli klasisTvis. saWiroa Zalisxmeva moqnili modelebis Seqmnis mizniT, romlebic SeiZleba Sejerdes dawyebiTi skolis dabali klasebis, dawyebiTi skolis maRali klasebisa da saSualo skolis dabali klasebis specialur pirobebTan, qveynis sxvadasxva kuTxisa da moswavleTa sxvadasxva jgufis TaviseburebaTa gaTvaliswinebiT; � problemaTa ganxilvis Sedegad SegviZlia davaskvnaT, rom mraval skolaSi sruli ganTavisufleba SesaZlebelia. es iqneba yvelaze usafrTxo gamosavali saerTaSoriso konvenciebis TvalsazrisiT da albaT erT-erTi, romelic grZelvadian perspeqtivaSi yvelaze ukeT miesadageba im sagnis mxardaWerisa da legitimurobis uzrunvelyofas, romelic religiasa da rwmenazea fokusirebuli. Cven davadgineT, rom qveynis sxvadasxva kuTxeSi, zogierT skolaSi da sxvadasxva klasSi sagnis swavlebasTan dakavSirebuli, Cven mier aRmoCenili gansxvavebani safuZvels iZleva, davsvaT SekiTxva _ erTze meti KRL sagani arsebobs Tu igi erTi axali sagania."
bB . zogierTi ganmcxadeblis mier dawyebuli sasamarTlo procesebi
30. imavdroulad, 1998 wlis 14 marts, norvegiis humanistTa asociaciam, rva bavSvis mSoblebTan erTad, romlebic asociaciis wevrebi iyvnen da romelTa Svilebic dawyebiT skolaSi swavlobdnen, oslos saqalaqo sasamarTloSi (byrett) sarCeli Seitana administraciuli uaris gamo, romelic ganmcxadebelma mSoblebma miiRes KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebis moTxovnaze. isini acxadebdnen, rom srulad ganTavisuflebaze uaris Tqma arRvevda mSobelTa da bavSvTa uflebebs konvenciis me-9 muxlisa da 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, cal-calke aRebuli an me-14 muxlTan erTobliobaSi. sxva debulebebTan erTad isini aseve miuTiTebdnen 1966 wlis saerTaSoriso paqtze samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb, kerZod, mis me-18 da 26-e
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
muxlebze da 1966 wlis saerTaSoriso paqtze ekonomikur, socialur da kulturul uflebaTa Sesaxeb, kerZod, misi me-13 muxlis me-3 punqtze.
31. saqalaqo sasamarTlom 1999 wlis 16 aprilis gadawyvetilebiT ar daakmayofila saxelmwifos protesti asociaciis winaaRmdeg, kerZod, is, rom asociacias ar hqonda samarTlebrivi interesi da amitom ar hqonda sasamarTloSi mxared gamosvlis ufleba. amasTanave saqalaqo sasamarTlom daadgina warmoSobili arsebiTi sakiTxebi da moTxovna ukuagdo.
32. asociaciam da mSoblebma borgartingis umaRles sasamarTlos (lagmannsrett) mimarTes, romelmac 2000 wlis 6 oqtombers saqalaqo sasamarTlos gadawyvetileba ZalaSi datova.
33. Semdegi sarCeli ganmcxadeblebma uzenaes sasamarTloSi (H�yesterett) Seitanes. 2001 wlis 22 agvistos uzenesma sasamarTlom erTxmad miiRo gadawyvetileba asociaciasTan mimarTebiT sarCelis daukmayofileblobis Sesaxeb. man daadgina, rom asociacias ar hqonda sakmarisi samarTlebrivi interesi saqmeSi mxared monawileobisaTvis. danarCen ganmcxadeblebTan dakavSirebiT man erTxmad ukuagdo maTi sarCeli da mxari dauWira umaRlesi sasamarTlos gadawyvetilebas.
34. sasamarTlos dasabuTebaSi, romelic saqmeSi monawile oTxma kolegiis wevrma daadastura, wilisyraSi monawile pirvelma mosamarTlem, batonma iustis stang lundma, Tavidanve ganacxada, rom "saqme exeba administraciuli gadawyvetilebis kanonierebas, romlis safuZvelzedac ganmcxadebel mSoblebs uari uTxres maTi Svilebis (KRL) sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebaze dawyebiT da saSualo skolaSi". man gansazRvra, rom sakiTxTan mimarTebiT unda dadgindes, "[KRL] sagnis swavleba ganTavisuflebis SezRuduli uflebiT [iyo] Tu ara Seusabamo norvegiis saerTaSoriso samarTlebriv valdebulebebTan, romlebic dakavSirebulia, inter alia, religiisa da rwmenis Tavisuflebis dacvasTan".
35. amis Semdeg b-nma iustis stang lundma detalurad gaaanaliza sakanonmdeblo debulebaTa istoria da pozicia adamianis uflebaTa saerTaSoriso samarTlis safuZvelze, gansakuTrebiT, evropuli konvenciis Sesabamisi debulebebi da precedentuli samarTali da 1966 wlis saerTaSoriso paqti samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb. b-nma iustis stang lundma saTiTaod ganixila 1998 wlis ganaTlebis aqtis yvela Sesabamisi debuleba da 1-2(1) ganyofilebaSi gansazRvruli qristianuli miznis debulebasTan dakavSirebiT Semdegi daskvna gaakeTa:
"miznis debuleba miesadageba yvela saxis swavlebas dawyebiT skolaSi da saSualo skolis dabal klasebSi. es zogadi debulebaa da misi farglebis gansazRvra SeiZleba rTuli iyos. man SesaZloa warmoSvas konvenciaTa debulebebTan dakavSirebuli sakiTxebi, romlebic exeba religiis
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
Tavisuflebas da mSobelTa uflebebs (ix. mosamarTle moses moxseneba
3# 8, 35-e da Semdgomi gverdebi (1996-1997), romlebic man odelstings
[parlamentis udidesi danayofi] warudgina). RK L saganTan dakavSirebiT debuleba ganxiluli unda iqnes 2-4(2) ganyofilebasTan erTad, romelic adgens, rom es Cveulebrivi saskolo sagania yvela moswavlisTvis da rom es sagani qadagebis formiT ar unda iswavlebodes. miznis debuleba imgvarad unda iqnes ganmartebuli da gamoyenebuli, rom igi ar ewinaaRmdegebodes konvenciebs, romlebic kanonmdeblobaSia CarTuli adamianis uflebaTa aqtis me-2 ganyofilebis Sesabamisad (ix. agreTve me-3 ganyofileba).
droTa ganmavlobaSi sagnis gegmaSi da erovnul standartul programaSi Setanili cvlilebebisa da Sesworebebis Sedegad, gamoTqma "qristianuli da moraluri aRzrda" unda ganimartos imgvarad, rom igi niSnavdes qristianuli da humanuri Rirebulebebis erTmaneTTan kavSirs. rogorc qristianuli, ise humanuri tradiciebi xazs usvams simarTlis, adamianis Rirsebis, qvelmoqmedebis, demokratiisa da adamianis uflebaTa mniSvnelobas. es aris Rirebulebebi, romlebic TiTqmis yvelasTvis saerToa norvegiaSi, religiisa Tu cxovrebis filosofiis miuxedavad. konvenciebi ar moiTxovs swavleba iyos Rirebulebebisadmi neitralu-
ri; ixile adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos saqme kieldseni, busk madseni da pederseni daniis winaaRmdeg (1976 wlis 7 dekembris
gadawvetileba, seria A #23, �53). miznis debuleba adgens, rom saskolo ganaTleba unda ganxorcieldes
ojaxTan TanamSromlobiTa da SeTanxmebiT. dawyebiTi skolisa da saSualo skolis dabali klasebis maswavlebelTa Zalisxmeva, romelic mimarTulia moswavleTa qristianuli aRzrdisaken, mxolod mSobelTa TanxmobiTa da ojaxTan TanamSromlobiT unda ganxorcieldes. amgvari ganmartebiT es muxli ar aris SeuTavsebeli adamianis uflebaTa evropuli konvenciis me-9 muxlTan da samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-18 muxlis 1-l punqtTan azris, sindisisa da religiis Tavisuflebis TvalsazrisiT. am SemTxvevaSi, igi, aseve ar aris SeuTavsebeli evropuli konvenciis 1-li oqmis me-2 muxlTan da samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-18 muxlis me-4 punqtTan mSobelTa uflebebis TvalsazrisiT. amrigad, 2-4(3) ganyofilebaSi miznis debulebaze miTiTeba, romelic adgens, rom dawyebiT skolebsa da saSualo skolebis dabal klasebSi RK L sagnis maswavleblebma aTvlis wertilad unda aiRon qristianuli miznis debuleba, damoukidebeli mniSvnelobis mqone ar aris konvenciaTa darRvevis Sesafaseblad."
36. 1998 wlis aqtis 2-4 ganyofilebis (1)-dan (3)-mde punqtebTan dakavSirebiT b-nma iustis stang lundma aRniSna:
"mosarCeleni xazgasmiT aRniSnavdnen, rom, aqtis Sesabamisad, swavleba unda ganxorcieldes moswavleebisTvis bibliisa da qristianobis Sesaxeb codnis kulturuli memkvidreobisa da evangelistur-luTeranuli moZRvrebis formiT gadacemiT, xolo sxva religiebisa da filosofiebis da eTikuri da filosofiuri sagnebis Sesaxeb ubralod codnis gadacemas moiTxovs.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos praqtikidan SeiZleba gakeTdes daskvna, rom xelSemkvreli saxelmwifoebi Tavad gansazRvra-
ven swavlebis farglebsa da Sinaarss (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, �53; da valsamisi saberZneTis winaaRmdeg,
1996 wlis 18 dekembris gadawyvetileba, Reports of Judgments and Decisions 1996VI, gv. 2312, �28). amrigad, adamianis uflebaTa evropuli konvenciis me-9 muxli da 1-li oqmis me-2 muxli ar gamoricxavs sxvadasxva religiisa da aRmsareblobis Sinaarsis da religiis istoriisa da eTikis savaldebulo swavlebas, Tu aseTi swavleba xorcieldeba obieqturi, kritikuli da pluralisturi saxiT. am TvalsazrisiT me mivuTiTeb konvenciis organoTa dadgenilebebisa da komentarebis Cems adrindel mimoxilvasa da daskvnebze. savaldebulo swavleba unda moicavdes sxvadasxva religiasa da rwmenas. 2-4(1) ganyofilebaSi qristianobis Sesaxeb codnis meti xazgasma, vidre sxva religiebisa da rwmenis Sesaxeb codnisa, Cemi azriT, konvenciebis mier monawile saxelmwifoebisaTvis miniWebuli diskreciuli uflebis farglebs ar scdeba. is moTxovna, rom savaldebulo swavleba unda iyos obieqturi, kritikuli da pluralistuli, ar SeiZleba ganimartos, rogorc sxvadasxva religiisa da cxovrebis sxvadasxva filosofiis swavlebis proporciuli ganawilebis moTxovna. konkretuli monawile saxelmwifos istoriis, kulturisa da tradiciebis fonze dasaSvebi unda iyos garkveuli religiisa Tu rwmenis upiratesoba sxvebTan SedarebiT.
konkretuli religiis an cxovrebis konkretuli filosofiis swavleba an qadageba ewinaaRmdegeba adamianis uflebaTa evropul konvencias da saerTaSoriso paqts samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb (ix. ix.
saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, �53; da valsamisi saberZneTis winaaRmdeg, �28; da gaeros adamianis uflebaTa komi-
tetis 1993 wlis 20 ivlisis komentaris me-6 punqti); Sesabamisad, ganaTlebis aqtis 2-4(2) ganyofileba gansazRvravs, rom RK L sagnis swavleba ar unda moicavdes qadagebas.
mosarCeleni, romlebsac, inter alia, mxars uWers mosamarTle moses mox-
seneba (gv. 29, moxseneba #38 (1996-1997), odelstingsis mimarT), acxadebdnen,
rom swavleba, romelic konkretuli religiis Sexedulebebs gadascems iseTi saxiT, romelsac unari Seswevs moswavleebze zegavlena moaxdinos maT mier konkretuli rwmenis miRebis TvalsazrisiT, agreTve aris konvenciis debulebaTa darRveva, kerZod, religiis Tavisuflebisa da mSobelTa uflebisa. me veTanxmebi, rom aseTi swavlebiT SeiZleba moxdes darRveva. Tumca gamoTqma `unari Seswevs' SeiZleba imgvarad iqnes ganmartebuli, rom mas meti farglebi mianiWos, vidre es adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos gadawyvetilebebidan momdinareobs. aqedan gamomdinare, man unda SeinarCunos sasamarTlos praqtikiT SemuSavebuli kriteriumebi. RK L sagnis saswavlo programaSi CarTvasTan dakavSirebuli mosamzadebeli samuSao uCvenebs, rom saministro da parlamentis umravlesoba gansakuTrebuli xazgasmiT miuTiTebdnen, rom es iyo Cveulebrivi saskolo sagani yvela moswavlisTvis. es mkafiod Camoyalibda aqtis formulirebaSi (ix. 2-4(2) ganyofilebis pirveli winadade-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
ba). kanonmdebelma aseve miuTiTa, rom RK L sagani Seqmnilia codnis gadace-
mis mizniT (ix. magaliTad, odelstingisTvis wardgenili mosazrebebi
#38 (1996-1997), gv. 6, meore sveti da gv. 10). 2-4(3) ganyofileba adgens, rom qristianoba, sxva religiebi da cxovrebis filosofiebi unda iswavlebodes maTi gansakuTrebuli maxasiaTeblebis safuZvelze. meore mxriv, parlamentis ganaTlebis, kvlevisa da eklesiis saqmeTa mudmivmoqmedma komitetma ganacxada, rom swavleba ar unda iyos neitraluri Rirebulebebisadmi (ix. rekomendacia #103 (1995-1996), gv. 4). es TavisTavad ar SeiZleba ewinaaRmdegebodes konvencias, radgan, rogorc me ukve aRvniSne, arc adamianis uflebaTa evropuli konvencia da arc samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqti ar ganimarteba imgvarad, rom isini moiTxovs Rirebulebebisadmi neitralur swavlebas."
37. 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4(4) ganyofilebasTan dakavSirebiT b-nma iustis stang lundma ganacxada, rom Tu mas ganvmartavT konvenciis da samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb 1966 wlis saerTaSoriso paqtis, aseve adamianis uflebaTa aqtis me-3 ganyofilebis Sesabamisi debulebebis fonze, igi unda iqnes gagebuli imgvarad, rom moswavleebs aqvT ganTavisuflebis ufleba da rom maT mSoblebs ar ekisrebaT valdebuleba, TavianT bavSvebs religiisa da filosofiis gakveTilebze daswrebis ufleba miscen, Tu isini miCneulia qadagebad an ideebis swavlebad am xelSekrulebaTa mniSvnelobiT. aqedan gamomdinare, bavSvebs SeuZliaT aseT gakveTilebs ar daeswron. sakiTxi _ gakveTilis gegmis ra nawilze SeiZleba imoqmedos aseTma midgomam _ TiToeul konkretul SemTxvevaSi calke unda ganisazRvros, swavlebis gegmidan da misi ganxorcielebidan gamomdinare. b-ni iustis stang lundis azriT, ganTavisuflebis Sesaxeb debuleba ar ewinaaRmdegeboda religiis TavisuflebiTa da mSobelTa uflebebiT gaTvaliswinebul moTxovnebs. konvenciis moTxovna, rom swavleba unda iyos obieqturi, kritikuli da pluralisturi, ar gamoricxavs sxvadasxva religiisa da cxovrebis filosofiis Sinaarsis swavlebas an konkretuli religiisa Tu Ffilosofiis Sesaxeb codnis gadacemas, romelsac, sxvebTan SedarebiT, xelSemkvreli saxelmwifos istoriidan, kulturidan da tradiciebidan gamomdinare, ufro mniSvnelovani adgili ukavia. rogorc ukve aRiniSna, 1998 wlis ganaTlebis aqti adgenda, rom sagani Cveulebrivi saskolo disciplina unda yofiliyo. mosamzadebeli dokumentebis Sesabamisad igi codnas unda dafuZneboda. aqti moiTxovda, rom swavleba yofiliyo neitraluri saxis da qadagebis gareSe. Sesabamisad, araferi ar mianiSnebda, rom 2-4 ganyofileba swavlebis Sinaarsis Sesaxeb konvencias ewinaaRmdegeboda.
38. b-nma iustis stang lundma aseve ganixila saskolo programis elementebi (aTwliani savaldebulo ganaTlebis programa; gamocemulia saministros mier 1999 wels; SemdgomSi "programa"), romlebic, ganmcxadebelTa mosazrebiT, upiratesobas aniWebda qris-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
tianul sarwmunoebas da moswavleebze zemoqmedebas axdenda qristianobis arCevis TvalsazrisiT. programas, romlis samarTlebrivi safuZvlebi 1998 wlis aqtis 2-6 da 2-8 ganyofilebebidan da 1999 wlis 28 ivnisis Sesabamisi debulebidan momdinareobs, norvegiis saerTaSoriso valdebulebebTan mimarTebiT iseTive samarTlebrivi statusi hqonda, rogoric sxva debulebebs. Tumca man aRniSna, rom aq mTavari iyo moswavleebs gaecnobierebinaT mrwamsTa da azrTa mravalferovneba da rom swavleba erT romelime mrwamss meoreze maRla ar ayenebda. xelSemkvreli saxelmwifos istoriis, kulturisa da tradiciebis fonze SeiZleba dasaSvebi iyos erTi an meti religiisa Tu cxovrebis wesisTvis sxvebTan SedarebiT ufro TvalsaCino adgilis mikuTvneba.
39. mosarCeleni ukmayofilebas gamoTqvamdnen im zemoqmedebis gamo, romelsac moswavleebze axdenda bibliaze dafuZnebuli suraTebi, simRerebi, piesebi, musika da igavebi da religiuri teqstebi. b-nma iustis stang lundma amasTan dakavSirebiT aRniSna, rom SesaZlebeli unda iyos moswavleebisTvis tradiciebisa da sxvadasxva religiebis Sesaxeb "gardamavali codnis saSualebaTa" (m�te � formidle p�) gadacema neitraluri formiT, imgvarad, rom igi ar ewinaaRmdegebodes adamianis uflebaTa saerTaSoriso samarTals. programaSi aqcenti gakeTebulia Riaobaze, arsis aRqmaze, pativiscemasa da dialogze, religiisa da moralis sakiTxebis ganxilvisas urTierTgagebisa da Semwynareblobis xelSewyobaze da qadagebis akrZalvaze. programis farglebSi KRL sagnis swavleba SeiZleba ganxorcieldes adamianis uflebaTa saerTaSoriso samarTlis Sesabamis debulebebTan konfliqtis gareSe.
40. ganmcxadeblebi miuTiTebdnen, rom saskolo saxelmZRvaneloebi, gansakuTrebiT _ "brijis"-is me-2, me-3, me-5 da me-6 tomebi, qadagebis formiT iyo Sedgenili da maT SeeZlo zemoqmedeba moexdina moswavleebze. amasTan dakavSirebiT b-nma iustis stang lundma aRniSna, rom, miuxedavad imisa, rom "brijis"-Si gamoyenebuli mravali problemis definicia da formulireba SeiZleba imgvarad iqnes gagebuli, rom qristianuli rwmena iZleva pasuxs eTikur da moralur sakiTxebze, uzenaes sasamarTloSi ar warudgeniaT raime damatebiTi informacia, Tu rogor iyo dagegmili da rogor xorcieldeboda am masalasTan dakavSirebuli swavleba.
41. am konteqstSi b-nma iustis stang lundma aRniSna, rom ganmcxadebelTa sasamarTlo procesi da maT mier uzenaes sasamarTloSi Setanili saapelacio sarCeli mimarTuli iyo zogadad KRL sagnis da misi swavlebis winaaRmdeg. srulad ganTavisuflebis moTxovnaze uaris Sesaxeb TiToeul dadgenilebaSi moyvanili argumentebi da mtkicebulebebi miznad isaxavda eCvenebina am sagnis zogadi funqcionireba. mosarCeleebs detalurad ar ganuxilavT TiToeuli dadgenilebis kanoniereba. forma, romliTac saqme iyo warmodgenili, safuZvels ar iZleoda daedginaT, dairRva Tu ara adamianis ufle-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
baTa xelSekrulebebi swavlebis im formiT, romliTac mosarCeleTa bavSvebs aswavlidnen. saqme exeboda KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebis moTxovnaze uaris Tqmis Sesaxeb dadgenilebaTa kanonierebas. mosarCeleebma ver uCvenes, rom swavlebis gegma da misi ganxorcielebis manera mocemuli sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebas uzrunvelyofda am konvenciaTa safuZvelze.
42. bolos b-nma iustis stang lundma ganixila diskriminaciasTan dakavSirebuli argumenti:
"ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebis Sesabamisad, mSoblebma konkretul skolaSi werilobiT unda waradginon maTi Svilebis swavlebisgan nawilobriv ganTavisuflebis moTxovna. maSinac ki, rodesac gancxadeba KRL�sagnis mxolod nawilisgan ganTavisuflebas exeba, ganTavisuflebis SezRuduli ufleba exeba yvela sagansa da RonisZiebas. moTxovnis dasabuTebas aqti ar moiTxovs. praqtikaSi dasabuTebis moTxovnas dRemde sxvadasxvagvarad udgebian.
mTavrobam ganacxada, rom dawyebiT skolaSi da saSualo skolis dabal klasebSi swavleba Temebis mixedviTaa dayofili, romlebic sagnis farglebs kveTen. im farglebSi, romlebSic KRL sagnis elementebi sxva sagnebTanaa integrirebuli, RK L sagnis swavlebisgan srulad ganTavisufleba efeqtiani ar iqneba. mTavrobas aseve miaCnia, rom KRL sagani mraval Temas moicavs, romlebic ganTavisuflebis safuZvlebs ar iZleva arc konvenciebis da arc 2-4(4) ganyofilebis Sesabamisad. ganTavisuflebis sistema Seqmnilia da moqmedebs iseTi saxiT, rom masSi swavlebis Sinaarsi gadamwyvet rols asrulebs. aqedan gamomdinare, saxelmwifos miaCnia, rom konvenciebiT dadgenili diskriminaciis akrZalva ver iqneba gamoyenebuli ganTavisuflebis Sesaxeb gancxadebaTa dasabuTebis moTxovnis mimarT.
ganTavisuflebisTvis moTxovnili safuZvlebi da saxlmZRvanelo miTiTebebi saministrom Tavis or cirkularul werilSi ganmarta. 1997 wlis -F 90-97 cirkularuli werilis me-5 gverdze saministro aRniSnavda:
`rodesac mSoblebi ganTavisuflebas iTxoven, maT amis Sesaxeb werilobiT unda acnobon skolas. moTxovnaSi miTiTebuli unda iyos gamamyarebeli safuZvlebi imis Sesaxeb, rom isini sxva religias miekuTvnebian an cxovrebis sxva filosofiis mimdevari arian.
Tu mSoblebi moiTxoven ganTavisuflebas swavlebis mxolod nawilisgan, romelsac sxva religiis aRmsareblobad an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobad miiCneven, moswavleebi unda ganTavisufldnen mas Semdeg, rac mSoblebi ganmartaven, Tu ra miaCniaT swavlebaSi aseTi Sedegis gamomwvevad. mSoblebs, romelTa gancxadebas ganTavisuflebis Sesaxeb skola ar daakmayofilebs, ufleba aqvT minicipalur-administraciuli dadgenilebis winaaRmdeg saCivari Seitanon Sesabamisi raionis erovnuli ganaTlebis samsaxurSi. saCivari unda gaigzavnos skolis meSveobiT, riTac mas Tavisi administraciuli dadgenilebis Secvlis saSualeba eZleva.'
saministrom safuZvlebis sakiTxi gaafarTova 1998 wlis 12 ianvris F-03-98 cirkularuli werilis me-3 gverdze:
`saministros ZiriTadi wesia, rom, rodesac mSoblebi wminda religiuri xasiaTis RonisZiebebisgan ganTavisuflebas moiTxoven, maT unda mieniWoT ganTavisufleba (nawilobriv ganTavisufleba). aseT SemTx-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
vevaSi mSoblebs raime safuZvlebis warmodgena ar moeTxovebaT. im SemTxvevaSi, rodesac iTxoven iseTi RonisZiebebisgan ganTavisuflebas, romlebic wminda religiuri xasiaTis ar aris, mSobelTa mier warmodgenili dasabuTebisadmi moTxovna izrdeba. aseTi SemTxvevebi, anu, ra saxis ganTavisufleba SeiZleba iqnes miniWebuli, ZiriTadi wesiT gaTvaliswinebuli ar aris. garda amisa, mosamzadebeli samuSaoebi gvTavazobs Sefasdes, aris Tu ara gonivruli safuZvlebi, romlebic ganTavisuflebis
moTxovnis saSualebas iZleva. miTiTeba keTdeba lagtingisadmi [par-
lamentis ufro mcire danayofi] wardegnil 9# 5 (1996-1997) rekomendaciaze, romelSic aRniSnulia: `umravlesoba miiCnevs, rom konkretul skolaSi moswavleebi unda ganTavisufldnen swavlebis im elementebisgan, romlebic, maTi religiis an cxovrebis filosofiis safuZvelze, gonivruladaa miCneuli, rogorc sxva religia an cxovrebis sxva filosofiisadmi erTguleba.' Tumca gaTvaliswinebuli unda iqnes is faqti, rom rwmenasTan da cxovrebis filosofiasTan dakavSirebul sakiTxebs mravali mSobeli piradi cxovrebis sferos akuTvnebs. piradi cxovrebis ufleba agreTve daculia saerTaSoriso konvenciebiT.'
amis Semdeg saministro ixilavs sferoebs, romelTaganac moswavleTa ganTavisufleba SeiZleba. me-4 gverdze aRniSnulia:
`mSobelTa religiuri da filosofiuri mrwamsi gaTvaliswinebuli unda iqnes mTel saskolo programaSi. es niSnavs, rom ganTavisuflebis wesi exeba yvela savaldebulo ganaTlebas. zogadad, skolam unda Seafasos, programis praqtikul ganxorcielebas SeuZlia Tu ara iseTi zemoqmedeba iqonios moswavleebze, rom isini konkretuli rwmenis an cxovrebis filosofiis mimdevarni gaxdnen, an raime sxva saxiT iqnen miCneuli religiuri RonisZiebebis monawileebad an cxovrebis filosofiis mimdevrebad.
konkretulad amas SeiZleba mniSvneloba hqondes, magaliTad, cekvis gakveTilebisTvis, romlebic fizikuri aRzrdis nawilia; zogierTi adamianis rwmenisTvis partniorTan cekva miuRebelia, magram musikis fonze moZraoba dasaSvebia. xelovnebisa da xelsaqmis sagnis swavlebisas yuradReba unda mieqces RmerTis da winaswarmetyvelTa ilustraciebs; ixile msjeloba `ilustraciebi _ gamosaxulebTa akrZalva', KRL-sagnis gzamkvlevi (gv. 22).'
me davamatebdi, rom KRL sagnis SefasebasTan dakavSirebiT saministrom xazgasmiT miuTiTa sagnis Sinaarsis, meTodologiisa da organizebis cvlilebebis mniSvnelobaze, romelmac sagnis swavlebaSi rac SeiZleba meti bavSvisa da axalgazrdis CarTva unda uzrunvelyos. mizezi, ris gamoc saministrom mainc gadawyvita SeenarCunebina ganTavisuflebis SezRuduli ufleba, aris is, rom mas surda darwmunebuliyo, rom mSobelTa religiis Tavisuflebis uflebebi damakmayofileblad iyo daculi da rom maTi ganxorcielebis forma gaugebrobas ar iwvevda; ixile parlamentisadmi wardgenili moxseneba 3# 2 (2000-2001), gverdi 51, pirveli sveti.
me SevniSnav, rom dawyebiT skolebSi da saSualo skolebis dabal klasebSi KRL sagnis savaldebulo programis yvela elementisgan srulad ganTavisufleba saskolo sistemisadmi mSobelTa gansxvavebul damokidebulebas gamoiwvevs. mSoblebi da bavSvebi, romlebsac ganTavisufleba surT, iZulebuli iqnebian yuradRebiT misdion programas da ganTavisufleba moiTxovon maSin, rodesac amas aucileblad miiCneven bavSvis da
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
sakuTari uflebebis dasacavad. ganTavisuflebis miniWebis Sesaxeb dadgenilebas Tavdapirvelad skola iRebs. aq sakiTxi mdgomareobs SemdegSi: emsaxureba Tu ara es gansxvavebuli mopyroba kanonier mizans da aris Tu ara es mizani gamoyenebuli saSualebebis proporciuli.
rogorc adre vaxseneT, adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos praqtikis Sesabamisad, 1-li oqmis me-2 punqtis meore winadadebis ganmarteba gulisxmobs, rom mrwamsma unda miaRwios damajereblobis, seriozulobis, erTianobis da mniSvnelobis garkevul dones; ixile sasamarTlos
gadawyvetileba saqmeze kempbeli da kosansi gaerTianebuli samefos winaaRmdeg (1982 wlis 25 Tebervlis gadawyvetileba, seria A 3# 8, gv. 16, � 36) da valsamisi saberZneTis winaaRmdeg (1996 wlis 18 dekembris
gadawyvetileba, Reports of Judgments and Decisions 1996VI, gv. 2312, � 25). am gadawyvetilebebSi gakeTebuli gancxadebebi mxars uWers xelSemkvrel saxelmwifoTa moTxovnas, rom mSoblebma ufro detaluri dasabuTeba unda warmoadginon, rodesac ganTavisuflebas iTxoven iseTi RonisZiebebisgan, romlebic erTi SexedviT ar miekuTvneba romelime konkretul religias an cxovrebis gansxvavebul filosofias.
Tumca, Tu ganmcxadebelma aucileblad unda misces informacia Tavisi religiis an filosofiuri mrwamsis Sesaxeb, es SeiZleba iyos konvenciis me-8 muxlisa da samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-17 muxlis darRveva piradi cxovrebis pativiscemis TvalsazrisiT. SesaZloa es aseve iyos konvenciis me-9 muxlis da samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-18 muxlis 1-li punqtis darRveva religiis Tavisuflebis TvalsazrisiT. me xazgasmiT aRvniSnav, rom religiis da politikuri an sxva mosazrebebis niSniT diferencirebuli mopyroba diskriminaciis dauSveblobis mTavari RerZia.
rogorc me ukve ganvmarte, KRL sagnis savaldebulo swavlebis SemoRebis mTavari mizezi iyo is, rom mTavroba da parlamentis umravlesoba miiCnevdnen, rom igi mniSvnelovani iqneboda codnis, RirebulebaTa da kulturis saerTo safuZvlebis gadasacemad dawyebiT skolebSi da saSualo skolebis dabal klasebSi. aqcenti gakeTda Ria da CarTuli saskolo garemos mniSvnelobaze. dawyebiT skolebSi da saSualo skolebis dabal klasebSi savaldebulo ganaTleba unda moicavdes ganTavisuflebis survilis Sesaxeb Setyobinebis uflebis ganxorcielebas. SetyobinebaSi yvela SemTxvevaSi zogadad unda iyos miTiTebuli programis is elementebi, romlisgan ganTavisuflebasac isini moiTxoven. CemTvis naTelia, rom RK L sagnis saerTo programa da ganTavisuflebis uflebis ganxorcielebisTvis werilobiTi Setyobinebis moTxovna kanonieri miznebis dacvis saSualebebia da rom ar aris araproporciuli RonisZieba, rodesac mSoblebisagan, romlebsac sagnis garkveuli elementebisgan ganTavisufleba surT, moiTxoven, rom maT misdion programas da Setyobineba waradginon, rodesac ganTavisuflebis survili gauCndebaT. me davamatebdi, rom skolis xelmZRvaneloba valdebulia miiRos zomebi, raTa mSoblebs saSualeba hqondeT misdion programas. saerTo savaldebulo programa moiTxovs, rom mSoblebs drois nebismier momentSi sruli informacia hqondeT KRL sagnis, misi programisa da programis swavlebis meTodebis Sesaxeb, xolo, saTanado SemTxvevebSi, informirebuli iyvnen religiuri Sinaarsis mqone sxva RonisZiebaTa Sesaxeb.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
mxareebs detalurad ar ganuxilavT dasabuTebasTan dakavSirebuli konkretuli moTxovnebi da is safuZvlebi, romlebic warmodgenilia KRL sagnis programisgan ganTavisuflebis moTxovnis sxvadasxva gancxadebebSi. aqedan gamomdinare, me Semovifarglebi Semdegi gancxadebiT: ar arsebobs raime safuZveli varaudisTvis, rom am saqmeSi diskriminaciis akrZalvis darRvevam SeiZleba gamoiwvios KRL sagnis gakveTilebisgan sruli ganTavisuflebis moTxovnaze uaris Sesaxeb administraciuli dadgenilebebis gauqmeba."
g. zemoaRniSnuli samarTalwarmoebis mxareTa da maTi Svilebis mier sasamarTloSi da gaeros adamianis uflebaTa komitetSi wardgenili peticia
43. 2002 wlis 15 Tebervals ganmcxadebelma mSoblebma da bavSvebma konvenciis safuZvelze ganacxadi Seitanes sasamarTloSi.
44. Semdgom, 2002 wlis 25 marts, sxva oTxi bavSvis mSoblebma, romlebic zemoaRniSnuli Sidasaxelmwifo samarTalwarmoebis mxareebi iyvnen, TavianT bavSvebTan erTad komunikacia (#1155/2003) Seitanes gaeros adamianis uflebaTa komitetSi, samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis oqmis safuZvelze.
45. 2004 wlis 3 noembers komitetma ar daakmayofila mopasuxe saxelmwifos protesti, romelic acxadebda, rom, mSobelTa sxva sam wyvils ukve hqonda Setanili msgavsi saCivari sasamarTlos winaSe da, aqedan gamomdinare, "msgavsi sakiTxi" am ukanasknelis mier ukve ganxiluli iyo. komitetma komunikacia dasaSvebad gamoacxada im farglebSi, romlebSic igi exeboda paqtis me-17, me-18 da 26-e muxlebiT wamoWril sakiTxebs. sakiTxis arsebiT mxaresTan dakavSirebiT komitetma aRniSna, rom KRL sagnis sistema, ganTavisuflebis reJimis CaTvliT, im formiT, rogoriTac igi momCivanTa ("avtorTa") mimarT ganxorcielda, paqtis me-18 muxlis me-4 punqtis darRveva iyo. komitetma Semdegi argumentebi warmoadgina:
"14.2 mTavari sakiTxi, romelzedac komitetma unda imsjelos, aris is, Tu ramdenad arRvevs norvegiis skolebSi CKREE1-is savaldebulo swavleba _ ganTavisuflebis mxolod SezRuduli SesaZleblobiT _ avtorTa azris, sindisisa da religiis Tavisuflebis uflebas me-18 muxlis safuZvelze, xolo ufro konkretulad, mSobelTa uflebas uzrunvelyon TavianTi Svilebis religiuri da moraluri aRzrda sakuTari mrwamsis Sesabamisad, rogorc es me-18 muxlis me-4 punqtSia gansazRvruli. me-18 muxlis miznebi moicavs ara mxolod tradiciuli religiebis, aramed aseve cxovrebis filosofiaTa dacvas, (12) romlebsac misdeven avtorebi. komitetis azriT, religiisa da eTikis swavleba SeiZleba Seesabamebodes me-18 muxls, Tu igi xorcieldeba me-18 muxlze ko-
1 komitetma es akronimi gamoiyena KRL�sagnisTvis.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
mitetis mier SemuSavebuli 2# 2 zogadi komentaris debulebaTa safuZvelze: `me-18 muxlis me-4 punqti uflebas iZleva sajaro skolebSi aswavlon iseTi sagnebi, rogoricaa religiis zogadi istoria da eTika, Tu es xorcieldeba neitraluri da obieqturi saxiT', xolo `sajaro ganaTleba, romelic moicavs konkretuli religiis an rwmenis swavlebas, Seusabamoa me-18 muxlis me-4 punqtTan, Tu uzrunvelyofili ar aris aradiskriminaciuli ganTavisufleba an alternativebi, romlebic iTvaliswinebs mSobelTa an meurveTa survilebs'. komiteti aseve miuTiTebs Tavis mosazrebebze, romlebic man gamoTqva saqmeze hartikaineni da sxvebi fineTis winaaRmdeg, romelzedac man daaskvna, rom religiuri konteqstis swavlebisas pativi unda scen im mSobelTa da meurveTa Sexedulebebs, romlebic arc erTi religiis mimdevarni ar arian. warmodgenil saCivars komiteti am samarTlebriv konteqstSi ganixilavs.
14.3 pirveli, komiteti Seiswavlis, iswavleboda Tu ara CKREE neitraluri da obieqturi saxiT. am sakiTxTan dakavSirebiT ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofileba acxadebs, rom: `sagnis swavleba ar unda moicavdes qadagebas. pedagogma, romelic aswavlis qristianobas, religiasa da filosofias, unda ixelmZRvanelos 1-2 ganyofilebaSi Camoyalibebuli debulebiT miznis Sesaxeb da qristianoba, sxvadasxva religiebi da filosofia unda warmoadginos maTi konkretuli maxasiaTeblebis poziciidan. sxvadasxva sakiTxebis swavlebisas erTi da igive pedagogiuri principebi gamoiyeneba'. aRniSnuli miznis debuleba adgens, rom dawyebiTi da saSualo ganaTlebis dabali klasebis swavlebis mizania `ojaxTan SeTanxmebiTa da TanamSromlobiT, moswavleTa qristianuli da moraluri aRzrda'. aqtis mosamzadebeli samuSaoebis dros zogierTma aRniSna, rom zemoaRniSnuli debuleba qristianobas met upiratesobas aniWebda, vidre sxva religias Tu filosofiur mrwamss. am konteqstSi ganaTlebis mudmivmoqmedi komitetis umravlesobam daaskvna, rom: swavleba ar iyo Rirebulebebisadmi neitraluri, xolo saganSi ZiriTadi aqcenti qristianuli moZRvrebis swavlebaze iyo gadatanili. monawile saxelmwifo aRiarebs, rom sagani Seicavs elementebs, romlebic SesaZloa religiuri bunebis mqoned iqnes miCneuli. es is RonisZiebebia, romelTagan ganTavisuflebisTvis mSoblebisagan dasabuTebis wardgena ar moiTxoveba. ueWvelia, rom mocemul RonisZiebaTagan zogierTi Seicavs ara mxolod religiis swavlebas, aramed konkretuli religiis praqtikul aRmsareblobas (ix. punqti 9.18). avtorTa mier miTiTebuli mokvlevis Sedegebidan da maTi sakuTari gamocdilebidan aseve Cans, rom sagani Seicavs elementebs, romelTa swavlebis formas isini neitralurad da obieqturad ar miiCneven. komiteti askvnis, rom, Znelia iTqvas, rom CKREE-is swavleba xorcieldeba neitraluri da obieqturi saxiT, Tu ganTavisuflebis sistema realurad ar iwvevs situacias, sadac am bavSvTa swavleba da ojaxebisaTvis aseTi ganTavisuflebis arCevani ar aris neitraluri da obieqturi.
14.4 amrigad, meore Sesaswavli sakiTxia, iyo Tu ara nawilobriv ganTavisuflebis sqemiT an sxva saSualebebiT uzrunvelyofili `aradiskriminaciuli ganTavisufleba an alternativebi, romlebic iTvaliswinebs mSobelTa an meurveTa survilebs.' komiteti miuTiTebs nawilobriv ganTavisuflebis sqemis mimarT avtorTa ukmayofilebaze. isini aRniSnaven, rom es sqema ver akmayofilebs maT moTxovnebs, rameTu CKREE sag-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
nis swavleba sakmaod intensiuradaa gadaxrili religiis swavlebisken, xolo nawilobriv ganTavisuflebis praqtikuli ganxorcieleba TiTqmis SeuZlebelia. garda amisa, komiteti aRniSnavs, rom, norvegiis ganaTlebis aqtis Sesabamisad, `moswavle, mocemul skolaSi mSoblis werilobiTi Setyobinebis wardgenis Semdeg, Tavisufldeba swavlebis im elementebisgan, romlebic, maTi sakuTari religiisa Tu cxovrebis filosofiis TvalsazrisiT, ganixileba, rogorc tolfasi sxva religiis aRmsareblobisa an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobisa.'
14.5 komiteti aRniSnavs, rom CKREE sagnis swavlebasTan dakavSirebuli normatiuli baza Sinagani daZabulobiTa da winaaRmdegobiT xasiaTdeba. erTi mxriv, konstitucia da ganaTlebis aqtis miznis debuleba ganaTlebis sistemaSi aSkara upiratesobas aniWebs qristianobas sxva religiebisa da msoflmxedvelobis rolTan SedarebiT. meore mxriv, ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebaSi gansazRvruli ganTavisuflebis debuleba imgvaradaa formulirebuli, rom TiTqosda uzrunvelyofs uflebas srulad ganTavisuflebisa CKREE sagnis nebismieri elementisgan, romelsac konkretuli moswavle an mSobeli sxva religiis aRmsareblobad an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobad miiCnevs. Tu am debulebis ganxorcieleba SesaZlebeli iqneboda imgvarad, rom igi gaiTvaliswinebda konstituciaSi da ganaTlebis aqtis miznis debulebaSi gamoxatul upiratesobas, es albaT paqtis me-18 muxlis Sesabamisad iqneboda miCneuli.
14.6 Tumca komiteti miiCnevs, rom nawilobrivi ganTavisuflebis arsebuli sistema, abstraqtuli TvalsazrisiTac ki, sagulisxmo tvirTs akisrebs avtorTa situaciaSi myof adamianebs, radgan igi maTgan moiTxovs gaecnon sagnis wminda religiur aspeqtebs, aseve sxva aspeqtebsac, raTa gansazRvron ganTavisuflebis saWiroeba da daasabuTon misi moTxovna. arc is aris SeuZlebeli, rom aseT pirebs am uflebis ganxorcielebis saSualeba ar mieceT, rameTu nawilobriv ganTavisuflebis reJimma SeiZleba problemebi Seuqmnas bavSvebs, romlebic gansxvavdebian im bavSvebisgan, romlebic srulad ganTavisuflebis sqemiT sargebloben. rogorc avtorTa gamocdileba uCvenebs, ganTavisuflebis moqmedi sistema ar icavs mSobelTa Tavisuflebas maTi Svilebis religiuri da moraluri aRzrda uzrunvelyon sakuTari rwmenis Sesabamisad. am TvalsazrisiT komiteti aRniSnavs, rom CKREE sagani aerTianebs religiis swavlebas konkretuli religiuri rwmenis praqtikasTan, magaliTad, rogoricaa locvebis dazepireba, religiuri himnebis Sesruleba an religiur msaxurebaSi monawileobis miReba (punqti 9.18). marTalia, aseT SemTxvevebSi mSoblebs SeuZliaT am RonisZiebebisgan ganTavisufleba moiTxovon formis Sesabamis grafaSi aRniSvnis gakeTebiT, CKREE sqema religiis Sesaxeb swavlebisa da religiis praqtikis erTmaneTisagan gancalkevebas ar uzrunvelyofs iseTi saxiT, romelic ganTavisuflebis sqemas praqtikaSi ganxorcielebads gaxdida.
14.7 komitetis azriT, sirTuleebi, romlebsac avtorebi waawydnen, kerZod, is faqti, rom maria ianseni da pia suzan orningi iZlebuli iyvnen Sobis dResaswaulTan dakavSirebiT religiuri teqstebi daezepirebinaT (miuxedavad imisa, rom isini ganTavisuflebis sqemaSi iyvnen Cawerili), aseve bavSvebis mier erTgulebis gamo gadatanili konfliqtebi am sir-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
Tuleebis aSkara demonstrirebas axdens. garda amisa, religiuri codnis gadacemis gakveTilebisgan bavSvebis ganTavisuflebisaTvis mizezebis wardgenis moTxovna da misaReb mizezTa konkretul saxeebze miTiTebis ararseboba kidev erT dabrkolebas uqmnis mSoblebs, romlebic cdiloben maTi Svilebi konkretuli religiuri ideebis zemoqmedebis qveS ar moeqcnen. komitetis azriT, CKREE sagnis dRevandeli sqema, ganTavisuflebis reJimis CaTvliT, rogorc igi avtorTa SemTxvevaSi ganxorcielda, arRvevs paqtis me-18 muxlis me-4 punqts.
am daskvnis gaTvaliswinebiT komitetma miiCnia, rom paqtis me-18 an me17 da 26-e muxlebidan raime damatebiTi sakiTxi ar wamoiWreboda. man mopasuxe saxelmwifos "komitetis mosazrebaTa ganxorcielebis mizniT miRebuli zomebis Sesaxeb informaciis" miwodebisTvis 90 dRis vada misca.
dD. Semdgomi zomebi
46. gaeros adamianis uflebaTa komitetis "mosazrebaTa" Suqze norvegiis mTavrobam KRL sagnis modificireba gadawyvita, gansakuTrebiT _ 1998 wlis ganaTlebis aqtSi da programaSi cvlilebebis SetaniT. F-02-05 cirkularuli werilis Sesabamisad igi Semdeg elementebs moicavda:
(i) 1-2 ganyofilebis qristianuli miznis debulebaze miTiTebis amoReba 2-4(3) ganyofilebidan;
(ii) sagnis miznebSi sxvadasxva religiisa da cxovrebis filosofiis erTnairi xarisxobrivi aRwera, swavlebis centralur masalaSi sxvadasxva religiisa da cxovrebis filosofiis arsebuli proporciis SenarCunebiT.
(iii) 2-4(4) ganyofilebidan nawilobrivi ganTavisuflebis debulebis calke debulebad gamoyofa, romelic ganTavisuflebis sqemaSi saTanadod gaiTvaliswinebs mSobelTa uflebebs da umciresobaTa dacvis saWiroebas; ganTavisuflebis Sesaxeb mimarTvis debulebebis gamartiveba; aqtSi skolis valdebulebis Camoyalibeba informaciis miwodebasTan da ganTavisuflebis sqemis praqtikuli ganxorcielebis Sesaxeb skolebSi informaciis gavrcelebasTan dakavSirebiT.
(iv) axali programis SemuSaveba, romelSic religiis praqtikad miCneuli elementebi mkafiod iqneba gamijnuli sxva elementebisgan, magram SenarCunebuli iqneba sagnis sxvadasxva elementebis ganawileba.
(v) programis swavlebisas samuSao meTodebis arCevaze da sagnis instruqciebze aqcentis gakeTeba, rac SezRudavs swavlebis elementebSi religiis praqtikul ganxorcielebas. mravalferovanma da interaqtiulma samuSao meTodma xeli unda Seuwyos sagnis yvela aspeqtis gadacemas. xazgasmiT aRiniSna, rom maswavleblebma gansakuTrebuli yuradReba unda miaqcion samuSao meTodebs, romlebic SesaZloa miCneuli iqnes religiis praqtikul ganxorcielebad, adaptirebuli swavlebis uzrunvelyofis CaTvliT.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
(vi) SeTavazebuli cvlilebebi ganxorcieldeboda 2005-2006 saswavlo wlidan. RonisZiebaTa SemoReba 2005 wlis Semodgomidan maswavlebelTa unar-Cvevebisa da kompetenciis ganmtkicebas moiTxovda. mTavroba unar-Cvevebisa da kompetenciis ganmtkicebaze muSaobas daiwyebda axali programis SemuSavebis dasrulebisTanave.
(vii) maTi Svilis/Svilebis adaptirebuli swavlebis mimarT mSobelTa survilebisadmi ufro moqnili midgomebi unda Camoyalibdes. saWiroebis SemTxvevaSi SesaZlebeli unda iyos srulad ganTavisufleba droebiT safuZvelze im mSoblebisTvis, romlebic amas moiTxovdnen SemoTavazebuli mudmivi sqemebis ganxorcielebamde. mTavrobis dadgenilebis safuZvelze saministrom saWiro cvlilebebis gadasinjva daiwyo. 2005 wlis 29 aprils saministrom winadadebebi warudgina mTavrobas, romlebic am ukanasknelma imave dRes (Ot. prp.nr.91(2004-2005)) daamtkica, xolo 2005 wlis 17 ivniss, am winadadebaTa safuZvelze, saministrom garkveuli cvlilebebi da damatebebi Seitana 1998 wlis ganaTlebis aqtSi, romlebic maSinve Sevida ZalaSi. aRniSnulis Sedegad ramdenime Sesworeba iqna Setanili 2-4(1) ganyofilebaSi (magaliTad, sityva "rwmena" Seicvala fraziT "qristianobis gaazreba"; safuZvliani codnis moTxovna Seicvala qristianuli sazogadoebebis Sesaxeb codnis moTxovniT), xolo 1-2 ganyofilebis miznis debulebaze miTiTeba amoiRes 2-4(3) ganyofilebidan (ix. zemoT, punqti 23). garda amisa, nawilobriv ganTavisuflebis debuleba amoiRes 2-4(4) ganyofilebidan da igi calke ganyofilebad (2-3A) Camoyalibda. masSi, inter alia, gaTvaliswinebuli iyo gamoTqmis "religiuri RonisZiebebi" (yofil 2-4(4) ganyofilebaSi), Secvla sityviT "RonisZiebebi" da nawilobriv ganTavisuflebis gavrceleba iseT RonisZiebebze, romlebsac mSoblebi, TavianTi religiidan an cxovrebis filosofiidan gamomdinare, sazianod an Seuracxymyoflad miiCnevdnen (im RonisZiebebTan erTad, romlebsac isini sxva religiis aRmsareblobad an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobad aRiqvamdnen).
II. Sesabamisi Sidasaxelmwifo kanoni da praqtika
47. qvemoT mocemulia 1998 wlis ganaTlebis aqtis Sesabamisi debulebebi.
48. nawilobrivi ganTavisuflebis mimarTvisTvis mSoblebisgan dasabuTebis wardgenis moTxovna aRwerilia F-90-97 da F-03-98 cirkularul werilebSi, romlebic citirebulia uzenaesi sasamarTlos gadawyvetilebaSi (ix. zemoT, punqti 48). cirkularul werilSi sxva pasaJebic iyo, romlebic relevanturia warmodgenili saqmisTvis:
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
4. gadawyveta: diferencirebuli swavleba da programis adgilze adaptireba
4.1. adaptirebuli swavleba da programaze adgilze muSaoba rogorc mTavari principi
savaldebulo saskolo ganaTlebis aqtis me-13 ganyofilebis me-10 qveganyofileba adgens, rom skolam, gansakuTrebiT _ dawyebiTma skolam, romelic ganTavisuflebis Sesaxeb Setyobinebas Rebulobs, sakiTxi SeZlebisdagvarad umokles droSi unda gadawyvitos, `programis farglebSi diferencirebuli swavlebis' uzrunvelyofis meSveobiT.
aqtSi naxsenebi diferencirebuli swavleba mWidrodaa dakavSirebuli swavlebis principebis adaptirebasTan, romlebic zogadad xazgasmulia saskolo programaSi (L�replanverket, L97) da CarTulia savaldebulo saskolo ganaTlebis aqtis me-7 ganyofilebaSi. principebsa da miTiTebebSi gansakuTrebuli mniSvneloba eniWeba erTobisa da adaptaciis principebs erTiani saskolo sqemis farglebSi. qvemoT mocemulia maTi formulireba:
saWiroa individualuri adaptireba, raTa yvela moswavlem Tanabari uzrunvelyofa miiRos. am mizniT saskolo kursis yvela aspeqti _ gakveTilis gegma, samuSao meTodebi, organizeba da damxmare saswavlo masala _ adaptirebuli unda iqnes moswavleTa SesaZleblobebTan.
garda amisa, aRniSnulia, rom es iZleva gansxvavebuli midgomebisa da gakveTilis gegmis Rrmad Seswavlis SesaZleblobas, aseve masalis tipis, sirTulis, moculobis, swavlebis tempisa da Tanmimdevrulobis cvlilebis saSualebas (ix. L97/L97S).
... 4.2 diferencireba KRL sagnis programaSi _ diferencireba
RonisZiebebisa da ara codnis
normatiuli aqtis Sesabamisad, skola, romelic ganTavisuflebis Sesaxeb Setyobinebas Rebulobs, valdebulia moZebnos sakiTxis gadawyvetis gza, sadac gaTvaliswinebuli iqneba programis farglebSi diferencirebuli swavleba. diferencirebuli swavlebis municipaluri valdebuleba maqsimaluri intensivobiT moiTxoveba, gansakuTrebiT _ dawyebiTi skolis doneze. normatiuli aqti acxadebs, rom diferencirebuli swavleba unda ganxorcieldes igive programis Sesabamisad da rom es aris ara codnis, aramed RonisZiebaTa diferencireba. vinaidan sagnis codnisgan ganTavisufleba daSvebuli ar aris, moswavleebma, romlebsac miniWebuli aqvT ganTavisufleba, swavleba unda gaiaron programis farglebSi.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
nawilobrivi ganTavisuflebis gamoyenebis SemTxvevebSi, alternativa aris ara sxva sagnis an sxva programis swavleba, aramed sxva RonisZiebebi da KRL sagnis programasTan muSaobis sxva formebi. skolam aRniSnuli codna moswavles unda gadasces sxvadasxva meTodologiuri midgomebiT. ganTavisufleba mainc SeiZleba zogierTi ZiriTadi Temisgan, romelic konkretul RonisZiebebs Seicavs. amis magaliTia, ZiriTadi Tema, romelic moswavlisagan aTi mcnebis dazepirebas moiTxovs (qristianuli rwmena da eTika, me-6 klasi). Tumca ar SeiZleba vinmes ar moeTxovos icodes aTi mcnebis Sesaxeb.
swavlebis diferencirebuli kursi aucileblad unda iTvaliswinebdes moswavleTa religiur kuTvnilebas an filosofiur Sexedulebebs da maqsimalurad unda uzrunvelyofdes, rom mocemul klasSi yvela moswavle codnis erTsa da imave sferos iTvisebdes, magram sxvadasxva adaptirebuli meTodebiT.
diferencirebis saWiroebis farglebi damokidebulia - im religiur an filosofiur jgufze, romelsac mSobelTa
jgufebi miekuTvnebian, da - im RonisZiebaTa saxeebze, romelTagan ganTavisuflebasac isi-
ni iTxoven.
6. specifikur RonisZiebaTa diferenciacia
KRL sagnis instruqcia Seicavs saganze muSaobisTvis saWiro ganmartebebs, aseve ganixilavs sakiTxebs, romlebic qvemoTaa mocemuli. Tumca zogierTi sakiTxi ufro amomwuravadaa ganxiluli. ixile agreTve instruqciaSi mocemuli konkretuli magaliTebi TiToeuli saswavlo wlisaTvis.
qvemoT Cven mogvyavs magaliTebi sxvadasxva RonisZiebaze muSaobis Sesaxeb da vixilavT sxva sakiTxebs, romlebic SesaZloa am ganxilvis dros wamoiWras:
6.1 locvebi, mrwamsi da sxva mniSvnelovani religiuri teqstebi
zogierTi RonisZieba, rogoricaa mrwamsis dazepireba da moyola, aTi mcneba da locvebi (LS97 gv. 96 da 101; da L97S gv. 101-109), zogma mSobelma da meurvem SeiZleba miiCnios konkretuli religiis aRmsareblobad da/an mis mimdevrobad. aseTi saxis RonisZiebebidan ganTavisuflebis Sesaxeb Setyobinebis miRebis Semdeg skolam diferencirebuli swavleba unda SesTavazos, rac moswavles am tipis masalaze gansxvavebuli muSaobis saSualebas miscems.
Tu mSoblebi amas damakmayofileblad miiCneven, maT SeuZliaT neba darTon TavianT Svilebs daeswron locvebs da sxva religia-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
Ta mrwamsis gadacemis RonisZiebebs, im pirobiT, rom bavSvebs daexmarebian saWiro distanciaze iyvnen am masalisagan da iq mimdinare movlenebisagan (amasTan dakavSirebiT ixile zeda ganyofileba, romelic monawilisa da mayureblis rols exeba). aseTi RonisZiebebi aseve SeiZleba daigegmos individualuri samuSao periodisTvis da jgufuri samuSaosTvis, romelSic adaptirebulia sxvadasxva midgomebi.
6.2 himnebis mRera
maSin, rodesac qristianuli tradiciebis mqone bavSvebisTvis himnTa simReris gakveTilebia organizebuli maTi religiisa da kulturuli tradiciebis mniSvnelovani maxasiaTeblebis ukeT aRqmis mizniT, jerovani yuradReba unda miaqcion agreTve moswavleebs, romlebic am tradicias ar misdeven. himnTa mRera SeiZleba qristianuli codnis da religiis da eTikuri ganaTlebis gakveTilebis miRmac ganxorcieldes, magaliTad, musikis swavlebis periodSi. himnebi SeiZleba CarTuli iqnes simReris saaTebSi, rodesac maT musikalur konteqsts eqceva yuradReba da ganixileba, rogorc Cveni sasimRero kulturuli memkvidreobis nawili.
moswavleebma, romlebic himnTa mRerisgan ganTavisuflebuli arian, himnze sxva saxiT unda imuSaon, SeiZleba calke jgufSi. maT SeuZliaT moisminon himni da Semdeg maT SeiZleba miscen Semdegi saxis davalebebi: ris Sesaxeb aris himnis teqsti? SegiZliaT daukavSiroT himnis Sinaarsi konkretul dResaswauls? Tu asea _ ratom? ratom aris es himni mniSvnelovani qristianuli tradiciisTvis? kidev erTi SesaZlebloba SeiZleba iyos himnTa da simRerebis gamoyeneba demonstrirebis samuSaosTvis, romelic moicavs simRerebSi, himnebsa da musikaSi met CaRrmavebas da maTi funqciebis gansazRvras sxvadasxva religiebSi.
ixile agreTve KRL sagnis swavlebis instruqcia, gv. 23.
6.3 eklesiebSi da religiuri Sekrebebis sxva SenobebSi ritualebze daswreba/vizitebi
zog mSobels SeiZleba surds, misi Svili ganTavisuflebuli iyos eklesiaSi an sxva saRmrTo msaxurebis SenobaSi Sesvlisgan. zogma SesaZloa swavlebis situaciaSi erTmaneTisagan ganasxvavos RvTismsaxurebaze daswreba da eklesiaSi an sxva religiuri xasiaTis Sekrebis adgilebis eqskursiis saxiT monaxuleba. ra poziciac ar unda hqondes mSobels, aseTi vizitebis dagegmvisas aucilebelia skolasa da ojaxs Soris TanamSromloba.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
eqskursiebi
meoTxe klasSi moswavleebi unda gaecnon eklesiaTa sqemebs, elementebs da Sida mowyobilobas, aseve zogierT mniSvnelovan qristianul simboloebs (programis Temebi: qristianuli dResaswaulebi, religiuri simboloebi, adgilobrivi qristianuli mrevlis cxovreba). mravali moswavle amis Sesaxeb codnas pedagogTa mier adgilobriv eklesiaSi eqskursiis meSveobiT Rebulobs. aq fokusireba xdeba informaciis miwodebaze da obieqtis gacnobis miznebze. gadacemuli informacia SeiZleba exebodes eklesiis Senobis istorias, eklesiis dekoracias, simboloebs da sxvadasxva sagnis daniSnulebas.
zogma mSobelma/meurvem SesaZloa aseTi saxis eqskursiisgan bavSvis ganTavisufleba moiTxovos, radgan miiCnios, rom igi religiur saqmianobaSi monawileobis tolfasia.
moswavleTaTvis, romlebic eklesiaSi ver midian, SeiZleba skolaSi iqnes organizebuli sxva RonisZieba. igi dakavSirebuli unda iyos imave sferosTan, raTa moswavleebma imave saxis codna miiRon, romelsac eklesiaSi vizitis dros miiRebdnen. magaliTad, gacnobis mizniT sainformacio bukletebis, adgilobrivi istoriis Sesaxeb publikaciebis (arsebobis SemTxvevaSi), mocemuli eklesiis naxazebis, suraTebis an plakatebis gadacema.
magaliTebi ixile KRL sagnis swavlebis instruqciis 44-e gverdze.
msaxureba skolaSi
dawyebiTi skolebis mizanTa aRweraSi (L97 gv. 94 da L97S gv. 100) naTqvamia, rom moswavleebma unda iaron adgilobrivi Temis eklesiaSi da daeswron RvTismsaxurebas. xazgasmiTaa naxsenebi, rom aseTi daswreba saskolo ganaTlebis nawilia (da ara eklesiis baptismaluri momzadebis elementi). zogierTma moswavlem, romelic araqristianuli tradiciis mimdevaria, SeiZleba moiTxovos ganTavisufleba skolaSi organizebuli msaxurebisgan an sxva msgavsi RonisZiebisgan. aseT moswavleebs diferencirebuli swavleba unda SesTavazon. magaliTad, Tu moswavle msaxurebas eswreba, mas SeiZleba daavalon daakvirdes liturgiis sxvadasxva etapebs, aRniSnos, ra kavSirSia himnebi msaxurebis ZiriTad TemebTan an naxos rogor exmareba gamosaxuleba, feri, teqsti da musika msaxurebis TemaTa aRqmas.
zogma mSobelma SesaZloa RvTismsaxurebaze daswrebisgan srulad ganTavisufleba moiTxovos. am moswavleebs unda gaacnon qristianuli msaxureba daswrebisagan gansxvavebuli formebiT, magaliTad, saklaso oTaxSi swavlebiT, sadac aqcenti gadatanili iqneba suraTebze, musikasa da teqstebze.
is, rac aq eklesiebTan dakavSirebiT iTqva, aseve exeba meCeTebis, sinagogebis, taZrebisa da religiuri TavSeyris sxva adgilebis monaxulebas.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
ilustraciebi da gamosaxulebaTa akrZalva
ganaxlebuli msjeloba ixile KRL sagnis instruqciis 22-e gverdze. gansakuTrebiT problemuri igavebi, paraleluri gamosaxulebebi ufro detaluri msjeloba ixile KRL sagnis instruqciis 30-e, 32-e, 50-e da 52-e gverdebze.
6.4 sxva sferoebi
saministrom miiRo SekiTxvebi qristianuli codnis kursisa da religiuri da eTikuri ganaTlebis sxva aspeqtebis Sesaxeb, maT Soris:
sasceno warmodgenebi
piesebs, pantomimas da sasceno warmodgenebs SeuZlia xeli Seuwyos saswavlo masalis mimarT keTilganwyobis Camoyalibebas da moswavleTa Soris erTianobis ganmtkicebas. amasTanave, aseTi midgomebi SeiZleba moicavdes RonisZiebas, romlisgan Svilebis ganTavisuflebac SeiZleba isurvos zogma mSobelma/meurvem. es SeiZleba exebodes sasceno warmodgenebs, sadac personaJebi wmindanebi arian, magaliTad, dabadebis Temaze Seqmnil piesebs.
zogma SesaZloa Tqvas, rom es aris `RonisZieba', romlisganac surs ganTavisufleba. am problemis mosagvareblad SeiZleba mocemul moswavleebs sasceno warmodgenebTan dakavSirebuli sxva mniSvnelovani davaleba miscen, magaliTad, dekoraciis momzadeba, ganaTebisa da gaxmovanebis dagegmva, maTi damontaJeba da Semowmeba; unda momzaddes programebi. saWiro iqnebian konferansie da mTxrobeli. saWiro arian Jurnalistebi, romlebic programis aqtiuri monawileebisagan intervius aiReben, aRweren RonisZiebas da warmodgenis Semdeg saklaso gazeTs gamouSveben. es aris ramdenime mniSvnelovani davaleba, romelic SeiZleba Seasrulon im moswavleebma, romlebsac sasceno warmodgenebSi uSualo monawileoba ar surT. aseve aris saSualebebi, romelTa meSveobiTac SeiZleba klasSi maTi bunebrivi integrireba, imavdroulad maT saSualeba eqnebaT, SeiZinon mayureblis Cvevebi warmodgenili masalis da misi warmodgenis formis mimarT.
zogma mSobelma SeiZleba Tqvas, rom maTi Svilebi ar unda iyvnen CarTuli arc sasceno warmodgenebSi da arc maTTan dakavSirebul raime saqmianobaSi. es pozicia gaTvaliswinebuli unda iqnes da aseTi moswavleebisTvis sxva davalebebi unda momzaddes.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
7. TanamSromloba skolasa da ojaxs Soris _ Riaoba da obieqturoba
rodesac mSoblebi darwmunebuli arian, rom sagnis swavleba ar ewinaaRmdegeba maT mrwamss, saWiroa mWidro TanamSromloba skolasa da ojaxs Soris.
mSobelTa religiis codnisa da filosofiuri mimdevrobis safuZvelze maswavleblebs SeuZliaT Seecadon dagegmon maTi swavleba, rac minimumamde Seamcirebs ganTavisuflebis saWiroebas. sagnis saswavlo gegma rac SeiZleba adreul etapze unda SemuSavdes. gegmaSi skolam unda aRweros diferencirebuli SeTavazebebi, romlebic Camoyalibebulia svadasxva religiisa da filosofiuri mrwamsis Sesabamisad. mSoblebisTvis gegmis wardgena maT saSualebas miscems ganixilon konkretuli RonisZiebebisgan ganTavisuflebis saWiroeba, Tu aseTi survili gauCndebaT.
nawilobriv ganTavisuflebis mizniT mSoblebma werilobiTi Setyobineba unda gaugzavnon skolas. maT saskolo programaSi unda miuTiTon romel RonisZiebebs miiCneven sxva religiis aRmsareblobad an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobad. amis Semdeg mSoblebma unda gadawyviton _ airCion diferencirebis zogadi SemoTavazeba, Tu skolas igi SemuSavebuli aqvs, an, amasTan erTad, Tu es SesaZlebelia, individualuri diferencirebuli SemoTavazeba moiTxovon. skolasa da ojaxs Soris am gziT damyarebuli dialogis meSveobiT SesaZlebelia moswavleTaTvis sfecifikuri swavlebis gansazRvra.
Tu mSoblebi skolas acnobeben, rom surT ganTavisufleba mxolod aSkarad religiuri RonisZiebebisgan, romlebic kanonmdeblobis miznebisTvis aRwerilia, rogorc `mrwamsis an locvaTa warmoTqma, religiuri teqstebis dazepireba, himnTa mReraSi monawileoba da sxvadasxva mrevlSi ritualebsa da RvTismsaxurebaze daswreba', aseTi Setyobineba zogadad swored am tipis RonisZiebebs exeba. aqedan gamomdinare, TiToeuli religiuri RonisZiebis Sesaxeb Setyobinebis gagzavna saWiro ar aris.
skolisa da ojaxis TanamSromlobis procesSi skolis koleqtivma pativi unda sces moswavleTa gansxvavebul religiur kuTvnilebas. amas gansakuTrebuli yuradReba unda mieqces enobrivi da kulturuli umciresobebis warmomadgenlebTan urTierTobisas.
8. administraciuli procedurebi
ganTavisuflebis Sesaxeb SetyobinebasTan dakavSirebiT miRebuli dadgenilebebi individualuri dadgenilebebia sajaro administraciuli aqtis safuZvelze da, aqedan gamomdinare, maTi gasaCivre-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
ba SeiZleba erovnuli ganaTlebis ofisebSi savaldebulo saskolo ganaTlebis aqtis 34-e ganyofilebis me-3 qveganyofilebis Sesabamisad. municipalitets SeuZlia gadawyvetilebis miRebis delegireba moaxdinos skolis direqtorze. dadgenilebis miRebamde sakiTxi Rrmad unda iqnes Seswavlili; ixile sajaro administraciuli aqtis me-17 ganyofileba.
9. saxelmZRvaneloebi _ sagnis swavlebis erT-erTi saSualeba
saministros surs xazgasmiT aRniSnos, rom savaldebuloa saswavlo programa da ara saxelmZRvaneloebi. sagnis saxelmZRvanelo swavlebis erT-erTi saSualebaa, mraval sxva saSualebasTan erTad, romlebic sagnis miznebis misaRwevad gamoiyeneba.
savaldebulo swavlebaSi gamoyenebuli saxelmZRvaneloebi unda damtkicdes. maSinac ki, rodesac saxelmZRvanelo ukve damtkicebulia, masSi Secdomebis arsebobis riski mainc arsebobs. Tu maswavlebeli saxelmZRvaneloSi SesaZlo Secdomas SeamCnevs, igi sakiTxs ufro detalurad unda CauRrmavdes, raTa sagnis sworad swavleba uzrunvelyos.
miuxedavad imisa, rom sagnis saxelmZRvaneloTa maregulirebeli specialuri gadasinjva gauqmda (yofili debuleba saxelmZRvaneloTa Sesaxeb, ganyofileba 4), saministro aRniSnavs, rom saxelmZRvaneloTa gadasinjvis sistema kvlav iarsebebs. sxva saxelmZRvaneloebTan erTad ganxiluli iqneba saxelmZRvaneloebi religiuri da filosofiuri sazogadoebebisTvis, raTa sxvadsxva religia da filosofiuri mrwamsi warmodgenili iqnes misi konkretuli maxasiaTeblebis Sesabamisad."
49. saministros mier 1999 wels gamoSvebuli norvegiis aTwliani savaldebulo swavlebis programa ("programa") acxadebs:
"sagnis swavlebis mizania moswavleebs gadasces detaluri codna qristianobisa da cxovrebaze qristianuli Sexedulebebis Sesaxeb, aseve sakmarisi codna sxva religiaTa da filosofiebis Sesaxeb. Sesabamisad, programis mniSvnelovani elementebia bibliuri moTxrobebi da sxva bibliuri masala, qristianobis istoriis ganviTarebis ZiriTadi mimarTulebebi da mTavari moqmedi pirebi da qristianuli rwmenisa da qristianuli eTikis safuZvlebi. sagani aseve moicavs dReisaTvis moqmed religiaTa ZiriTad maxasiaTeblebs da filosofiur mrwamss, aseve kacobriobis bunebasTan dakavSirebuli filosofiisa da zogadi eTikis mTavar sakiTxebs. rogorc qristianobis, ise sxva religiebisa Tu mimdinareobaTa swavlebisas erTi da igive meTodebi unda gamoiyenebodes. sagnis gadacema unda moxdes gaxsnili saxiT da man xeli unda Seuwyos arsSi wvdomas, pativiscemasa da dialogs rwmenaTa da filosofiaTa Soris arsebul sazRvrebSi, aseve religiuri da moraluri sakiTxebis aRqmas da Semwynareb-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
lobas. saklaso oTaxi romelime konkretuli religiis qadagebis adgili ar aris. sagnis swavlebis mizania konkretuli rwmenis Sesaxeb informaciis gadacema da ara am rwmenis danergva. man aseve unda gaiTvaliswinos individualur moswavleTa TviTmyofadobis gancda da maTi kulturuli kuTvnileba, Tumca imavdroulad unda ganaviTaros dialogi ziari kulturis farglebSi.
sxvadasxva rwmenisa da cxovrebaze Sexedulebebis ukeT aRqmis mizniT isini nacnob konteqstSi unda dalagdes. savaldebulo saskolo ganaTlebis sistemaSi sagans sxvadasxva funqcia aqvs, rogoricaa, tradiciebis gadacema, TviTmyofadobis gancdis SenarCuneba, Sinagan xedvaTa dakavSireba da dialogis xelSewyoba".
sagnis struqtura
bibliis swavla
qristianobis istoria
dawyebiTi etapi
cnobili moTxrobebi bibliidan
mniSvnelovani calkeuli epizodebi
saSualo etapi
ZiriTadi bibliuri igavebi
adrindeli istoria: tendenciebi, pirovnebebi, kulturuli gamoxatva
saSualo ganaTlebis dabali etapi
bibliuri Janri; biblia, rogorc wminda werili; bibliis istoria
Tanamedrove istoria: tendenciebi, pirovnebebi, kulturuli gamoxatva
qristianobis Tanamedrove Sexeduleba cxovrebaze
sxva religiebi
dResaswaulebi, simboloebi, qristianoba sazogadoebaSi
sxva religiebi da mimarTulebebi, moTxrobebi da dResaswaulebi
eTika/ filosofia
eTikuri cnobiereba: Cemi da Seni, me da sxvebi
qristianuli rwmena da eTika
islami, iudaizmi, induizmi, budizmi, saero orientacia eTikuri cnobiereba: Rirebulebebi da arCevani
qristianuli konfesiebi, msgavseba da gansxvaveba
Tanamedrove religiuri gamoxatva
adamianis filosofiuri ganmarteba: Rirebulebebi da normebi
vinaidan sagani axalia da igi moswavleebisTvis aris gamiznuli, mniSvnelovania, rom sxvadasxva mrwamsis mqone mSoblebma da moswavleebma kargad icodnen saswavlo gegma da misi Sinaarsi. imisaTvis, rom mSoblebs sruli wrmodgena hqondeT saswavlo gegmis Sesaxeb, igi imgvarad unda iqnes formulirebuli, rom isini advilad mixvdnen ra TemebTan eqnebaT Sexeba moswavleebs swavlebis sxvadasxva etapze.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
50. programaSi Camoyalibda sagnis mTavari miznebi da amocanebi da sagnis ZiriTadi elementebi I_IV, V_VII da VIII_X klasebisTvis.
sagnis ZiriTadi miznebi Semdegi saxiT iyo aRwerili: � bibliisa da qristianobis, rogorc kulturuli memkvidre-
obisa da rwmenis, moralisa da cxovrebaze Sexedulebis cocxali wyaros, detaluri gacnoba moswavleTaTvis � moswavleTaTvis qristianobisa da humanur RirebulebaTa gacnoba, romlebsac saskolo ganaTleba efuZneba � msoflios sxva religiaTa da orientaciebis, rogorc rwmenis, moralisa da cxovrebaze Sexedulebis cocxali wyaros, gacnoba moswavleTaTvis � rwmenis sakiTxebze gansxvavebuli Sexedulebebisa da cxovrebis gansxvavebuli eTikuri orientaciis mqone adamianebs Soris urTierTgagebis, urTierTpativiscemisa da dialogis unaris ganmtkicebis xelSewyoba � moswavleTa pirovnuli aRzrdisa da ganviTarebis stimulireba" I_IV klasebisTvis amocanebis Camoyalibebis Semdeg programaSi CamoTvlilia sagnis ZiriTadi elementebi am klasebisTvis. TiToeuli maTgani Semdegnairadaa dasaTaurebuli: "bibliuri moTxrobebi", "TxrobiTi masala eklesiis istoriidan", "qristianuli dResaswaulebi, religiuri simboloebi da adgilobrivi qristianuli sazogadoebis cxovreba", "moraluri cnobierebis ganviTareba: me da sxvebi". "sxva religiebi da eTikuri orientaciebi" Seicavs "iudaizms", "islams", "induizms", "budizms", "humanizms" da "berZnul miTologias". programaSi Camoyalibebulia saganTan dakavSirebuli amocanebi V_VII klasebisTvis. masSi aris Semdegi pasaJi:
"qristianuli sarwmunoeba da eTika
moswavleebma unda iswavlon qristianuli sarwmunoebis safuZvlebi da qristianuli eTika, luTeris mcire katexizmos Suqze.
sxva religiebi
moswavleebma unda iswavlon islamis, iudaizmis, induizmis da budizmis ZiriTadi maxasiaTeblebi da maTi mniSvnelovani igavebi.
saero orientacia
moswavleebma unda icodnen saero orientaciis Sesaxeb, humanisturi tradiciebisa da cxovrebaze Tanamedrove humanisturi Sexedulebebis Sesaxeb."
V_VII klasebis sagnis ZiriTadi elementebi moicavda "bibliis istorias", "adreuli qristianobis istorias" ("Sua saukuneebs" VI
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
klasSi da "reformistul periods" VII klasSi), "qristianul sarwmunoebasa da eTikas". sagani "sxva religiebi" moicavda "islams" V klasSi, "iudaizms" VI klasSi da "induizms" da "budizms" VII klasSi. garda amisa, V_VII klasebSi sagani Seicavda Semdeg elementebs: "moraluri cnobierebis ganviTareba: Rirebulebebi da arCevani" da "saero orientacia".
VI klasisTvis, inter alia, gansazRvruli iyo:
"qristianuli sarwmunoeba da eTika
moswavleebs SesaZlebloba unda hqondeT: - zepirad iswavlon aTi mcneba da gaecnon mTaze qadagebis fun-
damentur eTikur idealebs; - iswavlon, Tu rogor gamoiyeneboda es fundamenturi eTikuri te-
qstebi qristianobis istoriaSi da rogor gamoiyeneba isini dRes." CamonaTvalSi, Temis "sxva religiebi, iudaizmi" mimarT, ar iyo naxsenebi "gacnobis" tolfasi termini. VIII_X klasebisTvis saganTan dakavSirebuli amocanebis miTiTebis Semdeg programaSi CamoTvlili iyo sagnis ZiriTadi elementebi, kerZod, "bibliis istoria, mxatvruli Janri bibliaSi", "qristianobis Tanamedrove sxvadasxva ganmarteba", "religiis gamoxatva Cvens droSi", "adamianis filosofiuri ganmarteba, Rirebulebebi da normebi".
saCivrebi
51. ganmcxadebeli mSoblebi Ciodnen, rom kompetenturi Sidasaxelmwifo organoebis mier bavSvebis KRL sagnisgan ganTavisuflebis moTxovnis daukmayofileblobiT dairRva mSoblebis uflebebi konvenciis safuZvelze. religiis swavlebis gakveTilebze bavSvebis savaldebulo daswrebiT moxda maTi mSoblebis sindisisa da religiis Tavisuflebis uflebaSi gaumarTlebeli Careva konvenciis me-9 muxlis safuZvelze. amiT aseve dairRva mSobelTa ufleba 1-li oqmis me-2 muxlis meore winadadebis safuZvelze, romelic uzrunvelyofs ganaTlebas da swavlebas maTi religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesabamisad.
52. garda amisa, nawilobriv ganTavisuflebis uflebis ganxorcielebis ZiriTadi aspeqtebidan gamomdinare, sirTuleebi niSnavda, rom araqristian mSoblebs meti tvirTi ekisrebodaT, vidre qristianebs, radgan maT ar sWirdebodaT KRL sagnisgan ganTavisufleba, romelic umravlesobis poziciis Sesabamisad iyo SemuSavebuli. maTi azriT, es diskriminaciis tolfasi iyo. amrigad, aseve dairRva konvenciis me-8 da me-9 muxlebi da 1-li oqmis me-2 muxli konvenciis me-14 muxlTan erTobliobaSi.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
samarTali
I. 1-li oqmis me-2 muxlis savaraudo darRveva
53. ganmcxadebeli mSoblebi Ciodnen rogorc konvenciis me-9 muxlis, ise 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, imis gamo, rom Sidasaxelmwifo organoebma maT Svilebs ar mianiWes ganTavisufleba KRL sagnisgan, romelic qristianobas, religiasa da filosofias aswavlida norvegiis aTwlian savaldebulo saskolo ganaTlebis sistemaSi.
54. miuxedavad imisa, rom konvenciis me-9 muxlis safuZvelze bavSvTa saCivrebi 2004 wlis 26 oqtombers dauSveblad iqna gamocxadebuli, sasamarTlo aRniSnavs, rom mSobelTa saCivris ganxilva ufro mizanSewonilia 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, rogorc lex specialis ganaTlebis sferoSi. aRniSnuli muxli acxadebs:
"aravis ar SeiZleba eTqvas uari ganaTlebis uflebaze. nebismieri funqciis ganxorcielebisas, romelsac saxelmwifo kisrulobs ganaTlebasa da swavlebasTan dakavSirebiT, is pativs scems mSobelTa uflebas, uzrunvelyon TavianTi religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesabamisi ganaTleba da swavleba."
aA. mxareTa mosazrebebi
1. ganmcxadeblebi
55. ganmcxadeblebi aRniSnavdnen, rom KRL sagani arc obieqturi iyo, arc mniSvnelovani da arc pluralistuli 1-li oqmis me-2 muxliT dafuZnebul kriteriumTa miznebisTvis, romlebic sasamarTlom gansazRvra Tavis gadawyvetilebaSi saqmeze kieldseni, busk madseni da pederseni. am konteqstSi isini aseve miuTiTebdnen "neitralurobisa da obieqturobis" kriteriumze, romelic samoqalaqo da politikuri uflebebis Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-18 muxlis me-4 punqtTan dakavSirebiT gamoacxada gaeros komitetma saqmeSi hartikaineni fineTis winaaRmdeg. moswavleTa religiur TviTmyofadobaze ZiriTadi aqcentis gadatana, qristianuli miznis debulebis samarTlebrivi CarCo, programa, romelmac srulad SeiTvisa religiuri xedva da aqebda qristianul rwmenas da tradiciebs, saxelmZRvaneloebi, romlebic tradiciul qristianul moZRvrebas Seicavda, saboloo jamSi aSkarad miuTiTebda, rom programa obieqturi ar iyo.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
56. sadavo sakiTxi, kerZod, arRvevda Tu ara norvegiis dawyebiTi skolis sagani adamianis uflebaTa Sesabamis standartebs religiis Tavisuflebis, mSobelTa uflebebis, piradi cxovrebis Tavisuflebisa da diskriminaciis dauSveblobis TvalsazrisiT, gansakuTrebuli qristianuli dominirebis mqone sazogadoebis ufro farTo konteqstSi unda iqnes ganxiluli. norvegias hqonda saxelmwifo religia da saxelmwifo eklesia, sadac konstituciuri upiratesoba qristianul (evangelistur-luTeranul) rwmenas eniWeboda. saxelmwifo skolebSi da skolamdel dawesebulebebSi qristianuli miznis debuleba moqmedebda. saxelmwifo eklesiis mRvdelmsaxurebi iyvnen SeiaraRebul ZalebSi, cixeebSi, universitetebsa da saavadmyofoebSi. saxelmwifo mauwyeblobaSi gadascemdnen qristianul locvebsa da msaxurebas. mosaxleobis aranakleb 86% saxelmwifo eklesias _ norvegiis eklesias miekuTvneboda.
57. miuxedavad amisa, araqristiani mosaxleobisTvis religiis Tavisufleba sxvadasxva saxiT iyo uzrunvelyofili, maT Soris, saxelmwifo skolebSi manamde arsebuli qristianuli moZRvrebis swavlebis gakveTilebisgan ganTavisuflebis sqemebiT. zogadi ganTavisuflebis ufleba, romliTac 150-ze meti wlis ganmavlobaSi sargeblobdnen, 1997 wels KRL sagnis SemoRebis Semdeg gauqmda. mTavrobis erT-erTi mizani iyo mniSvnelovani sakiTxebis swavlebisas _ magaliTad, stereotipebisa da diskriminaciis winaaRmdeg brZola, an sxvadasxva warmomavlobis ukeT Semecneba _ yvela moswavlis Tavmoyra saklaso oTaxSi.
58. ganmcxadeblebi ar ewinaaRmdegebodnen kulturaTaSorisi dialogis xelSewyobisken swrafvas, piriqiT, isini miiCnevdnen, rom axali sagnis SemoRebiT dasaxuli mravali mizani misasalmebeli iyo da mtkiced uWerdnen mxars. problemas warmoadgenda is, rom KRL sagani am miznebs ver axorcielebda, "cxovrebis filosofiis" sagnisgan gansxvavebiT, romelic ganmcxadeblebs moswondaT.
59. ganmcxadeblebi miuTiTebdnen 1998 wlis aqtis 2-4 ganyofilebaSi naxsenebi religiuri RonisZiebebisgan nawilobriv ganTavisuflebis wesze da aRniSnavdnen, rom Zneli gasagebi iyo, rogor SeiZleboda es moTxovnebi SeTanxmebuli yofiliyo "obieqtur da neitralur" da "pluralistul da kritikul" swavlebasTan.
60. ganmcxadeblebi ar eTanxmebodnen mosazrebas, rom KRL sagani mxolod ramdenime RonisZiebas Seicavda, romlebic religiuri xasiaTis RonisZiebebad SeiZleboda miCneuliyo. programa, skolebSi gamoyenebuli saxelmZRvaneloebi da programis ganxorcielebasTan dakavSirebuli yvela informacia miuTiTebda, rom sagnis ZiriTadi amocana _ moswavleTa sakuTari qristianuli safuZvlis ganmtkiceba _ swavlebis ZiriTadi ZarRvi iyo. KRL sagans amofarebuli mTavari mizani iyo religiuri safuZvlis uzrunvelyofa moswavleTa umravlesobisTvis, romelic qristianuli sarwmunoebis mimdevri
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
iyo. sxva SemTxvevaSi, 1998 wlis aqtis Sesavali debulebebi ar iqneboda formulirebuli valdebulebebis saxiT, romlebic maswavleblebisgan moiTxovda swavleba ganexorcielebinaT qristianuli miznis debulebis Sesabamisad.
61. Sesabamisi saxelmZRvaneloebi Seicavda elementebs, romlebic SeiZleboda miCneuliyo qristianuli sarwmunoebis aRmsareblobad. miuxedavad imisa, rom kanoniT saxelmZRvaneloebi sagnis samarTlebrivi CarCos nawilad ar iyo miCneuli, maT oficialuri statusi eniWeboda kontrolisa da damtkicebis proceduris Sedegad, romelsac axorcielebda saxelmwifo dawesebuleba, kerZod, norvegiis saxelmZRvaneloTa saagento (Norsk L�remiddelsentral).
62. nawilobriv ganTavisuflebis sqemis qvakuTxedi normatiuli da aRwerilobiTi codnis erTmaneTisagan gamijvna iyo. SesaZlebeli iyo moswavleTa ganTavisufleba garkveuli RonisZiebebisgan, magram ara RonisZiebis Sinaarsis Sesaxeb codnis miRebisgan an mocemuli swavlebisgan. isini SeiZleba gaeTavisuflebinaT davalebisgan, moeTxroT biblia, emReraT religiuri simRerebi, elocaT da a.S., magram ara maTi Sinaarsis Sesaxeb codnis miRebisgan. ganTavisuflebis sqemis mTeli idea imaSi mdgomareobda, rom SesaZlebeli iyo codnisa da monawileobis mentaluri "gancalkevebis" SenarCuneba. navaraudevi iyo, rom moswavles SeeZlo "eswavla" teqsti (magaliTad, locvebi, fsalmunebi, bibliuri moTxrobebi da mrwamsis Sinaarsi) ise, rom mentalurad ar daqvemdebareboda arasasurvelad miCneul zemoqmedebas an aRzrdas. Tumca KRL sagnis Sefasebam uCvena, rom praqtikaSi es gansxvaveba gacnobierebuli ar hqondaT, TviT maswavleblebsac ki. warmodgenili saqmis ganmcxadebelma mSoblebma TavianT werilobiT CvenebebSi aRniSnes, rom maTi bavSvebis mimarT es gancalkeveba ar ganxorcielebula. amrigad, nawilobriv ganTavisufleba maTTvis SesaZlo arCevani ar yofila.
63. rodesac mSoblebi moiTxovdnen ganTavisuflebas swavlebis im elementebisgan, romlebic religiur RonisZiebaTa CamonaTvalSi ar Sedioda, maT TavianTi moTxovna "mokled" unda daesabuTebinaT, raTa skolas SesaZlebloba hqonoda, ganexila, iyo Tu ara mocemuli RonisZieba sxva religiis aRmsarebloba an sxva filosofiuri mrwamsis mimdevroba 1998 wlis aqtis 2-4(4) ganyofilebis safuZvelze. yvela mSoblisTvis advili rodi iyo detalurad scodnoda swavlebis yvela elementi da maTgan gamoeyo isini, romlebsac ar eTanxmeboda, da maTgan ganTavisufleba moeTxova, gansakuTrebiT maSin, rodesac KRL sagnis mTeli struqtura efuZneboda religiur koncefcias, romelic, principSi, ganmcxadebelTa cxovrebis filosofias ewinaaRmdegeboda.
64. ganmcxadebelTaTvis arasasiamovno iyo is faqti, rom maTi mosazrebebi da TavianTi filosofiuri mrwamsi skolis maswavleblebisa da administraciisaTvis unda ecnobebinaT da maTi msjelo-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
bis sagani unda gamxdariyo. miuxedavad imisa, rom mSoblebi formalurad SeiZleba valdebuli ar iyvnen sakuTari mrwamsis Sesaxeb ganecxadebinaT, misi gamJRavneba maT albaT mainc mouwevdaT nawilobriv ganTavisuflebis moTxovnis dros mizezebis Camoyalibebisas. ganmcxadebelTa gamocdilebiT es maT pativsa da Rirsebaze uaryofiT gavlenas axdenda.
65. nawilobriv ganTavisuflebis moTxovnis procedura praqtikulad mxolod araqristian mSoblebs exeboda. zogi maTgani emigranti iyo da norvegiul saskolo sistemas cudad an sul ar icnobda da misTvis ucnobi religiis sakiTxze Teoriuli dialogisTvis sakmarisi arc ena icoda da arc unar-Cvevebi hqonda. Tumca es sakiTxi ar exeboda ganmcxadeblebs, romlebic eTnikuri norvegielebi iyvnen. magram, miuxedavad imisa, rom maT zepiri Tu weriTi komunikaciis kargi unar-Cvevebi hqondaT, xolo zogi maTgani mSvenivrad icnobda norvegiis saskolo sistemas, ganTavisuflebis moTxovnis proceduris dros maT Zalze gauWirdaT damakmayofilebeli komunikacia daemyarebinaT skolis administraciasTan. erT-erTi sirTule dakavSirebuli iyo im aspeqtebis gamJRavnebasTan, romlebsac mSoblebi TavianTi filosofiuri mrwamsisTvis Seusabamod miiCnevdnen. kidev erTi problema TviT sagnis praqtikuli organizeba iyo. imisaTvis, rom gaerkvia, swavlebis romeli nawilidan surda ganTavisufleba, mSobels zustad unda scodnoda swavlebis ra saxes sTavazobdnen, drois romel periodSi, romeli saxelmZRvaneloebi iqneboda gamoyenebuli da ra saxis RonisZiebebis ganxorcieleba iyo dagegmili. isini guldasmiT unda mihyolodnen programas da swavlebas, SesaZloa TavianTi Svilebis yoveldRiuri "gamokiTxviT" swavlebis mimdinareobisa da Sinaarsis Sesaxeb. Tuki saswavlo Temebis aRqma Teoriulad SesaZlebeli iyo, mSoblebs mainc sWirdebodaT gaerkviaT, Tu rogor gadascemda pedagogi masalas. Sefasebis moxsenebebma uCvena, rom saTanado informaciis drouli mopoveba Zalze Zneli iyo, rac ganmcxadeblebmac gamoscades.
66. garda amisa, nawilobrivi ganTavisuflebis sqemis Sedegad ziandeboda urTierToba mSobelsa da Svils Soris. skolasa da mSobels Soris "Suamavlis" roli da bavSvTa mier sxvebisagan gansxvavebulobiT gamowveuli zewola iwvevda ukmayofilebas ganmcxadeblebsa da maT Svilebs Soris, aseve stigmis gancdas.
67. nawilobriv ganTavisuflebis sqema ar funqcionirebda ganmcxadeblebisTvis, romlebic cdilobdnen ganexorcielebinaT es arCevani, romelic maT praqtikul saSulebas ar sTavazobda. sqema iTvaliswinebda maTi cxovrebis filosofiis demonstrirebas _ pirdapiri an arapirdapiri gziT _ da aiZulebda maT, detalurad scodnodaT sxva filosofiuri mrwamsis detalebi (raTa ganTavisuflebis moTxovnis saSualeba hqonodaT). maT mZime tvirTad awvaT swavlebis mudmivi monitoringis aucilebloba, SetyobinebaTa gada-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
cema, argumentebis moyvana da sxva imedgacruebis an stigmis gancda. ganmcxadeblebi xedavdnen, Tu rogori zemoqmedebis qveS iyvnen maTi Svilebi imis gamo, rom sxva bavSvebisagan gamoirCeodnen. maT ojaxsa da skolas Soris garkveuli "Suamavlis" rolis Sesruleba uxdebodaT da erTgulebasTan winaaRmdegobriv garemoSi cxovreba uwevdaT. SesaZlebeli iyo ganTavisuflebuli bavSvebis gamoyvana saklaso oTaxidan da maTi sxva oTaxSi moTavseba, sadac isini, miTiTebisamebr, mocemul RonisZiebas arc usmendnen da arc masSi monawileobas ar iRebdnen. es sqema konfliqtisa da stigmis didi potenciis matarebeli iyo.
68. aseT viTarebaSi ganmcxadebelebs sxva arCevani ar hqondaT, garda imisa, rom srulad ganTavisufleba moeTxovaT, razedac maT uari uTxres, da isinic iZulebuli iyvnen nawilobriv ganTavisuflebiT dakmayofilebuliyvnen, romlis moqmedebis farglebSic ar xdeboda maTi uflebebis pativiscema.
69. ganmcxadebelTa azriT, stereotipebisa da diskriminaciis winaaRmdeg brZolisa da urTierTpativiscemisa da Semwynareblobis xelSewyobisaTvis _ rac axali sagnis mizanic iyo _ namdvilad ar iyo saukeTeso gza araqristianuli tradiciebisa da filosofiis mqone adamianTa iZuleba, monawileoba mieRoT swavlebaSi, romelic ZiriTadad qristianuli religiis maxasiaTeblebs efuZneboda. ukeTesi iqneboda Zveli sistemis SenarCuneba, sadac erTi sagani iswavleboda qristianuli ojaxebidan gamosuli bavSvebisaTvis, cxovrebis sxva filosofiebis CaTvliT, xolo sxvebisTvis gaTvaliswinebuli iyo meore, arakonfesiuri sagani, romelic efuZneboda saerTo memkvidreobas, religiaTa filosofias da zogadi istoriisa da eTikis sakiTxebs. kidev ufro ukeTesi iqneboda Tavi SeekavebinaT norvegiis saskolo sistemaSi qristianobis, rogorc upiratesi elementis CarTvisagan da SeeqmnaT saerTo, neitraluri da obieqturi sagani religiisa da cxovrebis filosofiis swavlebisTvis, romelSic gaTvaliswinebuli ar iqneboda raime saxis religiuri RonisZiebebi an privilegia ar mieniWeboda konkretul qristianul mimdinareobas.
2. mTavroba
70. mTavrobam xazgasmiT aRniSna, rom kieldsenis, busk madsenisa da pedersenis saqmeze miRebuli gadawyvetilebidan gamomdinareobda, rom ar SeiZleba dadgindes 1-li oqmis me-2 muxlis darRveva KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebis uflebis ararsebobis safuZvelze. rogorc am gadawyvetilebaSia aRiarebuli (�53), codnaze dafuZnebuli ganaTlebis sistemaTa umravlesobam SesaZloa warmoSvas mrwamsis sakiTxi. mSoblebs imis uflebac ki ar hqondaT,
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
aseTi ganaTlebis mimarT protesti gamoeTqvaT, radgan, sxva SemTxvevaSi, "yvela institucionalizebuli swavlebis praqtikuli ganxorcieleba riskis qveS dadgeboda". sruli ganTavisuflebis ufleba, rogorc amas ganmcxadeblebi moiTxovdnen, mocemul SemTxvevaSi institucionalizebul da savaldebulo swavlebas kidev ufro ganuxorcielebels xdida.
71. mTavrobam ganacxada, rom nawilobrivi dasaSvebobis sakiTxze sasamarTlos mier 2004 wlis 26 oqtombers miRebuli dadgenilebis Sedegad saqmis farglebis gayofa moxda, ramac ori sakiTxi wamoWra. pirveli _ ramdenad moicavda KRL sagani zogadad informaciisa da codnis gadacemas iseTi formiT, romelic SesaZlebeli iyo obieqturad mieCniaT indoqtrinaciad, anu, araobieqtur, araneitralur da arapluralistul swavlebad. Tu es dadgindeboda, maSin dgeboda meore sakiTxi, kerZod, iyo Tu ara srulad ganTavisuflebis mopovebis SesaZlebloba erTaderTi sasargeblo alternativa, romelic mSobelTa survilebs gaiTvaliswinebda... KRL sagnis sasamarTloseuli Sefaseba obieqturi unda iyos da ara ganmcxadebelTa mosazrebebze dafuZnebuli. igi unda daeyrdnos varauds, rom KRL-sagani iswavleboda arsebuli normatiuli aqtebisa da instruqciebis Sesabamisad. rogorc Cans, ganmcxadebelTa aRqma KRL sagnisa gansxvavdeba im mosazrebebisagan, romlebic SeiZleba obieqturad warmoiSvas faqtebidan.
72. KRL sagani Seiqmna sxvadasxva warmomavlobis mqone moswavleTa Soris urTierTgagebis, Semwynareblobisa da pativiscemis xelSesawyobad da maTi sakuTari TviTmyofadobis, norvegiis erovnuli istoriisa da Rirebulebebis, aseve sxva religiebisa da cxovrebis filosofiis mimarT pativiscemis gansaviTareblad. Sesabamisad, KRL sagani mniSvnelovani RonisZieba iyo norvegiis valdebulebaTa Sesasruleblad, romlebic mas ekisreboda gaeros ekonomikur, socialur da kulturul uflebaTa Sesaxeb saerTaSoriso paqtis me-13 muxlis 1-li punqtis da gaeros bavSvTa uflebebis konvenciis 29-e muxlis 1-li punqtis safuZvelze.
73. programis daaxloebiT naxevari gamsWvaluli iyo bibliisa da qristianobis Sesaxeb codnis kulturuli memkvidreobisa da evangelistur-luTeranuli rwmenis formiT gadacemiT, da sxva qristianul mimdinareobaTa Sesaxeb codnis gadacemiT. daaxloebiT meore naxevari eZRvneboda msoflios sxva religiebisa da filosofiebis, eTikisa da filosofiuri sagnebis Sesaxeb codnis gadacemas, qristianuli da humanisturi Rirebulebebis aRqmisa da pativiscemis xelSewyobas da sxvadasxva rwmenisa da mrwamsis mqone adamianTa Soris urTierTgagebis, urTierTpativiscemisa da dialogis ganviTarebas. aqedan gamomdinare, Tu ganmcxadeblebi TavianTi Svilebis saxeliT srulad ganTavisuflebas moiTxovdnen, maSin bavSvebi ver miiRebdnen codnas ara mxolod qristianobis Sesaxeb, aramed agreTve sxva religiebisa da filosofiuri mrwamsis, aseve eTikuri
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
da filosofiuri sakiTxebis Sesaxeb. mTavrobis azriT, is ubralo faqti, rom sagani iZleoda codnas msoflio religiaTa, cxovrebis filosofiaTa da eTikur da filosofiur sakiTxTa Sesaxeb da rom misi mizani humanur RirebulebaTa xelSewyoba da sxvadasxva SexedulebaTa mqone adamianebs Soris dialogis ganviTareba iyo, sakmarisi unda iyos daskvnisTvis, rom konvenciis safuZvelze ar SeiZleba moiTxovebodes srulad ganTavisuflebis nebarTvis mimcemi debuleba. aseTi moTxovna xels SeuSlida nebismier savaldebulo swavlebas, romelic exeba ara mxolod religiebs, aramed cxovrebis sxva filosofiebsa da eTikur sakiTxebs. igi norvegiis mier adamianis uflebaTa sxva xelSekrulebebis safuZvelze nakisri pozitiuri valdebulebebis Seuferebeli iqneboda da xels SeuSlida maT Sesrulebas. mxolod am safuZvelze yovelgvari riskis gareSe SeiZleba gakeTdes daskvna, rom mSoblebs ar SeeZloT konvenciis safuZvelze moeTxovaT maTi Svilebis KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisufleba.
74. mTavroba ar daeTanxma ganmcxadebelTa mosazrebas, rom proporciulobis savaraudo darRvevas SeeZlo gamoewvia konvenciis me-9 muxliTa da 1-li oqmis me-2 muxliT gaTvaliswinebuli sakiTxebis wamoWra. upirveles yovlisa, moswavleTaTvis qristianuli codnis swavleba konvenciis safuZvelze TavisTavad ar warmoSobs sakiTxebs, radgan swavleba mimdinareobda obieqturi, pluralisturi da bunebrivi saxiT. meore, Tanamedrove norvegiul sazogadoebas hqonda kanonieri safuZvlebi meti dro daeTmo qristianobis Sesaxeb codnis gadacemisTvis, vidre sxva religiebisa da cxovrebis filosofiebisTvis. es safuZvlebi Camoyalibebuli iyo mosamzadebel samuSaoTa dokumentebSi, programaSi da KRL sagnis Semdgom SefasebaSi.
75. mTavrobis azriT, 1998 wlis aqtis qristianuli miznis debulebas ar SeeZlo warmoeSva problemebi konvenciis me-9 muxlisa da 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze. pirveli, debulebaSi naTqvami iyo, rom igi gamoiyeneboda mxolod "ojaxTan SeTanxmebiTa da TanamSromlobiT". amrigad, skolis nebismieri daxmareba bavSvTa qristianulad aRzrdaSi mxolod mSoblebTan SeTanxmebiT xdeboda. meore, adamianis uflebaTa aqtis me-3 ganyofilebis safuZvelze, 1998 wlis ganaTlebis aqtis 1-2 ganyofileba unda ganimartos da gamoyenebuli iqnes adamianis uflebaTa saerTaSoriso xelSekrulebebis Sesabamisad, romlebic Sidasaxelmwifo kanondeblobaSia CarTuli adamianis uflebaTa aqtis meSveobiT. Sesabamisad, qristianuli miznis debuleba norvegiul skolebSi qadagebis an indoqtrinaciis saxiT swavlebis uflebas ar iZleva.
76. KRL sagnis swavleba pluralistuli, obieqturi da kritikuli saxiTac rom yofiliyo navaraudevi, es faqti mainc ar gamoricxavda iseT RonisZiebebs, romlebic miCneuli iqneboda religiur
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
RonisZiebebad, rogoricaa, magaliTad, eqskursiebi eklesiebSi, sinagogebsa da meCeTebSi an taZrebSi, an sxvadasxva religiur sazogadoebebSi ritualebsa da religiur msaxurebaze daswreba. igi aseve aucilebels ar gaxdida KRL sagnisgan srulad ganTavisulfebis SesaZleblobis uzrunvelyofas.
77. KRL sagnis SemuSavebisas mTavrobam seriozuli da jerovani yuradReba dauTmo iseT RonisZiebebSi CarTvis problemas, romlebic SesaZloa ewinaaRmdegebodes mSobelTa filosofiur an religiur mrwamss. rogorc mTavrobam, ise kanonmdebelma, aRiara mSobelTa ufleba _ TavianTi SvilebisTvis uzrunvelyon TavianTi religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesabamisi ganaTleba da swavleba, magram imavdroulad gaiTvaliswina, rom sazogadoebas hqonda kanonieri interesi da valdebuleba sxvadasxva religiuri da filosofiuri mrwamsis mqone bavSvTa Soris urTierTpativiscemis, urTierTgagebisa da Semwynareblobis ganmtkicebis mimarT. aseve gaTvaliswinebul iqna TviT moswavleTa interesebi TavianTi TviTmyofadobis ganviTarebisa da ganmtkicebis mimarT, aseve codnis horizontis gafarToebis mimarT, axali religiebisa da cxovrebis filosofiaTa Sesaxeb codnis miRebis meSveobiT.
78. konvencia xels uSlis indoqtrinacias da ara codnis miRebas: saskolo sistemaSi gadacemuli yvela informacia, sagnis sakiTxisa da klasis miuxedavad, garkveuli xarisxiT xels uwyobs bavSvis ganviTarebas da mas individualuri gadawyvetilebis miRebaSi exmareba. analogiurad, religiisa da cxovrebis filosofiis Sesaxeb obieqtur, kritikul da pluralistur informacias SeuZlia xeli Seuwyos bavSvis azrovnebisa da TviTmyofadobis formirebas. mxolod is faqti, rom aseTi informacia da codna SesaZloa xels uwyobdes bavSvis ganviTarebas, konvencias ar ewinaaRmdegeba. piriqiT, konvenciam aseve unda uzrunvelyos bavSvis ganaTlebis ufleba.
79. mosamzadebelma samuSaom naTlad uCvena, rom ganTavisuflebis SerCeuli sqema, romelic qvemoTaa mocemuli, am or interess Soris kargad dabalansebuli kompromisis Sedegia. am konkurentul interesebs Soris arsebuli dilema gadaiWra sami meqanizmis SeqmniT, romlebic iTvaliswinebda mSobelTa uflebas, kerZod, bavSvebis uzrunvelyofas TavianTi religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesabamisi ganaTlebiTa da swavlebiT. es meqanizmebia: pirveli, da albaT yvelaze mniSvnelovani, _ 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4 (4) ganyofileba, romelic saswavlo kursebis nawilebisgan ganTavisuflebis uflebas iZleoda; meore, diferencirebuli swavleba, romelic miznad isaxavda mSobelTa religiuri an filosofiuri mrwamsis Sedegad warmoSobili problemebis gadaWras; mesame, mSobelTa SesaZlebloba moeTxovaT sakiTxis administraciuli da/an sasamarTlos saSualebebiT ganxilva, Tu miiCnevdnen, rom ganaTleba an swavleba ar Seesabameboda maT mrwamss.
80. KRL sagnisgan ganTavisuflebisTvis mSobelTa mxridan mimarTvis moTxovna, romelic 1998 wlis 2-4 ganyofilebis safuZve-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
lzea dadgenili, ar warmoSobs maT pirad cxovrebaSi Carevas konvenciis me-8 muxlis mniSvnelobiT. mSoblebs dasabuTebis wardgena moeTxovebodaT mxolod im RonisZiebebisgan gasaTavisuflebad, romlebic erTi SexedviT ar tovebda konkretuli religiis praqtikis an cxovrebis gansxvavebuli filosofiis mimdevrobis STabeWdilebas. im SemTxvevebSi, rodesac dasabuTebis wardgena aucilebeli iyo, mSoblebs ar moeTxovebodaT informacia miecaT TavianTi religiis an filosofiuri mrwamsis Sesaxeb.
81. nebismier SemTxvevaSi, ganTavisuflebis debulebiT dadgenili pirobebi ar SeiZleba ganxiluli iqnes, rogorc araproporciuli, an mZime. aqedan gamomdinare, igi uzrunvelyofs srulad ganTavisuflebis uflebas. rogorc ukve aRiniSna, im SemTxvevaSi, rodesac RonisZieba aSkarad religiuri xasiaTisaa, ganTavisuflebis moTxovnisas mSobelTa mier dasabuTebis wardgena saWiro ar aris. argumentebis moyvana moiTxoveba mxolod ufro farTo ganTavisuflebisTvis, Tumca amomwuravi dasabuTeba maSinac ar aris aucilebeli.
82. mTavrobam aseve aRniSna, rom ganmcxadeblebi valdebuli ar iyvnen bavSvebi sajaro skolebSi SeeyvanaT. individualur pirebs, pirTa jgufebs, organizaciebs, mrevls da sxva gaerTianebebs SeeZloT, moTxovnis safuZvelze, sakuTari skolebi daearsebinaT an bavSvebisTvis ganaTleba ojaxSi miecaT. aqedan gamomdinare, norvegiis humanistTa asociacias an mSoblebs, romlebsac ar surdaT maT Svilebs KRL sagani eswavlaT _ nawilobriv ganTavisuflebis debulebis gamoyenebis saSualebis miuxedavad _ problemis Tavidan acileba Tavisuflad SeeZloT alternatiuli skolis dafuZnebiT, marto, an imave mrwamsis mqone sxva pirebTan TanamSromlobiT. es alternativa realisturi da qmediTi iyo ekonomikuri TvalsazrisiTac, vinaidan kerZo skolebis daarsebisa da maTi funqcionirebis xarjebis 85%-s saxelmwifo afinansebs.
83. usafuZvloa ganmcxadebelTa mtkiceba, rom arc erT qristian mSobels ar miumarTavs ganTavisuflebis moTxovniT an saCivrebi ar warudgeniaT KRL saganTan dakavSirebiT. miuxedavad imisa, rom mTavrobas ara aqvs statistika im pirTa kulturuli wrmomavlobis Sesaxeb, romlebic KRL sagnisgan ganTavisuflebas iTxovdnen, faqtia, rom mravalma qristianulma sazogadoebam, romelsac ar akmayofilebda sajaro skolebSi qristianuli moZRvrebis swavlebis forma, kerZo skolebi gaxsna. mravali aseTi skola gaixsna mas Semdeg, rac 1997 wels SemoRebul iqna KRL sagnis swavleba. dReisaTvis 82 kerZo skolaa registrirebuli, romlebic cxovrebis filosofiis safuZvelzea gaxsnili. 2001 wlidan 36-dan 31 gancxadeba axali qristianuli kerZo skolis gaxsnas exeboda. aqedan gamomdinare, damajereblad SeiZleba iTqvas, rom qristianuli filosofiis mimdevari mSoblebis garkveuli raodenoba ukmayofilebas gamoTqvamda KRL sagnis zogierTi elementis mimarT da misgan ganTavisuflebas iTxovda.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
bB . sasamarTlos Sefaseba
1. zogadi principebi
84. sasamarTlos Tavis precedentul samarTalSi (ix., kerZod, kieldseni, busk madseni da pederseni daniis winaaRmdeg, 1976 wlis 7 dD ekembris gadawyvetileba, seria A 2# 3, gv. 24-28, ��50-54; kempbeli da kosansi gaerTianebuli samefos winaaRmdeg, 1982 wlis 25 Tebervlis gadawyvetileba, seria A 4# 8, gv. 16-18, ��36-37; da vaslamisi saberZneTis winaaRmdeg, 1996 wlis 18 dekembris gadawyvetileba, Reports of Judgments and Decisions 1996VI, gv. 2323-24, ��25-28) 1-li oqmis me-2 muxlis ganmartebasTan dakavSirebiT gacxadebuli aqvs Semdegi ZiriTadi principebi:
(a) 1-li oqmis me-2 muxlis ori winadadeba ara mxolod erTmaneTis fonze unda iqnes ganmartebuli, aramed aseve konvenciis, gansakuTrebiT _ misi me-8, me-9 da me-10 muxlebis fonze (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 26, �52).
(b) ganaTlebis fundamentur uflebaSi gaTvaliswinebulia pativiscema mSobelTa uflebisa _ uzrunvelyon TavianTi religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesabamisi ganaTleba da swavleba. pirveli winadadeba, iseve rogorc meore, saxelmwifo da kerZo swavlebas Soris raime gansxvavebas ar adgens. 1-li oqmis me-2 muxlis meore winadadebis mizania ganaTlebis sistemaSi pluralizmis dacva, rac esoden mniSvnelovania "demokratiuli sazogadoebis" SesanarCuneblad, rogorc es konvenciiTaa gaTvaliswinebuli. Tanamedrove saxelmwifos Zalauflebis gaTvaliswinebiT, am miznis realizeba, upirveles yovlisa, saxelmwifo swavlebis meSveobiT unda moxdes (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 2425, �50).
(c) 1-li oqmis me-2 muxli religiis swavlebasa da sxva sagnebs Soris gansxvavebis dadgenis nebas ar iZleva. igi saxelmwifoebs avalebs saxelmwifo ganaTlebis mTel programaSi pativi scen mSobelTa mrwamss, iqneba es religiuri Tu filosofiuri (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 25, �51). es farTo farglebis mqone movaleobaa, radgan igi exeba ara mxolod ganaTlebis Sinaarssa da misi gadacems formas, aramed aseve saxelmwifoze dakisrebuli yvela "funqciis" Sesrulebas. gamoTqma "pativs scems" ufro mets niSnavs, vidre zmnebi "aRiarebs" an "iTvaliswinebs". ZiriTadad negatiuri valdebulebis garda, igi saxelmwifos garkveul pozitiur valdebulebasac akisrebs. termini "mrwamsi", calke aRebuli, ar aris sinonimi sityvebisa "mosazreba" an "idea". igi miuTiTebs Sexedulebebze, romlebic damajereblobis, seriozulobis, erTianobis da mniSvnelobis garkveul dones aRweven (ix. valsamisis saqme, cit. zemoT, gv. 2323-24, ��25 da 27; da saqme kempbeli da kosansi, cit. zemoT, gv. 16-17, ��36-37).
(d) 1-li oqmis me-2 muxli warmoadgens yvelafers, risi dominirebac xdeba pirveli winadadebiT. xelSemkvreli saxelmwifoebi, romlebmac valdebuleba aiRes "uari ar uTxran ganaTlebis uflebaze", TavianTi iurisdiqciis farglebSi yvelas uzrunvelyofen saganmanaTleblo insti-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
tutebze xelmisawvdomobis uflebiT, romlebic mocemul dros arsebobs, da isargeblon miRebuli ganaTlebiT, maT mier dasrulebuli swavlbis oficialurad aRiarebis meSveobiT (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 25-26, �52; da belgiis lingvisturi saqme (arsebiTi mxare), 1968 wlis 23 ivlisis gadawyvetileba, seria A 6# , gv. 31-32, �4).
(e) bavSvTa "ganaTlebasa da swavlebaze" upirvelesi pasuxismgebloba mSobelTa bunebrivi movaleobaa, romlis ganxorcielebisas maT SeuZliaT saxelmwifos mosTxovon TavianTi religiuri an filosofiuri mrwamsis pativiscema. amrigad, maTi ufleba Seesabameba pasuxismgeblobas, romelic mWidrodaa dakavSirebuli ganaTlebis uflebiT sargeblobasTan da mis ganxorcielebasTan (iqve).
(f) miuxedavad imisa, rom individualuri interesebi zogjer SeiZleba jgufur interesebs eqvemdebarebodes, demokratia ubralod ar niSnavs, rom umravlesobis Sexedulebebi yovelTvis unda prevalirebdes: aucilebelia wonasworobis miRweva, romelic uzrunvelyofs umciresobaTa mimarT samarTlian da jerovan mopyrobas da Tavidan aicilebs dominirebuli poziciis borotad gamoyenebas (ix. valsamisis saqme, cit. zemoT, gv. 2324, �27).
(g) Tumca programis SemuSaveba da dagegmva, principSi, saxelmwifos kompetenciaSi Sedis. igi ZiriTadad racionalurobis sakiTxebs moicavs, romlebzedac sasamarTlo raime dadgenilebas ver miiRebs da, romelTa gadaWris gzebi SeiZleba legitimurad icvlebodes qveynis an epoqis Sesabamisad (ix. valsamisis saqme, cit. zemoT, gv. 2324, �28). kerZod, 1-li oqmis me-2 muxlis meore winadadeba saxelmwifos xels ar uSlis swavlebis an ganaTlebis saSualebiT gadasces pirdapiri an arapirdapiri religiuri an filosofiuri saxis informacia an codna. igi mSoblebs imis uflebasac ar aZlevs SeewinaaRmdegon aseTi swavlebis an ganaTlebis saskolo programaSi CarTvas, radgan, sxva SemTxvevaSi, yvela institucionalizebuli swavlebis ganxorcieleba riskis qveS dadgeboda (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 26, �53).
(h) meore mxriv, 1-li oqmis me-2 muxlis meore winadadeba gulisxmobs, rom, saxelmwifom, ganaTlebasa da swavlebasTan dakavSirebuli valdebulebis Sesrulebisas, unda izrunos, rom programaSi CarTuli informacisa da codnis gadacema xdeba obieqturi, kritikuli da pluralistuli gziT. saxelmwifos ekrZaleba indoqtrinaciis saxiT swavleba, romelic SesaZloa miCneuli iqnes, rogorc mSobelTa religiuri da filosofiuri mrwamsis upativcemuloba. es is farglebia, romlebic ar unda dairRves (iqve).
(i) imisaTvis, rom Seswavlili iqnes sadavo kanonmdebloba 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, rogorc es zemoTaa ganmartebuli, gaTvaliswinebuli unda iqnes materialuri situacia, romlis miRwevasac cdiloben, Tumca es unda moxdes kanonmdeblobis racionalurobis Sefasebis Tavidan acilebiT. ueWvelia, rom darRvevebi SeiZleba moxdes im formaTa gamo, romliTac konkretuli skola an maswavlebeli iyenebs debulebebs. kompetenturi organoebi valdebuli arian uzrunvelyon, rom am doneze ar moxdes mSobelTa religiuri da filosofiuri mrwamsis ugulebelyofa gulgrilobis, uyuradRebobis an Seusabamo prozelitizmis gamo (ix. saqme kieldseni, busk madseni da pederseni, cit. zemoT, gv. 27-28, �54).
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
2. am principebis gamoyeneba warmodgenil saqmeSi
85. zemoaRniSnuli principebis warmodgenil saqmeSi gamoyenebisas sasamarTlo gaiTvaliswinebs 2004 wlis 26 oqtombers da 2006 wlis 14 Tebervals miRebul dadgenilebebs dasaSvebobis Sesaxeb, romlebSic gansazRvrulia saqmis arsebiTi mxaris Sesaswavli farglebi (ix. zemoT, punqti 8). unda ganisazRvros Semdegi sakiTxebi: ganaTlebisa da swavlebis funqciis ganxorcielebisas xelSemkvrelma saxelmwifom izruna Tu ara, rom KRL sagnis programaSi CarTuli informaciisa da codnis gadacema momxdariyo obieqturi, kritikuli da pluralisturi saxiT; an, xom ar isaxavda miznad indoqtrinacias, romelic pativs ar scemda ganmcxadebeli mSoblebis religiur da filosofiur mrwamss da, amis Sedegad, arRvevda 1-li oqmis me-2 muxliT dadgenil SezRudvas. am sakiTxis Seswavlisas, sasamarTlo, kerZod, ganixilavs, KRL sagnis samarTlebriv CarCos, misi zogadi gamoyenebis fonze, drois im periodSi, rodesac saqme erovnul sasamarTloebSi ganixileboda.
86. Tavidanve unda aRiniSnos, rom konstituciis me-2 muxli, romlis pirveli punqti religiis Tavisuflebas uzrunvelyofs, meore punqtSi adgens, rom evangelistur-luTeranuli religia oficialuri saxelmwifo religiaa da mis mimdevrebs valdebulebas akisrebs TavianTi Svilebi Sesabamisad aRzardon (ix. zemoT, punqti 9).
87. warmodgenili saqmis centraluri aspeqtia samarTlebrivi CarCo, romelic 1998 wlis ganaTlebis aqtSia Camoyalibebuli, gansakuTrebiT _ mis 1-2(1) da 2-4 ganyofilebebSi, aseve saministros F-90-97 da F-03-98 cirkularul werilebSi da aTwliani savaldebulo swavlebis programis Sesabamis TavebSi. aseve gaTvaliswinebuli unda iqnes KRL sagnis miRma arsebuli sakanonmdeblo aspeqtebi, rogorc es mosamzadebeli samuSaoebis dros aisaxa. amasTan dakavSirebiT unda aRiniSnos, rom sakiTxi _ ganmcxadebelTa Svilebis swavleba mimdinareobda Tu ara iseTi gziT, romelic ewinaaRmdegeba konvencias _ saqmeTa farglebs gareT xvdeba, rogorc es ganisazRvra 2004 wlis 26 oqtombris dadgenilebiT dasaSvebobis Sesaxeb. es aseve exeba maT arguments swavlebasTan dakavSirebiT, romelsac isini miiCnevdnen qadagebad da moswavleebze zemoqmedebis unaris mqoned.
88. Tu jer SemuSavebis istorias mivubrundebiT, kvlav unda iTqvas, rom KRL sagnis SemoRebis ZiriTadi mizani iyo qristianuli moZRvrebis, sxva religiebisa da fulosofiebis erTad swavlebiT xeli SeewyoT Ria da CarTuli saskolo garemos SeqmnisTvis, moswavleTa socialuri, religiuri, erovnuli Tu eTnikuri da sxva kuTvnilebis miuxedavad. aq yuradReba eqceoda im faqtors, rom skola unda yofiliyo ara qadagebis an misioneruli saqmianobis adgili, aramed sxvadasxva religiisa da filosofiuri mrwamsis Sexvedris adgili, sadac moswavleebs saSualeba eqnebodaT mieRoT co-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
dna erTmaneTis Sexedulebebisa da tradiciebis Sesaxeb (ix. zemoT, punqti 15). sasamarTlos azriT, es miswrafeba aSkarad harmoniaSi iyo pluralizmisa da obieqturobis principebTan, romlebic 1-li oqmis me-2 muxlSia Camoyalibebuli.
89. zemoaRniSnuli miswrafeba aSkaradaa gamoxatuli 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebaSi (ix. zemoT, punqti 23). rogorc misi formulirebidan Cans, debulebaSi aqcenti keTdeba ara mxolod qristianobis, aramed aseve msoflios sxva religiaTa da filosofiaTa Sesaxeb codnis gadacemaze. igi kidev ufro metad usvams xazs sxvadasxva rwmenisa da mrwamsis mqone adamianTa Soris urTierTgagebisa da pativiscemis da dialogis xelSewyobis aucileblobas. igi unda yofiliyo Cveulebrivi saskolo sagani, romelsac moswavleebisTvis erTad unda moeyara Tavi da romelic qadagebis saxiT ar unda gadaecaT. sxvadasxva religia da filosofia maTi konkretuli maxasiaTeblebis safuZvelze unda eswavlebinaT, xolo sxvadasxva Temebis swavlebisas erTi da igive pedagogiuri meTodebi unda gamoeyenebinaT. SemuSavebis istoria uCvenebs, rom aqcenti gakeTda seqtantobis Tavidan acilebasa da kulturaTaSorisi dialogis ganviTarebaze. miCneul iqna, rom urTierTgageba ukeT iqneboda miRweuli swored aseT garemoSi, moswavleTa mier erTiani sagnis SeswavliT, da ara srulad ganTavisuflebis sqemiT an Temebis mixedviT moswavleTa daqsaqsviT sxvadasxva qvejgufebSi (ix. zemoT, punqti 15). garda amisa, unda aRiniSnos, rom rogorc 84 (g) punqtSi Camoyalibebuli principidan gamomdinareobs, 1-li oqmis me-2 muxlis meore winadadeba ar iTvaliswinebs mSobelTa uflebas TavianTi Svilebi religiisa da filosofiis sakiTxebSi umecrebi dastovon. amitom, is faqti, rom qristianobis Sesaxeb codnis gadacemas dawyebiTi skolis da saSualo skolis dabali klasebis programaSi meti adgili hqonda daTmobili, vidre sxva religiebsa da filosofiebs, sasamarTlos azriT, ar SeiZleba miCneuli iqnes pluralizmisa da obieqturobis principidan gadaxvevad, romelic indoqtrinaciis tolfasia (ix., mutatis mutandis, angelini SvedeTis winaaRmdeg (dec.), 1# 041/83, 51 DR (1983)). mopasuxe saxelmwifos erovnul istoriasa da tradiciebSi qristianobis rolis gaTvaliswinebiT, es ganxiluli unda iqnes, rogorc mopasuxe saxelmwifos Sefasebis farglebSi myofi, programis dagegmvisa da SemuSavebis TvalsazrisiT.
90. Tumca sasamarTlo aRniSnavs, rom, miuxedavad imisa, rom aqcenti codnaze dafuZnebul swavlebaze keTdeba, 2-4(3) ganyofileba moiTxovs, rom swavleba ganxorcieldes mSoblebTan SeTanxmebiTa da TanamSromlobiT, xolo amosavali wertili 1-2(1) ganyofilebis qristianuli miznis debuleba unda iyos, romlis Tanaxmadac dawyebiTi da saSualo ganaTlebis mizania xeli Seuwyos moswavleTa qristianul da moralur aRzrdas (ix zemoT, 22-e da 23-e punqtebi).
91. aseve unda aRiniSnos, rom qristianuli miznis debulebisTvis aSkarad iyo damaxasiaTebeli sagnis SinaarsSi qristianobisadmi upiratesobis miniWeba.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
92. am TvalsazrisiT miTiTeba unda gakeTdes 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4(1)(i) ganyofilebaSi Camoyalibebul mizanze: "gadascems bibliisa da qristianobis Sesaxeb codnas kulturuli memkvidreobisa da evangelistur-luTeranuli rwmenis gziT" (xazgasma damatebulia). misgan gansxvavebiT, safuZvlianoba ar moiTxoveba sxva religiebisa da filosofiaTa Sesaxeb codnis gadacemisas (ix. zemoT, punqti 23).
garda amisa, 2-4(1)(ii) ganyofilebis Sesabamisad, mizani iyo codnis gadacema sxva qristianuli sazogadoebebis Sesaxeb (ix. zemoT, punqti 23).
aqcentebs Soris sxvaoba aseve asaxuli iyo programaSi, sadac CamoTvlil sakiTxTa daaxloebiT naxevari mxolod qristianobas exeboda, xolo danarCeni _ sxva religiebsa da filosofiebs. SesavalSi naTqvami iyo, rom "sagnis swavlebis mizania moswavleebs gadasces detaluri codna qristianobisa da cxovrebaze qristianuli Sexedulebebis Sesaxeb, aseve sakmarisi codna sxva religiaTa da filosofiebis Sesaxeb [xazgasma damatebulia]" (ix. zemoT, punqti 49).
93. naTeli ar aris, sityva "rwmena" (i) punqtSi iTvaliswinebs Tu ara xarisxobriv gansxvavebas araluTeranul rwmenasTan da sxva filosofiebTan SedarebiT (ix. zemoT, punqti 23). nebismier SemTxvevaSi, zemoaRniSnuli faqtorebi, romlebic aqcents akeTebs qristianobaze, udaod iqoniebda gavlenas 2-4(1) ganyofilebaSi Camoyalibebul sxva mizanze, kerZod, rom swavleba "(iv) da humanisturi Rirebulebebis gacnobierebasa da pativiscemas [xazgasma damatebulia]" (iqve), rac miuTiTebs ufro metze, vidre ubralod codnis gadacemaa. am TvalsazrisiT SeiZleba aRiniSnos, rom programa Seicavda swavlebis amocanebTan dakavSirebul zogierT niuanss, magaliTad, V-VII klasSi moswavleebma "unda iswavlon da qristianuli eTika, luTeris mcire katexizmos Suqze" [xazgasma damatebulia]. Tumca sxva religiebTan dakavSirebiT, "moswavleebma unda iswavlon islamis, iudaizmis, induizmis da budizmis ZiriTadi maxasiaTeblebi da maTi mniSvnelovani igavebi"; da "moswavleebma unda icodnen saero orientaciis Sesaxeb, humanisturi tradiciebis ganviTarebis Sesaxeb" da a.S. [xazgasma damatebulia]. me-6 klasis moswavleTaTvis dadgenialia, rom "moswavleebs SesaZlebloba unda hqondeT: zepirad iswavlon aTi mcneba da gaecnon mTaze qadagebis fundamentur eTikur idealebs; [da] iswavlon, Tu rogor gamoiyeneboda es fundamenturi eTikuri teqstebi qristianobis istoriaSi da rogor gamoiyeneba isini dRes". CamonaTvalSi, Temis "sxva religiebi, iudaizmi" mimarT, ar iyo naxsenebi "gacnobis" tolfasi termini (ix. zemoT, punqti 50).
94. garda amisa, 2-4(4) ganyofileba iTvaliswinebda moswavleTa CarTvas "religiur RonisZiebebSi", kerZod, locvebs, fsalmunebs, religiuri teqstebis dazepirebas da religiuri xasiaTis piesebSi monawileobas (ix. zemoT, 23-e da 24-e punqtebi). miuxedavad imi-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
sa, rom, gaTvaliswinebuli ar iyo, rom aseTi RonisZiebebi mxolod qristianobasTan unda yofiliyo dakavSirebuli da SeiZleboda isini sxva religiebsac Sexeboda, magaliTad, meCeTis monaxulebas islamis SemTxvevaSi, programaSi qristianobaze gakeTebuli aqcenti bunebrivad aisaxeboda saganmanaTleblo RonisZiebaTa arCevanze, romelsac moswavleebs KRL sagnis konteqstSi sTavazobdnen. rogorc 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebaSi mocemuli nawilobriv ganTavisuflebis wesSi da F-03-98 cirkularul werilSi iyo aRiarebuli, mSoblebs zemoaRniSnuli religiuri RonisZiebebisgan ganTavisuflebis Sesaxeb Setyobineba unda gaegzavnaT; sasamarTlos azriT, SeiZleba vivaraudoT, rom zogierTi saxis RonisZiebaSi monawileobas, (ix., mutatis mutandis, dahlabi Sveicariis winaaRmdeg (dec.), #42393/98, ECHR 2001V), SeeZlo imgvari zegavlena moexdina moswavleTa azrovnebaze, gansakuTrebiT _ mcire asakis bavSvebze, rom warmoSobiliyo sakiTxi 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze.
95. amrigad, rodesac erTad SevxedavT 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebaSi Camoyalibebul qristianuli miznis debulebas, KRL sagnis Sinaarsis aRweras da mis miznebs da sxva teqstebs, romlebic sakanonmdeblo CarCos qmnis, davinaxavT, rom qristianobis swavlebisas, sxva religiebTan da filosofiebTan SedarebiT, ara mxolod raodenobrivi, aramed xarisxobrivi gansxvavebebicaa gamoyenebuli. am uTanasworobis fonze naTeli ar aris rogor unda ganxorcieldes Semdegi mizani, romelic (v) punqtSia Camoyalibebuli: "xels uwyobs sxvadasxva rwmenisa da Sexedulebis mqone adamianTa Soris urTierTgagebis, pativiscemisa da dialogis Camoyalibebis SesaZleblobaTa ganmtkicebas". sasamarTlos azriT, gansxvavebebi iseTi saxis iyo, rom sxvadasxva religiisa da filosofiis swavlebisTvis 2-4 ganyofilebiT moTxovnili erTiani pedagogiuri midgoma maT ver Seasustebda (ix. zemoT, punqti 23).
96. amis Semdeg dgeba sakiTxi, zemoaRniSnuli daubalansebloba iyo Tu ara im donis 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, rom moswavleebs KRL sagnisgan nawilobriv ganTavisufleba moeTxovaT 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4(4) ganyofilebis Sesabamisad. am debulebis Tanaxmad "moswavle, mocemul skolaSi mSoblis werilobiTi Setyobinebis wardgenis Semdeg, Tavisufldeba swavlebis im elementebisgan, romlebic, maTi sakuTari religiisa Tu cxovrebis filosofiis TvalsazrisiT, ganixileba, rogorc tolfasi sxva religiis aRmsareblobisa an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobisa".
am TvalsazrisiT sasamarTlo imeorebs, rom rogorc dasaSvebobis Sesaxeb 2006 wlis 14 Tebervlis dadgenilebaSi iyo miTiTebuli, saqmis farglebis SezRudvebi, romlebic momdinareobs 2004 wlis 26 oqtombris dadgenilebidan, romliTac ganacxadis nawili dauSveblad iqna gamocxadebuli, mas xels ar uSlis srulad ganTavisuflebaze uaris Tqmis Sesaxeb saCivris ganxilvisas aseve ganixilos nawilobriv ganTavisuflebis sqemis zogadi aspeqtebi (ix. zemoT, punqti 8).
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
97. amasTan dakavSirebiT sasamarTlo aRniSnavs, rom nawilobriv ganTavisuflebis sqemis funqcionireba, upirveles yovlisa, iTvaliswinebs, rom mSoblebs saTanadod acnobon gakveTilis gegmebis detalebis Sesaxeb, raTa maT SeZlon winaswar gansazRvron swavlebis is elementebi, romlebic maT mrwamss da rwmenas ar Seesabameba da maTgan ganTavisufleba moiTxovon. es rTuli amocana iqneboda, rogorc mSoblebisTvis, ise maswavleblebisTvis, romlebsac xSirad uWirT SeimuSaon gakveTilebis detaluri gegma da isini winaswar gaacnon mSoblebs (ix. zemoT, punqti 29). rodesac ar arsebobs samarTlebrivi valdebuleba saxelmZRvaneloebze midevnebis TvalsazrisiT (ix. zemoT, punqti 48, qvepunqti "10"), mSoblebisTvis Zneli iqneba mudmivad iyvnen informirebuli swavlebis Sinaarsis Sesaxeb, romelsac saklaso oTaxSi hqonda adgili da misgan gamoyon Seusabamo nawilebi. amis gakeTeba kidev ufro rTulia maSin, rodesac KRL saganSi saerTo upiratesoba qristianobas aqvs miniWebuli, rac problemebs qmnis.
98. meore, F-03-98 cirkularuli werilis Sesabamisad _ im SemTxvevaTa garda, rodesac ganTavisufleba wminda religiuri xasiaTis RonisZiebebs exeba da dasabuTebis wardgena saWiro ar aris _ nawilobriv ganTavisuflebis mosapoveblad mSoblebma moTxovnasTan erTad gonivruli safuZvlebi unda Camoayalibon (ix. zemoT, punqti 42, citata cirkularuli werilidan uzenaesi sasamarTlos saargumentacio nawilSi). sasamarTlo aRniSnavs, rom religiuri da filosofiuri mrwamsis Sesaxeb informacia piradi cxovrebis zogierT yvelaze intimur aspeqts exeba. igi eTanxmeba uzenaes sasamarTlos, rom skolis xelmZRvanelobisaTvis TavianTi religiis Sesaxeb detaluri informaciis miwodebis valdebulebam SeiZleba daarRvios konvenciis me-8 muxli, aseve me-9 muxlic (iqve). warmodgenil saqmeSi mniSvnelovania aRiniSnos, rom sakuTari mrwamsis gamJRavnebis valdebuleba ar arsebobda. garda amisa, F-03-98 cirkularuli werili skolis xelmZRvanelobisagan moiTxovda jY erovani yuradReba mieqcia mSobelTa piradi cxovrebis pativiscemis uflebisTvis (iqve). miuxedavad amisa, sasamarTlo askvnis, rom gonivruli safuZvlebis wardgenis piroba qmnida saSiSroebas, rom mSoblebi iZulebuli iqnebodnen skolis xelmZRvanelobisTvis gaemJRavnebinaT TavianTi religiis an filosofiuri mrwamsis intimuri aspeqtebi. aseTi iZulebis riski yvelaze ukeT Cans zemoaRniSnul sirTuleebSi, romelTa winaSe mSoblebi aRmoCdnen swavlebis im elementebis gansazRvrisas, romlebic tolfasi iyo sxva religiis praqtikisa da cxovrebis sxva folosofiis mimdevrobisa. garda amisa, sakiTxi _ iyo Tu ara gonivruli ganTavisuflebis moTxovna _ namdvilad aRvivebda konfliqts da qmnida situacias, rodesac mSoblebi albaT amjobinebdnen martivad aecilebinaT igi Tavidan, kerZod, ar gamoexataT ganTavisuflebis survili.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
99. mesame, sasamarTlo aRniSnavs, rom, maSinac ki, rodesac nawilobriv ganTavisuflebis Sesaxeb mSoblis moTxovna gonivrulad iyo miCneuli, es yovelTvis ar uzrunvelyofda moswavleTa ganTavisuflebas programis mocemuli nawilisgan. 2-4 ganyofileba moiTxovs, rom "skola maqsimaluri ZalisxmeviT cdilobs sakiTxis gadawyvetas saskolo programis farglebSi diferencirebuli swavlebis xelSewyobis gziT". F-03-98 cirkularul werilSi detaluradaa mocemuli dierencirebuli swavlebis magaliTebi, romelTa safuZvelzedac SeiZleba davaskvnaT, rom maswavlebels, mSoblebTan TanamSromlobiT, moqnili midgomebi unda gamoeyenebina, romlebSic gaTvaliswinebuli iqneboda mSobelTa religiuri da filosofiuri kuTvnileba da mocemuli RonisZiebis tipi. sasamarTlo gansakuTrebiT aRniSnavs, rom garkveuli RonisZiebebisTvis, magaliTad, rogoricaa, locvebi, himnTa mRera, saeklesio msaxureba da saskolo warmodgenebi, SeTavazebuli iyo monawileobis daswrebiT Canacvleba, rac miznad isaxavda codnis gadacemis interesis dacvas programis Sesabamisad; ganTavisufleba exeboda TviT RonisZiebas da ara am RonisZiebis meSveobiT gadacemul codnas (ix. zemoT, punqti 48). Tumca, sasamarTlos azriT, RonisZiebasa da codnas Soris es gansxvaveba sirTules qmnis ara mxolod praqtikuli ganxorcielebis TvalsazrisiT, aramed agreTve akninebs nawilobriv ganTavisuflebis uflebis efeqtianobas. garda amisa, wminda praqtikul doneze, mSoblebs SesaZloa gauWirdeT gadawyviton daakisron Tu ara maswavlebels zedmeti tvirTi diferencirebuli swavlebis moTxovniT (ix. zemoT, punqti 29).
100. zemoaRniSnulis fonze sasamarTlo askvnis, rom nawilobriv ganTavisuflebis sistemas SeeZlo mocemuli mSoblebisTvis mZime tvirTi daekisrebina maTi piradi cxovrebis arasasurveli gamJRavnebis TvalsazrisiT da rom konfliqtis mosalodnelobas SeeZlo maTze imgvari zemoqmedeba moexdina, rom mSoblebs ganTavisuflebis moTxovna aRar waredginaT. zog SemTxvevaSi, gansakuTrebiT religiuri xasiaTis RonisZiebebTan mimarTebiT, diferencirebul swavlebas SeeZlo sagulisxmod Seemcirebina nawilobriv ganTavisuflebis farglebi. Znelia es miCneuli iqnes, rogorc Sesabamisi mSobelTa uflebisa, pativi scen maT mrwamss, 1-li oqmis me-2 muxlis miznebisTvis, rogorc igi ganmartebulia konvenciis me-8 da me-9 muxlebis Suqze. am TvalsazrisiT, unda gvaxsovdes, rom konvencia Seqmnilia "ara Teoriuli da iluzoruli, aramed praqtikuli da efeqtiani uflebebis uzrunvelsayofad" (ix. ojalani TurqeTis winaaRmdeg [GC], 4# 6221/99, �135, ECHR 2005).
101. rogorc mTavrobam ganacxada, ganmcxadebel mSoblebs SeeZloT TavianTi SvilebisTvis alternatiuli ganaTleba miecaT kerZo skolebSi, romlebsac ZiriTadad mopasuxe saxelmwifo afinansebda, radgan kerZo skolebis dafuZnebasTan da maT funqcionirebasTan dakavSirebuli xarjebis 85%-s saxelmwifo faravda. Tumca
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
sasamarTlos miaCnia, rom warmodgenil saqmeSi aseTi SesaZleblobis arseboba saxelmwifos ar aTavisuflebs valdebulebisgan uzrunvelyos pluralizmi sajaro skolebSi, romlebic yvelasTvis Riaa.
102. am fonze, Cveulebriv dawyebiT skolebsa da saSualo skolebis dabal klasebSi KRL sagnis SemoRebasTan dakavSirebuli mravali misasalmebeli sakanonmdeblo miznis miuxedavad, ar Cans, rom mopasuxe saxelmwifom saTanadod izruna imisTvis, rom programiT gaTvaliswinebuli informaciisa da codnis gadacema momxdariyo obieqturi, kritikuli da pluralistuli gziT 1-li oqmis me-2 muxlis miznebisTvis.
Sesabamisad, sasamarTlo askvnis, rom ganmcxadebeli mSoblebisTvis maTi Svilebis KRL sagnis swavlebisgan srulad ganTavisuflebis moTxovnaze uaris TqmiT warmoiSva 1-li oqmis me-2 muxlis darRveva.
II. konvenciis me-14 muxlis savaraudo darRveva konvenciis me-8 da me-9 muxlTan da 1-li oqmis me-2 muxlTan erTobliobaSi
103. ganmcxadeblebi aRniSnavdnen, rom nawilobriv ganTavisuflebis sistemam sirTuleebi Seuqmna mSoblebs da diskriminacia gamoiwvia. aA m sistemisgan gansxvavebiT, saerTo ganTavisuflebis adrindeli sistema da ganTavisuflebuli moswavleebisaTvis cxovrebis filosofiis Sesaxeb arakonfesiuri, pluralistuli sagnis swavleba, daakmayofilebda rogorc skolis valdebulebebs, ise mSobelTa uflbas, rogorc es konvenciiTaa daculi.
104. mTavrobam sadavod miiCnia mSobelTa gancxadeba, rom KRL sagnis garkveuli elementebisgan ganTavisuflebis moTxovna (nawilobriv ganTavisufleba) diskriminaciis tolfasi iyo me-14 muxlis darRveviT. 1998 wlis ganaTlebis aqtis debuleba ganTavisuflebis Sesaxeb aradiskriminaciulia. ganTavisufleba erTi da imave farglebSi SesaZlebeli iyo yvela mSoblisTvis, me-14 muxlis sityvebiT Tu vityviT, "ganurCevlad sqesis, rasis, kanis feris, enis, religiis, politikuri Tu sxva Sexedulebebis, erovnuli Tu socialuri warmoSobis ...". ganTavisuflebis debuleba erTmaneTisagan ar asxvavebda qristianebsa da araqristianebs. religiuri an eTikuri sakiTxebi SeiZleba warmoeSva sxva sagnebsac, rogoricaa, magaliTad, istoriis, musikis, fizikuri momzadebis da socialuri kvlevebis gakveTilebi. 1998 wlis ganaTlebis aqtis 2-4 ganyofilebaSi CarTuli ganTavisuflebis debuleba yvela sagans exeboda. mSobelTa azriT, am sagnebisgan mxolod nawilobriv ganTavisuflebis ufleba aseve diskriminaciuli iqneboda. mTavrobis azriT,
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
erTaderTi sicocxlisunariani sistema, rogorc am sagnebisTvis, ise KRL sagnisTvis, nawilobriv ganTavisuflebis uzrunvelyofa iyo. Tu es diskriminacias warmoadgenda, maSin me-14 muxli savaldebulo ganaTlebis umravles nawils ganxorcielebis saSualebas ar miscemda.
105. zemoaRniSnuli daskvnebis gaTvaliswinebiT (ix.zemoT, punqti 96 da punqti 102), sasamarTlos saWirod ar miaCnia calke ganixilos konvenciis me-14 muxli konvenciis me-8 da me-9 muxlebTan da 1�li oqmis me-2 muxlTan erTobliobaSi.
III. konvenciis 41-e muxlis gamoyeneba
106. konvenciis 41-e muxli adgens:
"Tu sasamarTlo daadgens, rom dairRva konvencia da misi oqmebi, xolo Sesabamisi maRali xelSemkvreli mxaris Sidasaxelmwifoebrivi samarTali darRvevis mxolod nawilobrivi gamosworebis SesaZleblobas iZleva, saWiroebis SemTxvevaSi, sasamarTlo dazaralebul mxares samarTlian dakmayofilebas miakuTvnebs."
aA. ziani
107. ganmcxadeblebi materialuri zianisTvis kompensacias ar iTxovdnen, magram iTxovdnen aramaterialuri zianis anazRaurebas, maT saqmeSi konvenciis darRvevis Sedegad miyenebuli gancdisa da sulieri tanjvisTvis, romlis odenoba sasamarTlos unda ganesazRvra sakuTari Sexedulebisamebr.
108. zemoaRniSnul moTxovnaze mTavrobas komentari ar gaukeTebia. 109. sasamarTlos mier darRvevis dadgenis Sedegebi scdeba am konkretuli saqmis farglebs, radgan dadgenili darRveva pirdapir momdinareobs sadavo samarTlebrivi CarCodan da ara misi ganxorcielebis formidan. imis gaTvaliswinebiT, rom mopasuxe mTavrobam mzadyofna gamoTqva gadasinjos KRL sagani, sasamarTlo miiCnevs, rom mis mier 1-li oqmis me-2 muxlis darRvevis dadgena sakmarisia samarTliani dakmayofilebis mikuTvnebisTvis konvenciis 41-e muxlis miznebisTvis.
b.B xarjebi da gaweuli danaxarjebi
110. ganmcxadeblebi aseve iTxovdnen sasamarTlo xarjebis anazRaurebas, jamSi 979,798 norvegiul kronas (daaxloebiT 117 000 evro), Semdegi xarjebisTvis:
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
(a) 308 558 norvegiul kronas Sidasaxelmwifo sasamarTloebSi gaweuli xarjebisTvis;
(b) 637 066 kronas advokatis mier sasamarTloSi 2002 wlidan 2006 wlamde gaweuli samuSaos anazRaurebisTvis;
(c) 34 174 norvegiul kronas advokatis, konsultantebis da ganmcxadebelTa mgzavrobis xarjebisTvis, romlebic maT gaswies 2006 wlis 6 dekembers strasburgSi saqmis ganxilvaze dasaswrebad.
zemoaRniSnuli Tanxebi moicavda damatebiTi Rirebulebis gadasaxads (dRg).
111. mTavrobas zemoaRniSnul moTxovnebTan dakavSirebiT protesti ar gamouTqvams.
112. sasamarTlos precedentuli samarTlis Sesabamisad, ganmcxadebels ufleba aqvs aunazRauron xarjebi da gaweuli danaxarjebi im farglebis Sesabamisad, romelSic damtkicdeba, rom xarjebi iyo faqtobrivi da aucilebli, xolo odenoba _ gonivruli. warmodgenil saqmeSi sasasamarTlo iTvaliswinebs mis xelT arsebul informacias da zemoaRniSnul kriteriumebs da gonivrulad miiCnevs mTlianad miakuTvnos (a) da (c) punqtebSi moTxovnili Tanxebi. Tumca (b) punqtTan dakavSirebiT sasamarTlo ixsenebs ganacxadis im nawilebs, romlebic dauSveblad gamocxadda da ar aris darwmunebuli, rom yvela xarji da gaweuli danaxarji aucilebeli iyo konvenciis darRvevis gamosasworeblad. mad gonivrulad miaCnia miakuTvnos jamSi 70 000 evro ganmcxadebelTa xarjebisa da gaweuli danaxarjebis anazRaurebisTvis (dRg-is CaTvliT).
g. sauravi
113. sasamarTlos mizanSewonilad miaCnia, rom sauravi ganisazRvros evropis centraluri bankis zRvruli sasesxo ganakveTis odenobiT, romelsac unda daematos sami procentuli punqti.
aRniSnulis safuZvelze sasamarTlo
1. adgens cxra xmiT rvis winaaRmdeg, rom dairRva 1-li oqmis me-2 muxli;
2. adgens erTxmad, rom saWiro ar aris ganxiluli iqnes ganmcxadebelTa saCivari konvenciis me-14 muxlis safuZvelze, konvenciis me-8 da me-9 muxlTan da 1-li oqmis me-2 muxlTan erTobliobaSi;
3. adgens erTxmad, rom darRvevis dadgena TavisTavad sakmarisia ganmcxadeblisTvis samarTliani dakmayofilebis misakuTvneblad aramaterialuri zianisTvis;
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
4. adgens erTxmad: (a) rom mopasuxe saxelmwifom ganmcxadeblebs erToblivad
sami Tvis vadaSi unda gadauxados 70 000 evro (samocda aTi aTasi) xarjebisTvis da gaweuli danaxarjebisTvis, konvertirebuli mopasuxe saxelmwifos erovnul valutaSi, angariSsworebis dRes arebuli kursiT;
(b) rom zemoaRniSnuli sami Tvis gasvlis Semdeg saboloo angariSsworebamde zemoxsenebul Tanxas sajarimo periodis ganmavlobaSi daericxeba ubralo procentebi evropis centraluri bankis zRvruli sasesxo ganakveTis toli ganakveTiT, romelsac daemateba sami procentuli punqti;
5. uaryofs ganmcxadebelTa danarCen moTxovnebs samarTlian dakmayofilebasTan dakavSirebiT
Sesrulebulia inglisur enaze da gacxadebulia sajaro sxdomaze adamianis uflebaTa SenobaSi, strasburgSi, 2007 wlis 29 dekembers, sasamarTlos debulebis 77-e wesis me-2 da me-3 punqtebis Sesabamisad.
vinsent bergeri iuriskonsulti
Jan-pol kosta Tavmjdomare
konvenciis 45-e muxlis me-2 punqtisa da sasamarTlos reglamentis 74-e wesis me-2 punqtis Sesabamisad, am gadawyvetilebas Tan erTvis Semdeg mosamarTleTa mosazrebebi:
(a) b-ni zupanCiCis da b-ni borego boregos calke azri; (b) b-ni vildhaberis, b-ni lorenzenis, b-ni birsanis, b-ni kovleris, q-ni steineris, b-ni borego boregos, b-ni hajievis da b-ni iebensis erToblivi gansxvavebuli azri. inicialebi:
j.- p.k. v.b.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
mosamarTleebis _ zupanCiCis da borego boregos calke azri
Cven vwuxvarT, rom didma palatam es ganacxadi dauSveblad ar gamoacxada da rom pirveli seqciis 2006 wlis 14 Tebervlis dadgenileba ar gadaisinja konvenciis 35-emuxlis me-2 punqti (b) qvepunqtis Sesabamisad.
Cveni azriT, es ganacxadi dauSvebelia da did palatas SeeZlo, da, kidec unda gamoecxadebina igi dauSveblad.
1. did palatas SeeZlo ganacxadi dauSveblad gamoecxadebina
konvenciis 35-e muxlis me-4 punqti adgens, rom "sasamarTlo ukuagdebs nebismier ganacxads, romelsac igi miiCnevs dauSveblad am muxlis safuZvelze. amis ufleba mas aqvs samarTalwarmoebis nebismier stadiaze". am debulebis safuZvelze, mas Semdeg rac igi palatam miiRo, ganacxadi dauSveblad gamocxadda (hobsi, riCardi, uelSi da gini gaerTianebuli samefos winaaRmdeg, 6# 3684/00, 63475/00, 63484/00 da 63468/00, 2006wlis 14 noemberi). saqmeSi mihailesku rumineTis winaaRmdeg ((dec), 3# 2913/96, 2004 wlis 22 ivnisi), sasamarTlom aseve gadasinja adre miRebuli dadgenileba dasaSvebobis Sesaxeb, miuxedavad imisa, rom mTavrobas dauSveblobasTan dakavSirebiT saCivari procesis saTanado etapze ar wamouyenebia.
didma palatam adre gamoacxada, rom mas SeuZlia gadasinjos palatis mier miRebuli dadgenileba dasaSvebobis Sesaxeb, Tu did palatas mimarTaven konvenciis 43-e muxlis safuZvelze, imis miuxedavad, mTavroba procesis saTanado etapze daayenebs (azinasi kviprosis winaaRmdeg [GC], 5# 6679/00, �32, CEDH 2004-III) Tu ara (blejiCi xorvatiis winaaRmdeg [GC], 5# 9532/00, �65, CEDH 2006-) saCivars dauSveblobis Sesaxeb.
blejiCis saqmis gadawyvetilebis Sesabamisad, did palatas SeuZlia sakuTari SuamdgomlobiT xelaxla ganixilos mis kompetenciaSi Semavali sakiTxebi, miuxedavad imisa, mTavrobam waradgina Tu ara saCivari dauSveblobis Sesaxeb. ra Tqma unda, sasamarTlom unda gaiTvaliswinos daumTavrebeli saerTaSoriso procesi.
unda gvaxsovdes, rom warmodgenil saqmeSi, daumTavrebeli saerTaSoriso procesis gaTvaliswinebiT, mesame palatam gadawyvita "es sakiTxi gansaxilvelad samomavlod gadaedo, ganmcxadebelTa saCivrebis arsebiTi mxaris ganxilvasTan erTad" (2004 wlis 26 oqtombris dadgenileba). Semdgom saqme gadaeca pirvel seqcias, romelmac 2006 wlis 14 Tebervals daadgina, rom "ukugdebuli unda iqnes mTavrobis moTxovna sasamarTlosadmi ganacxadis dauSveblad gamocxadebis Sesaxeb 35-e muxlis me-2 punqtis (b) qvepunqtis safuZvelze".
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
2. did palatas ganacxadi dauSveblad unda gamoecxadebina
rac Seexeba saqmis farglebs Sidasaxelmwifo sasamarTloebSi, aq iyo erTi saqme: "ganmcxadebelTa saCivrebi KRL sagnisgan srulad ganTavisuflebis Sesaxeb ganxiluli iqna erT saqmed, sxva oTxi mSoblis saCivrebTan erTad. uzenaesi sasamarTlosa da qvemdgomi sasamarTloebis winaSe yvela mosarCeles erTi da igive advokati warmoadgenda da yvela maTganma identuri saCivrebi waradgina. advokatma yvela mxaris saxeliT erTaderTi martivi prezentacia gaakeTa da arc ucdia sxvadasxva mxaris saqme individualurad gamoekveTa. Sesabamisad, Sidasaxelmwifo sasamarTloebma saCivrebi ganixiles rogorc erTi da gadawyvetilebebic erT saqmeze miiRes, romlebSic yvela mosarCelis moTxovnebi mTlianobaSi iyo ganxiluli" (2006 wlis 14 Tebervlis dadgenileba).
saqmis adgilobriv organoebSi ganxilvis Semdeg, 2000 wlis 15 Tebervals, saqme adamianis uflebaTa evropul sasamarTloSi Seitanes. erTi Tvisa da aTi dRis Semdeg saqme warudgines adamianis uflebaTa komitets JenevaSi. "warmomadgenlobiTi institutebisadmi gadacemuli saCivrebi arsebiTad erTsa da imave sakiTxebs exeboda... maTi saCivrebis ZiriTadi nawili erTi da igive iyo, sityvasityviT gameorebuli" (2006 wlis 14 Tebervlis dadgenileba).
mokled, Sidasaxelmwifo procesebze Svidi ojaxi erT jgufad iyo gaerTianebuli, romelTa safuZvelzedac uzenaesma sasamarTlom erTi gadawyvetileba miiRo. Tumca, miuxedavad imisa, rom Sidasaxelmwifo sasamarTloebSi maT erToblivi ganacxadi Seitanes, am ojaxTagan samma peticia Seitana adaminis uflebaTa evropul sasamarTloSi, xolo oTxma _ adamianis uflebaa komitetSi, JenevaSi.
adamianis uflebaTa komitetma 2004 wlis noemberSi peticia miiRo, radgan "avtorebma uCvenes, rom isini gansxvavdebian mSobelTa im sami wyvilisagan, romlebsac adamianis uflebaTa evropul sasamarTloSi hqonda Setanili saCivari".
adamianis uflebaTa evropulma sasamarTlom 2006 wlis TebervalSi daadgina, rom "strasburgSi konveciis safuZvelze Semotanil saCivarsa da JenevaSi gaeros paqtis safuZvelze Setanil saCivars Soris arsebuli saerTo maxasiaTeblebis miuxedavad", ojaxTa or jgufs Soris piradi identuroba ar arsebobda da, aqedan gamomdinare, man ukuagdo mTavrobis moTxovna ganacxadis dauSveblad gamocxadebis Sesaxeb.
konvenciis 35-e muxlis me-2 punqtis (b) qvepunqti da gaeros paqtis fakultaturi oqmis me-5 muxlis me-2 punqti erTsa da imave mizans emsaxureba, kerZod, Tavidan iqnes acilebuli "erTi da igive sakiTxisTvis" ori sxvadasxva saerTaSoriso organos mier gansxvavebuli an urTierTsawinaaRmdego ganmartebis micema.
saqmeSi sereseda martini da sxvebi espaneTis winaaRmdeg
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
(#16358/90), adamianis uflebaTa yofilma evropulma komisiam ganacxadi dauSveblad gamoacxada Semdegi safuZvliT: "miuxedavad imisa, rom formaluri msjelobiT, 23 individualuri ganmcxadebeli ar aris momCivani, romlebmac ganacxadi Seitanes Sromis saerTaSoriso organizaciaSi, ... mxareebi ZiriTadad SeiZleba identurad iqnen ganxiluli".
saerTaSoriso organoebi ixilaven Sidasaxelmwifo procesebze miRebul dadgenilebebs, romlebSic nebismieri mxare (mosarCele an braldebuli) SeiZleba iyos individualuri piri an pirTa jgufi. rogorc adamianis uflebaTa komitetma (adamianis uflebaTa evropuli sasamarTlos winaswari dadgenilebis gareSe), ise adamianis uflebaTaA evropulma sasamarTlom (romlisTvisac cnobili iyo adamianis uflebaTa komitetis dadgenileba) daaskvnes, rom mTavari sakiTxs ar warmoadgenda Sidasaxelmwifo procesi iyo Tu ara erTi, an erTi gadawyvetileba ganixila orma sxvadasxva saerTaSoriso organom, an is, rom or organoSi wardgenili faqtebi iyo Tu ara identuri. Aara. realurad saqme mdgomareobda SemdegSi _ radgan ganmcxadeblebi warmoadgendnen individualur pirTa jgufs, zogma maTganma arCia adamianis uflebaTa komitetSi Seetana peticia, xolo zogma maTganma adamianis uflebaTa evropul sasamarTloSi Seitana ganacxadi. mokled rom vTqvaT, erTi da igive mxaris sxvadasxva ganmcxadebelma sxvadasxva saerTaSoriso organos mimarTa.
dauSvebel saerTaSoriso samarTalwarmoebas adgili aqvs, Tu saqme exeba "erTsa da imave sakiTxs", "erTsa da imave ganaCens", "erTsa da imave saCivars", "erTsa da imave mxares" da a.S. warmodgenil saqmeSi, umravlesobis mier micemuli ganmartebis Sesabamisad, dauSvebeli saerTaSoriso samarTalwarmoeba wyvets arsebobas, rodesac Tavdapirveli jgufidan sxvadasxva individualuri piri gadawyvets or jgufad gaiyos da erTi da igive sakiTxi gansaxilvelad or sxvadasxva saerTaSoriso organoSi waradginos. miuxedavad amisa, arsebobs urTierTsawinaaRmdego dadgenilebaTa riski, romlebidanac warmoiSoba saerTaSoriso samarTalwarmoebis dauSvebloba. Ees aris magaliTi imisa, risi Tavidan acilebasac cdilobda konvencia da fakultaturi oqmi. samwuxarod, kompetenturi saerTaSoriso organoebis Semdgomi ganmartebebiT es Tavdapirveli arsi daikarga.
sasamarTlos gadawyvetilebam, romelic cxra xmiT miiRes rvis winaaRmdeg, SesaZloa gvafiqrebinos, rom dauSvebeli saerTaSoriso samarTalwarmoebidan gamonaklisi daimarxa, maSinac ki _ raoden winaaRmdegobrivadac ar unda mogveCvenos _ rodesac warmodgenil saqmeSi igi sakmaod janmrTelad gamoiyureba. Ees samwuxaroa.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
mosamarTleebis _ vildhaberis, lorenzenis, birsanis, kovleris, steineris, borego boregos, hajievis da iebensis erToblivi gansxvavebuli azri
Cven ar viziarebT umravlesobis mier zemoT gamoxatul mosazrebas, rom warmodgenil saqmeSi dairRva 1-li oqmis me-2 muxli. Cven amisTvis Semdegi safuZvlebi gvaqvs.
upirveles yovlisa, saWiroa ganisazRvros saqmis farglebi sasamarTlos winaSe. 2004 wlis 26 oqtombers sasamarTlom bavSvTa mimarT ganacxadi dauSveblad gamoacxada, aseve dauSveblad gamoacxada mSobelTa saCivari KRL sagnisgan nawilobriv ganTavisuflebis SesaZleblobisa da modalurobis Sesaxeb. dadgenilebebi dauSveblobis Sesaxeb daefuZna Sidasaxelmwifo samarTlebrivi dacvis saSualebaTa amouwuraobas, radgan Sidasaxelmwifo samarTalwarmoebaSi bavSvebi mxareebs ar warmoadgendnen, xolo ganmcxadebel mSobelTa sarCeli da maTi apelacia uzenaes sasamarTloSi mimarTuli iyo zogadad KRL sagnisa da misi ganxorcielebis winaaRmdeg, aseve sagnisgan srulad ganTavisuflebis SesaZleblobis ararsebobis winaaRmdeg.
aqedan gamomdinare, sasamarTlos winaSe warmodgenili saqmis farglebi ufro viwroa, vidre im saqmisa, romlis arsebiTi mxarec gaeros komitetma paralelurad ganixila da romelic Setanili iyo mSobelTa sxva wyvilebis da maTi Svilebis mier, romlebic imave Sidasaxelmwifo samarTalwarmoebis mxareebi iyvnen. Kkomitetma saqme mTlianobaSi dasaSvebad gamoacxada da Seiswavla ara mxolod bavSvebTan dakavSirebuli konkretuli situacia, aramed aseve nawilobriv ganTavisuflebasTan dakavSirebuli saCivari (ix. gadawyvetilebis punqtebi 43-45). aqedan gamomdinare, Cveni daskvnebi ar unda iqnes ganxiluli, rogorc sawinaaRmdego, gaeros komitetis mier sxva saqmeze miRebuli daskvnebisa.
rogorc dasaSvebobis Sesaxeb 2006 wlis 14 Tebervlis dadgenilebaSia miTiTebuli, saqmis farglebis SezRudvebi, romlebic momdinareobs dauSveblobis Sesaxeb 2004 wlis 26 oqtombris dadgenilebidan, sasamarTlos xels ar uSlis srulad ganTavisuflebisgan uaris Tqmis gamo warmodgenili saCivris ganixilvisas Seiswavlos nawilobriv ganTavisuflebis sqemis zogadi aspeqtebi. Tumca, es ar iqneboda saqmis SezRuduli farglebis Sesabamisi, rogorc zemoT ganvmarteT, Tu sasamarTlo nawilobriv ganTavisuflebis sqemis Seswavlas daiwyebda, an Tundac imis garkvevas, rogor muSaobs igi praqtikaSi. Cveni azriT, sasamarTlos umravlesobam gadaabija saqmis farglebs, rodesac ganixila nawilobriv ganTavisuflebis sqema da misi muSaobis detalebi (ix. gadawyvetilebis punqtebi 97-100). sasamarTlos winaSe warmodgenili saqme aSkarad exeba zogadad KRL sagans, nawi-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
lobriv ganTavisuflebis SesaZleblobiT, magram ara srulad ganTavisuflebis sakiTxs. es emTxveva uzenaes sasamarTloSi wardgenil sakiTxs. Sesabamisad, Cveni Seswavla ar Seexeba ganmcxadebelTa argumentebs saxelmZRvaneloTa Sesaxeb, romlebic savaldebulos ar iyo maswavlebleisTvis da sxvadasxva saswavlo saSualebaTa Soris mxolod erT-erTs warmoadgenda.
Cveni azriT, saqmis gansaxilvelad ormagi midgomaa saWiro, kerZod, norvegiis Tanamedrove sazogadoebis moTxovnaTa Suqze da misi istoriuli monacemebis fonze. erTi mxriv, norvegiis moqalaqeTa Soris sxvadasxva eTnosisa da religiuri mrwamsis mqone moqalaqeTa raodenobis zrda CarTulobis RonisZiebebs moiTxovs, sadac gaTvaliswinebuli iqneba skolebSi religiisa da eTikis saerTo swavleba. mM eore mxriv, programis SemuSavebisas ar SeiZleba gaTvaliswinebuli ar iqnes norvegiis mravalsaukunovani istoria. norvegiaSi qristianobas xangrZlivi istoria aqvs, rogorc religias da rogorc saskolo sagansac (ix. gadawyvetilebis me-9 da me-10 punqtebi). Ees aspeqti unda aisaxos programaSi, romelic imavdroulad unda iyos CarTulobaze orientirebuli da farTo.
konstituciis me-2 muxlis 1-li punqti religiis Tavisuflebas uzrunvelyofs, magram me-2 punqti acxadebs, rom saxelmwifos oficialuri religia evangelistur-luTeranuli religiaa. Mmosaxleobis aranakleb 86% saxelmwifo eklesias miekuTvneba (ix. gadawyvetilebis me-9 punqti). Ggarda amisa, meore punqti bavSvTa Sesabamisad ganaTlebis valdebulebas adgens. Tumca mas ukve aRar axlavs raime sanqcia da dReisaTvis samarTlebriv doqtrinaSi samarTlebriv valdebulebad aRar ganixileba (ix. jos adenesi da arne flifleti, Statsforfatningen i Norge, me-10 gamocema, 2006, gv. 391-392).
umravlesobisagan gansxvavebiT, vinc es pozicia ar daikava, Cven saWirod migvaCnia ganvixiloT, SeuZlia Tu ara konstituciis me-2 muxlis meore winadadebas warmoSvas sakiTxi 1-li oqmis me-2 muxlis an konvenciis me-9 muxlis safuZvelze. Cveni azriT, ara. Aam gaTvaliswinebuli pluralizmis cnebam demokratiulad arCeul politikur umravlesobas xeli ar unda SeuSalos oficialurad aRiaros konkretuli religiis dominireba da igi saxelmwifo dafinansebas, regulirebasa da kontrols dauqvemdebaros. erTi religiuri konfesiisTvis gansakuTrebuli saxelmwifo statusis miniWeba TavisTavad ar gamoricxavs saxelmwifos mxridan mSobelTa religiuri da filosofiuri mrwamsis pativiscemas maTi Svilebis ganaTlebis uzrunvelyofisas da igi arc azris, sindisisa da religiis Tavisuflebis ganxorcielebas ar uSlis xels.
ganmcxadebelTa argumentebma Cven ver dagvarwmuna, rom 2-4(3) ganyofilebaSi miTiTeba imaze, rom 1-2(1) ganyofilebis qristianuli miznis debuleba swavlebis amosaval wertilad unda iqces, sa-
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
gans mtkice qristianul sayrdens uqmnis. rogorc bolo debulebis formulirebidan naTlad Cans, "bavSvTa qristianul da moralur aRzrdaSi daxmarebis gaweva" SesaZlebeli iyo mxolod mSoblebTan "SeTanxmebiTa da TanamSromlobiT" (ix. gadawyvetilebis 22-e punqti). debuleba raime gamonakliss ar awesebda wina punqtSi Camoyalibebuli wesidan, rom KRL sagani Cveulebrivi saskolo sagani iyo, romelic qadagebis saxiT ar unda iswavlebodes. igi moiTxovs, rom maswavlebelma yvela gansxvavebuli religia da filosofia maTi konkretuli maxasiaTeblebis safuZvelze unda warmoadginos da sxvadasxva Temis swavlebisas erTi da igive pedagogiuri meTodebi unda gamoiyenos. eE s principebi programis yvela aspeqts exeba, locvis, fsalmunebis, religiuri teqstebis zepirad Seswavlis da religiuri xasiaTis piesebSi monawileobis miRebis CaTvliT.
miuxedavad imisa, rom programaSi qristianobas meti nawili hqonda daTmobili, vidre msoflios sxva religiebsa da filosofiebs, unda aRiniSnos, rom es ukanaskneli msoflio religiebisa da filosofiaTa farTo speqtrs moicavda da sagnis naxevars, an SesaZloa met nawilsac Seadgenda (ix. gadawyvetilebis 23-e punqti). Cven mizezs ver vxedavT eWvqveS davayenoT, rom (i)-dan (iii)-mde punqtebSi Camoyalibebuli miznebi, romlebic qristianobis da msoflios sxva religiebisa da filosofiaTa Sesaxeb codnis gadacemas exeba, emsaxureboda Semdgom mizans, romelic (v) punqtSi iyo Camoyalibebuli: xe;s iwyobs sxvadasxva rwmenisa da Sexedulebis mqone adamianTa Soris urTierTgagebis, pativiscemisa da dialogis Camoyalibebis SesaZleblobaTa ganmtkicebas (iqve). cneba codnasTan erTad xazgasmulia urTierTgageba, urTierTpativiscema da kulturaTaSorisi dialogi.
garda amisa, xazgasmiT unda aRiniSnos, rom (iv) punqtSi mocemuli mizani _ "xels uwyobs qristianuli da humanisturi Rirebulebis gacnobierebasa da pativiscemas" _ ara mxolod qristianul, aramed aseve humanistur Rirebulebebs moicavs. es ra Tqma unda asaxuli iyo programaSi, romelmac I_VII klasebis amocanad Camoayaliba "ganviTareba da moraluri gacnobiereba", sadac I_IV klasebisTvis ganixileboda "me da sxvebi", V_VII klasebisTvis "Rirebulebebi da arCevani", xolo VIII_X klasebisTvis _ "adamianis filosofiuri ganmarteba _ Rirebulebebi da normebi".
am fonze Cven ar migvaCnia, rom samarTlebrivi CarCo xarisxobriv gansxvavebebs iTvaliswinebda qristianobis swavlebisTvis sxva religiebTan da filosofiebTan SedarebiT. is faqti, rom qristianobas prioriteti hqonda miniWebuli, WeSmaritebas Seesabameba mxolod KRL saganSi sxvadasxva religiisa da sxva elementebis raodenobriv maxasiaTebelTan mimarTebiT. garda amisa, mniSvnelovania aRiniSnos, rom qristianoba norvegiisTvis mxolod saxelmwifo religia rodia. igi norvegiis istoriis umniSvnelovanes nawils qmnis. Cveni azriT, KRL sagani naTlad akmayofilebda xelSemkvreli saxelmwifosTvis
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
1-li oqmis me-2 muxliT miniWebul kompetencias (ix. miTiTeba saqmidan kieldseni, busk madseni da pederseni, �53; punqti 84 (g)).
garda amisa, Cven ar veTanxmebiT, rom nawilobriv ganTavisuflebis sqema svadasxva daskvnis gakeTebis saSualebas iZleva. piriqiT, KRL sagnisgan nawilobriv ganTavisuflebis saSualeba iTvaliswinebs im mSobelTa moToxvnebs, romlebic qristianobisagan gansxvavebul religias miekuTvnebian, an saerTod arc erTs ar miekuTvnebian. 2-4(4) ganyofilebis safuZvelze, "moswavle, mocemul skolaSi mSoblis werilobiTi Setyobinebis wardgenis Semdeg, Tavisufldeba swavlebis im elementebisgan, romlebic, maTi sakuTari religiisa Tu cxovrebis filosofiis TvalsazrisiT, ganixileba, rogorc tolfasi sxva religiis aRmsareblobisa an cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobisa".
Cveni azriT, aragonivruli ar iyo varaudi imisa, rom mSoblebi, romlebsac ganTavisuflebis survili eqnebodaT, saTanado nabijebs gadadgamdnen sagnis Sinaarsis gacnobis mizniT. arc dasabuTebis moTxovnaSia raime uCveulo an Tavsmoxveuli. uCveulo namdvilad ar aris, rom zogadi valdebulebisgan ganTavisuflebis mopovebis Ziebisas, moqalaqeebs, xelisuflebasTan urTierTobisas, sxvadasxva saxis informaciis miwodebas sTxoven, mgrZnobiare saxis piradi informaciis CaTvliT. is faqti, rom aseT SesaZleblobas ufro xSirad xels uwyoben garkveuli jgufebi, TavisTavad ar niSnavs, rom ganTavisuflebis sqema TviTneburia. Aam SemTxvevaSi, iseTi RonisZiebebisgan gasaTavisuflebad, rogoricaa, locvebi, fsalmebi, religiuri teqstebis dazepireba da religiuri xasiaTis piesebSi monawileoba, mSobelTa SetyobinebaSi dasabuTebis wardgenas ar moiTxovda. dasabuTeba saWiro iyo im SemTxvevaSi, rodesac moTxovna programis sxva aspeqtebs exeboda, magram mas erTaderTi mizani hqonda, kerZod, skolas saSualeba hqonoda Seefasebina, iyo Tu ara marTlac gonivruli mSobelTa Sexeduleba, rom swavleba iyo sxva religiis praqtikisa da cxovrebis sxva filosofiis mimdevrobis tolfasi. Ees ar iyo Tanabari moTxovnisa, romlis Tanaxmadac mSoblebs TavinTi mrwamsi unda gaemJRavnebinaT. amasTan dakavSirebiT unda gvaxsovdes, rom 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze sakiTxi mdgomareobs imaSi, swavleba aris Tu ara mSobelTa "mrwamsis" sawinaaRmdego, xolo es termini ar aris "mosazrebis" an "ideis" sinonimi, magram aRniSnavs Sexedulebebs, romlebic aRwevs damajereblobis, seriozulobis, erTianobisa da mniSvnelobis garkveul dones (ix. valsamisis saqme, cit.zemoT, �25).
am msjelobaTa fonze, Cven ar migvaCnia, rom nawilobriv ganTavisuflebis sqema gadaWarbebul an aragonivrul tvirTs akisrebda mSoblebs, romlebic ganTavisuflebas iTxovdnen, da arRvevda mopasuxe saxelmwifos Sefasebis farglebs 1-li oqmis me-2 muxlis safuZvelze, rogorc es ganmartebulia konvenciis me-8 da me-9 muxlebis fonze.
folgero da sxvebi norvegiis winaaRmdeg
garda amisa, arsebobda garkveuli meqanizmebi mSobelTa nawilobriv ganTavisuflebis moTxovnaTa dasacavad skolis xelmZRvanelobis mier gadawyvetilebebis miRebisas. aseTi dadgenilebebis gasaCivreba SeiZleboda erovnuli ganaTlebis samsaxurSi, xolo sabolood _ erovnul sasamarTlobSi (ix. gadawyvetilebis 48-e punqtSi citirebuli me-8 qvesaTauri).
Cven aseve gaviTavaliswineT 2-4(4) ganyofilebis debuleba, romelic gamoiyeneba nawilobriv ganTavisuflebis moTxvnis SemTxvevaSi, kerZod, "skola maqsimaluri ZalisxmeviT cdilobs sakiTxis gadawyvetas saskolo programsi farglebSi diferencirebuli swavlebis xelSewyobis gziT" (ix. gadawyvetilebis 23-e punqti). dD etaluri sqema, Tu rogor SeiZleba ganxorcieldes diferencirebuli swavleba, F-03-98 cirkularul werilSia mocemuli, romelic uCvenebs, rom maswavlebels, mSoblebTan TanamSromlobiT, moqnili meTodebi unda gamoeyenebina, romlebic gaiTvaliswinebda mSobelTa religiur da filosofiur kuTvnilebas da mocemuli RonisZiebis tips. Cven gansakuTrebiT mivuTiTebT ramdenime RonisZiebaze, magaliTad, locvebze, himnTa mReraze, eklesiis msaxurebaze da da saskolo warmodgenebze, romlebSic monawileoba mxolod daswrebiT SeiZleboda Canacvlebuliyo. aq idea imaSi mdgomareobda, rom daculi iqneboda codnis gadacemis interesi programis Sesabamisad, xolo ganTavisufleba dakavSirebuli iyo RonisZiebasTan, da ara codnasTan, romelic am RonisZiebis meSveobiT gadaicemoda (ix. gadawyvetilebis 48-e punqti)...
Cven ver vxedavT raime mizezs am sakiTxis eWvqveS dasayeneblad, romelic gonivrulobis sakiTxs ukavSirdeba da romelic erovnuli Sefasebis farglebSia moqceuli programis dagegmvisa da SemuSavebis TvalsazrisiT.
aA m fonze Cven gvakmayofilebs, rom mopasuxe saxlemwifom, Tavisi valdebulebebis Sesrulebisas ganaTlebisa da swavlebis konteqstSi, izruna imisTvis, rom KRL sagnis programaSi CarTuli informaciisa da codnis gadacema momxdariyo obieqturi, kritikuli da pluralistuli gziT. Aar SeiZleba iTqvas, rom igi emsaxureboda indoqtrinaciis mizans, riTac ewinaaRmdegeboda mSobelTa uflebas pativi ecaT maTi filosofiuri mrwamsisTvis da arRvevda 1-li oqmis me-2 muxliT gaTvaliswinebul SezRudvebs.
Sesabamisad, KRL sagnisgan ganmcxadebel mSobelTa Svilebis srulad ganTavisuflebaze uaris Tqma ar iwvevda 1-li oqmis me-2 muxlis darRvevas.
146
© Rada Europy / Europejski Trybunał Praw Człowieka, źródło: HUDOC (hudoc.echr.coe.int), pozyskano 13.07.2026. · Źródło