16483/12

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 202 Grudzień 2016 Khlaifia i Inni p. Włochom [Wielka Izba] – skarga nr 16483/12 Wyrok z 15.12.2016 r. [Wielka Izba] Art. 4 Protokołu nr 4 Zakaz zbiorowego wydalenia cudzoziemców Odesłanie do Tunezji tunezyjskich migrantów przybyłych w dużej liczbie drogą morską po indywidualnym zidentyfikowaniu każdego z nich i umożliwieniu zgłoszenia wszelkich zastrzeżeń dotyczących ich osobiście: brak naruszenia   Art. 13 Skuteczny środek odwoławczy Brak skutku zawieszającego środka odwoławczego przeciwko zarzucanemu zbiorowemu wydaleniu: brak naruszenia Fakty – Skarżący, obywatele tunezyjscy, wchodzili w skład grupy migrantów, którzy wyruszyli z Tunezji drogą morską we wrześniu 2011 r., by dotrzeć do Włoch. Ich łodzie zostały zatrzymane i skontrolowane przez włoską straż nabrzeżną, która odeskortowała je do portu na wyspie Lampedusa, gdzie umieszczono skarżących w ośrodku recepcyjnym pierwszego przyjęcia (CSPA). W ośrodku tym wybuchł bunt i został on zniszczony przez pożar. Skarżących przeniesiono na dwa statki w porcie w Palermo. Wobec każdego z nich wydano decyzje o odesłaniu. Przed wsadzeniem ich do samolotu zostali przyjęci przez konsula tunezyjskiego, który zarejestrował ich stan cywilny. Po przybyciu do Tunezji zostali uwolnieni. Od początku do końca, wydarzenia te rozegrały się w przeciągu około dwunastu dni. W 2012 r. sędzia umorzył postępowania w sprawie skarg złożonych przez wiele stowarzyszeń z tytułu nadużycia uprawnień i arbitralnego zatrzymania. Wyrokiem z dnia 1 września 2015 r. (zobacz Nota informacyjna nr 188) Izba Trybunału orzekła naruszenie art. 4 Protokołu nr 4 Konwencji z uwagi na brak odpowiednich gwarancji rzeczywistego i szczegółowego uwzględnienia sytuacji indywidualnej każdej z zainteresowanych osób; naruszenie art. 13 Konwencji z uwagi na brak skutku zawieszającego środków odwoławczych mających zastosowanie; naruszenie art. 5 ust. 1 z uwagi na brak podstaw prawnych pozbawienia wolności skarżących, jak również art. 5 ust. 2 i art. 5 ust. 4; naruszenie i brak naruszenia art. 3 w odniesieniu do, odpowiednio, warunków zatrzymania w ośrodku recepcyjnym i następnie na dwóch statkach, a także naruszenie art. 13 z uwagi na brak środka odwoławczego w tym względzie. W dniu 1 lutego 2016 r. sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek rządu. Prawo Art. 4 Protokołu nr 4 : Art. 4 Protokołu nr 4 nie gwarantuje w każdych okolicznościach prawa do przeprowadzenia indywidualnego wywiadu: jego wymogi mogą być w istocie spełnione, jeśli każdy cudzoziemiec ma rzeczywistą i skuteczną możliwość podniesienia argumentów sprzeciwiających się jego wydaleniu, i są one zbadane w odpowiedni sposób przez władze pozwanego Państwa. W obecnej sprawie, skarżący, którzy z uwagi na sposób ich przybycia na wybrzeże Włoch, mogli w sposób rozsądny oczekiwać, że zostaną odesłani do Tunezji, pozostali na terytorium włoskim od dziewięciu do dwunastu dni. Nawet uwzględniając obiektywne trudności, które mogli napotkać w CSPA lub na pokładzie statków, ten znaczący okres czasu dawał im możliwość zwrócenia uwagi władz krajowych na wszelkie okoliczności, które mogły wpływać na ich status i prawo pobytu we Włoszech. Po pierwsze, przeprowadzono dwukrotnie identyfikację skarżących : – Pierwsza identyfikacja miała miejsce po przybyciu skarżących do CSPA poprzez zrobienie zdjęć i pobranie odcisków palców – według rządu. Choć prawdą jest, że rząd nie był w stanie przedstawić indywidualnej karty skarżących, było to uzasadnione w sposób wiarygodny przez fakt, że ogień strawił CSPA. W odniesieniu zaś do zarzucanych trudności w komunikacji i wzajemnym zrozumieniu między migrantami a władzami włoskimi, można rozsądnie sądzić, że zostały one złagodzone przez niekwestionowaną obecność w CSPA około stu pracowników społecznych, którym towarzyszyli asystenci społeczni, psycholodzy oraz około ośmiu tłumaczy i mediatorów kulturowych. – Druga identyfikacja miała miejsce przed wejściem skarżących do samolotu lecącego do Tunisu: skarżący zostali przyjęci przez konsula Tunezji, który zarejestrował ich stan cywilny. Choć miało to miejsce przed przedstawicielem Państwa trzeciego, ta ostatnia kontrola umożliwiła potwierdzenie obywatelstwa migrantów i dawała ostatnią szansę na podniesienie przeszkód dla wydalenia takich jak wiek lub obywatelstwo (co zdołali zrobić niektórzy z migrantów). Po drugie, wprawdzie decyzje o odesłaniu zostały zredagowane w sposób podobny, różniąc się jedynie danymi osobowymi poszczególnych migrantów, jednak dość prosty i standardowy charakter decyzji o odesłaniu można wyjaśnić faktem, że skarżący nie posiadali żadnego ważnego dokumentu podróży i nie zgłaszali ani obaw co do złego traktowania w razie odesłania, ani innych przeszkód prawnych wobec ich wydalenia. Nie jest więc samo w sobie nierozsądne, że decyzje te były uzasadnione jedynie obywatelstwem zainteresowanych, stwierdzeniem, że nielegalnie przekroczyli granicę włoską i brakiem szczególnych przypadków przewidzianych przez prawo (a mianowicie, azylu politycznego, przyznania statusu uchodźcy lub przyjęcia środków ochrony tymczasowej z powodów humanitarnych). Po trzecie, nie był rozstrzygający również fakt, że w czasie tego wydarzenia wydalono wielką liczbę migrantów tunezyjskich, lub że trzech skarżących zostało odesłanych jednocześnie. Tę równoczesność można w istocie tłumaczyć jako skutek wydania serii indywidualnych decyzji o odesłaniu. Te względy w sposób wystarczający odróżniają obecną sprawę od spraw Čonka p. Belgii (skarga nr 51564/99, 5 lutego 2002 r., Nota informacyjna nr 39), Hirsi Jamaa i Inni p. Włochom (skarga nr 27765/09, 23 lutego 2012 r., Nota informacyjna nr 149), Gruzja p. Rosji (I) [Wielka Izba] (skarga nr 13255/07, 3 lipca 2014 r., Nota informacyjna nr 176) oraz Sharifi i Inni p. Włochom i Grecji (skarga nr 16643/09, 21 października 2014 r., Nota informacyjna nr 178). Poza tym przedstawiciele skarżących nie byli w stanie wskazać najmniejszego powodu o charakterze faktycznym lub prawnym, który mógłby uzasadnić pobyt ich klientów na terytorium włoskim i stanowić przeszkodę dla ich odesłania. Ta okoliczna pozwala wątpić, czy przeprowadzenie indywidualnego wywiadu w obecnej sprawie byłoby użyteczne. Podsumowując, skarżący zostali dwukrotnie zidentyfikowani, ich obywatelstwo zostało ustalone i mieli rzeczywistą i skuteczną możliwość powołania się na argumenty sprzeciwiające się ich wydaleniu. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (szesnastoma głosami do jednego). Art. 13 Konwencji w powiązaniu z art. 4 Protokołu nr 4: W obecnej sprawie, decyzje o odesłaniu wyraźnie wskazywały, że osoby zainteresowane miały możliwość ich kwestionowania w drodze skargi do sędziego pokoju złożonej w terminie 60 dni. Nie ma powodu, by wątpić, że w tych ramach sędzia pokoju mógł zbadać ewentualne skargi dotyczące zaniechania uwzględnienia indywidualnej sytuacji osobistej zainteresowanego migranta, a więc, w istocie, zbiorowego charakteru wydalenia. Co do faktu, że środek ten nie miał skutku zawieszającego, dogłębna analiza wyroku w sprawie De Souza Ribeiro p. Francji ([Wielka Izba], skarga nr 22689/07, 13 grudnia 2012 r., Nota informacyjna nr 158), porównanego z wyrokami w sprawach Čonka oraz Hirsi Jamaa i Inni cytowanymi wyżej, prowadzi Trybunał do następujących wniosków. Jeśli skarżący nie zarzuca naruszeń art. 2 i 3 Konwencji, które mogłyby nastąpić w państwie przeznaczenia, jego wydalenie z terytorium pozwanego Państwa nie stanowi podstawy do uznania za narażenie zainteresowanego na potencjalnie nieodwracalny uszczerbek: w podobnym przypadku Konwencja nie nakłada więc na Państwa absolutnego obowiązku zagwarantowania środka o pełnoprawnym charakterze zawieszającym, a wymaga jedynie, by osoba zainteresowana miała skuteczną możliwość kwestionowania decyzji o wydaleniu, uzyskując dostatecznie pogłębione zbadanie jej skarg przez niezależną i bezstronną instancję krajową. W obecnej sprawie, środek przewidziany spełniał te wymogi. Skadinąd, w wyroku w sprawie De Souza Ribeiro decydującą kwestią nie był brak zawieszającego skutku środka przewidzianego dla skarżącego, ale fakt, że jego dający się uzasadnić zarzut w odniesieniu do art. 8 został odrzucony w sposób nadmiernie przyspieszony (jego wydalenie do Brazylii nastąpiło w ciągu mniej niż godziny po skierowaniu przez niego sprawy do trybunału administracyjnego). Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (szesnastoma głosami do jednego). Art. 3: Skarżący skarżyli się na warunki pozbawienia ich wolności. Potwierdzając, że czynniki związane ze wzrastającym napływem migrantów nie mogą zwolnić Państw Członkowskich z ich obowiązków, w opinii Trybunału badanie faktów sprawy w oderwaniu od kontekstu nadzwyczajnej sytuacji humanitarnej, w której się one rozegrały, byłoby sztuczne. Rok 2011 był naznaczony przez poważny kryzys migracyjny. Masowy napływ migrantów z Afryki Północnej (ponad pięćdziesiąt tysięcy w ciągu roku) na wyspy Lampedusa i Linosa musiał stworzyć bardzo poważne trudności o charakterze organizacyjnym, logistycznym i strukturalnym. Do tej ogólnej sytuacji należy dodać wydarzenia zaistniałe po przyjeździe skarżących, które zwiększyły trudności i stworzyły napiętą sytuację: bunt osób przebywających w ośrodku recepcyjnym; podpalenie o charakterze kryminalnym które zniszczyło ośrodek; demonstrację ok. 1800 migrantów na ulicach następnego dnia; starcia między społecznością lokalną a grupą cudzoziemców, którzy grozili wysadzeniem butli z gazem; jak też akty samookaleczenia i zniszczenia. Elementy te świadczą o liczbie problemów, którym Państwo musiało sprostać w czasie tych wyjątkowych fal migracyjnych, a także o wielkiej liczbie zadań, które spoczywały na władzach, które musiały jednocześnie zagwarantować dobrostan migrantów i lokalnej ludności oraz zapewnić utrzymanie porządku publicznego. Decyzja, by skoncentrować przyjęcie migrantów na wyspie Lampedusa, nie podlega krytyce sama w sobie: zważywszy na sytuację geograficzną nie było nierozsądne skierować ocalałych z rejsu do najbliższego ośrodka recepcyjnego. a) Warunki panujące w ośrodku recepcyjnym – rozważając niżej przedstawione kwestie, Trybunał uznał, że warunki pozbawienia wolności skarżących nie osiągnęły poziomu dolegliwości niezbędnego do uznania ich za nieludzkie lub poniżające: – choć pewne raporty parlamentarne lub organizacji pozarządowych świadczą o przeludnieniu i braku higieny, prywatności oraz kontaktów ze światem zewnętrznym, ich ustalenia są jednakże złagodzone raportem Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy obejmującym okres bliższy pobytowi skarżących, tak że warunki pobytu w sprawie nie mogą być porównywane z tymi, które skłoniły Trybunał do stwierdzenia naruszenia art. 3 w innych sprawach; – choć liczba metrów kwadratowych dostępnych w każdym pomieszczeniu nie jest znana, nawet przyznając, że pojemność ośrodka została przekroczona o ok. 15-75%, ta niedogodność była złagodzona swobodą poruszania się w ramach ośrodka; – pomimo osłabienia w związku z niebezpieczną przeprawą morską skarżący nie odznaczali się szczególną wrażliwością (nie byli w szczególności ani osobami wnioskującymi o azyl, ani domniemanymi ofiarami traumatycznych doświadczeń w ich państwie pochodzenia, ani niepełnoletnimi, ani osobami starszymi, ani też cierpiącymi z powodu jakiegokolwiek szczególnego schorzenia); – nie brakowało im wody, jedzenia, leczenia, ani też nie byli narażeni na anormalne warunki klimatyczne; – mając na względzie krótkotrwałość ich pobytu w ośrodku (3-4 dni), brak kontaktu ze światem zewnętrznym nie miał poważnych skutków osobistych; – choć wymagana była pewna staranność po stronie władz, by znaleźć szybko inne miejsca przyjęcia o bardziej dostosowanej pojemności w celu szybkiego przeniesienia tam nadmiernej liczby migrantów, w obecnej sprawie Trybunał nie może się wypowiedzieć, czy obowiązek ten został spełniony, jako że zaledwie dwa dni po przybyciu dwóch ostatnich skarżących, ośrodek recepcyjny CSPA na Lampedusie został zniszczony przez pożar podczas buntu; - ogólnie rzecz biorąc, sytuacje, które Trybunał uznawał niekiedy za sprzeczne z art. 3, miały znacznie większą intensywność lub trwały dłużej. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (jednomyślnie). b) Warunki panujące na pokładzie dwóch statków – próg dolegliwości nie został przekroczony również na statkach. Z jednej strony skarżący nie przedstawili żadnego dokumentu lub zeznania osoby trzeciej świadczących o istnieniu oznak lub następstw złego traktowania, któremu rzekomo mieli zostać poddani, lub potwierdzających pozostałą część ich wersji wydarzeń (przeludnienie, wyzwiska, brak higieny), nie ma więc podstaw do przeniesienia ciężaru dowodu. Z drugiej strony, przeciwne oceny wynikają z postanowienia sądu (wspartego notatką agencji prasowej, co do którego nic nie pozwala wątpić, że zostało ono przyjęte z zachowaniem wymaganych gwarancji proceduralnych), zgodnie z którym jeden parlamentarzysta zdołał dostać się na pokład statków i stwierdzić, że zatrzymani migranci byli tam przyjęci w godnych warunkach. Rozstrzygnięcie : brak naruszenia (jednomyślnie) Trybunał stwierdził również, jednomyślnie, naruszenie art. 5 ust. 1 (oraz w rezultacie też art. 5 ust. 2 i art. 5 ust. 4) z powodu braku podstawy prawnej pozbawienia skarżących wolności. Zatrzymanie skarżących de facto, bez jakiejkolwiek formalnej decyzji pozbawiło ich konstytucyjnych gwarancji habeas corpus przysługujących osobom umieszczanym w ośrodkach w celu wydalenia, czego nie można pogodzić z celem art. 5 nawet w kontekście kryzysu migracyjnego. Doszło także do naruszenia art. 13 w związku z art. 3 w odniesieniu do warunków pozbawienia wolności. Art. 41 : 2.500 EUR dla każdego skarżącego z tytułu szkody moralnej.   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa