16538/17

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 216 Marzec 2018 r. Şahin Alpay p. Turcji – skarga nr 16538/17 Wyrok z 20.03.2018 r. [Trzecia Sekcja] Art. 15 Konwencji[1] Udaremniona próba wojskowego zamachu stanu: uchylenie zobowiązań (derogacja) uzasadnione; proporcjonalność ingerencji należy badać wraz z przedmiotem sprawy Art. 5 Art. 5 ust. 1 Zgodne z prawem zatrzymanie lub aresztowanie Tryb ustalony przez prawo Odmowa zwolnienia skarżącego przez sąd pomimo stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z prawem jego aresztowania (kontekst derogacji na podstawie art. 15): naruszenie Art. 5 ust. 4 Bezzwłoczność kontroli Trwające szesnaście miesięcy badanie skargi do Trybunału Konstytucyjnego podnoszącej nowe, zawiłe kwestie dotyczące stanu wyjątkowego: brak naruszenia Art. 10 Art. 10 ust. 1 Wolność wyrażania opinii Aresztowanie dziennikarza w oparciu o zarzuty antyterrorystyczne po próbie zamachu stanu: naruszenie [Niniejsze streszczenie obejmuje też wyrok w sprawie Mehmet Hasan Altan p. Turcji, skarga nr 13237/17, 20 marca 2018 r.] Fakty – W dniu 21 lipca 2016 r. Turcja notyfikowała Sekretarzowi Generalnemu Rady Europy, że zdecydowała się skorzystać z prawa do uchylenia stosowania zobowiązań (derogacji) na podstawie art. 15 Konwencji, wskazując, że wprowadzono stan wyjątkowy w odpowiedzi na „zagrożenie dla życia narodu” spowodowane przez wojskowy zamach stanu z 15 lipca 2016 r. i przemoc terrorystyczną dotykającą kraj – nie wskazując wyraźnie artykułów Konwencji, do których odnosiło się to uchylenie. Skarżący, dziennikarze znani ze swej krytyki rządu, zostali zatrzymani i postawieni przed sądem przysięgłych na podstawie przepisów Kodeksu karnego za próbę obalenia konstytucyjnych władz i popełnienia przestępstw w imieniu organizacji terrorystycznej bez bycia jej członkiem. Po niepowodzeniu próby uzyskania zwolnienia z tymczasowego aresztowania, obaj zwrócili się do Trybunału Konstytucyjnego, który rozpatrywał skargi Pana Altana i Pana Alpaya odpowiednio przez czternaście i szesnaście miesięcy. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że początkowe tymczasowe aresztowanie skarżących oraz jego utrzymywanie były niekonstytucyjne z punktu widzenia praw chronionych zarówno przez art. 5, jak i art. 10 Konwencji z uwagi na brak jakichkolwiek szczególnych podstaw – poza ich artykułami i występami telewizji. Sąd przysięgłych odmówił jednak ich zwolnienia, uznając, że Trybunał Konstytucyjny, prowadząc badanie dowodów, wykroczył poza swoje kompetencje. Prawo Art. 15 (aspekt ogólny): Trybunał mógł zaakceptować: (i) że spełniony został wymóg formalny zawarty w art. 15 ust. 3 wyczerpującego poinformowania Sekretarza Generalnego Rady Europy o środkach, które zostały podjęte w ramach uchylenia zobowiązań wynikających z Konwencji, oraz powodach ich zastosowania; oraz (ii) że, jak to w szczególności stwierdził Trybunał Konstytucyjny, próba wojskowego zamachu stanu ujawniła istnienie „niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu” w rozumieniu Konwencji. Natomiast kwestia, czy podjęte w sprawie skarżących środki ściśle odpowiadały wymogom sytuacji i były zgodne z innymi zobowiązaniami na podstawie prawa międzynarodowego, powinna zostać zbadana łącznie z przedmiotem skarg. Art. 5 ust. 1: Po pierwsze, choć podstawa prawna, na której sądy powszechne badały tymczasowe aresztowanie skarżących, różniła się od zastosowanej w kontekście skargi konstytucyjnej, nie można twierdzić, że Trybunał Konstytucyjny mógł zbadać zgodność z prawem tymczasowego aresztowania bez rozważenia dowodów z akt sprawy. Po drugie, wiążący charakter wyroków Trybunału Konstytucyjnego był właśnie jednym z tych powodów, które doprowadziły do wniosku, że sąd ten zapewnia skuteczny środek odwoławczy, który powinien być wykorzystywany przez skarżących w sprawach dotyczących tymczasowego aresztowania (zobacz Uzun p. Turcji (dec.), skarga nr 10755/13, 30 kwietnia 2013 r.[2], Nota informacyjna nr 163; oraz Koçintar p. Turcji (dec.), skarga nr 77429/12, 1 lipca 2014 r., Nota informacyjna nr 176). Stosownie do tego, jeśli Trybunał Konstytucyjny orzeka, że tymczasowe aresztowanie danej osoby narusza Konstytucję, właściwe sądy powinny zareagować w taki sposób, by zapewnić zwolnienie tej osoby, chyba że nowe powody lub dowody uzasadniają przeciwnie. W obecnej sprawie sądy przysięgłych odmówiły jednak zwolnienia skarżących pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dokonując wykładni i stosowania prawa krajowego w sposób odbiegający od podejścia wskazanego Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka przez Rząd, który twierdził, że skarga do Trybunału Konstytucyjnego jest skutecznym środkiem odwoławczym. Uzasadnienie podane przez sądy przysięgłych nie może być zaakceptowane. Możliwość zakwestionowania przez inny sąd uprawnień przyznanych trybunałowi konstytucyjnemu do wydawania „ostatecznych i wiążących wyroków” idzie wbrew fundamentalnym zasadom praworządności i pewności prawnej. Przy braku jakichkolwiek dowodów wskazujących, że doszło do zmiany podstawy pozbawienia wolności skarżących, utrzymywanie ich tymczasowego aresztowania po wydaniu jasnych i jednoznacznych wyroków przez Trybunał Konstytucyjny nie może być uznane za pozbawienie wolności „w trybie ustalonym przez prawo”. W odniesieniu do kontekstu sprawy związanego z uchyleniem przez Turcję zobowiązań wynikających z Konwencji, tymczasowe aresztowanie, które jest bezprawne z uwagi na brak istnienia uzasadnionego podejrzenia, nie jest środkiem ściśle odpowiadającym wymogom sytuacji, która uzasadniała zastosowanie art. 15. Trybunał wskazał, że zastrzega sobie prawo do ponownego zbadania skuteczności skargi do Trybunału Konstytucyjnego dla ochrony praw zawartych w art. 5 i w tym względzie weźmie pod uwagę praktykę sądów krajowych odnoszącą się do autorytetu wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Rozstrzygnięcie: naruszenie (sześcioma głosami do jednego). Art. 5 ust. 4: W obecnej sprawie skarżący byli w stanie uzyskać w kilku przypadkach „bezzwłoczne” zbadanie przez właściwy sąd uzasadnienia ich pozbawienia wolności. W systemie tego rodzaju Trybunał może zaakceptować dłuższe okresy badania przez Trybunał Konstytucyjny. Choć okres czternastu do szesnastu miesięcy może mimo to zostać uznany za niezgodny z wymogiem „bezzwłoczności” w normalnym kontekście, takie stwierdzenie nie stosuje się do szczególnych okoliczności obu spraw: po pierwsze, skargi skarżących do Trybunału Konstytucyjnego podnosiły nowe i złożone kwestie, powiązane ze stanem wyjątkowym po próbie wojskowego zamachu stanu; a po drugie, liczba spraw zawisłych przed Trybunałem Konstytucyjnym po wprowadzeniu stanu wyjątkowego stworzyła wyjątkową sytuację. Nie oznacza to jednak, że Trybunał Konstytucyjny ma „carte blanche” w tym zakresie: zgodnie z art. 19 Konwencji Trybunał zachowuje swą ostateczną kompetencję nadzorczą wobec złożonych przez innych skarżących skarg na długość postępowań dotyczących ich skarg do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z prawem ich pozbawienia wolności. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (jednogłośnie). Art. 10: Choć mogły zachodzić poważne wątpliwości co do tego, czy ingerencja w sprawie skarżących była przewidywalna, nie było konieczne rozstrzyganie tej kwestii przez Trybunał z następujących względów: Trybunał był gotów uwzględnić trudności stojące przed Turcją po próbie wojskowego zamachu stanu. Istnienie „niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu” nie może jednak służyć jako pretekst do ograniczenia wolności debaty politycznej, która jest u samych podstaw koncepcji społeczeństwa demokratycznego. Nawet w stanie wyjątkowym – reżimie prawnym mającym na celu przywrócenie sytuacji do normalności poprzez zagwarantowanie praw podstawowych (jak to zauważył Trybunał Konstytucyjny) – wszelkie podejmowane środki powinny zmierzać do ochrony porządku demokratycznego przed zagrożeniami, a władze powinny dołożyć wszelkich starań, by zagwarantować wartości społeczeństwa demokratycznego, takie jak pluralizm, tolerancja i otwartość. Krytyka rządów i publikowanie informacji uznawanych przez przywódców państwowych za zagrażające interesom narodowym nie powinna pociągać za sobą stawiania zarzutów karnych dotyczących szczególnie poważnych przestępstw, takich jak przynależność lub pomaganie organizacji terrorystycznej, usiłowanie obalenia rządu lub porządku konstytucyjnego albo rozpowszechnianie propagandy terrorystycznej. A nawet jeśli stawiane byłyby takie zarzuty, tymczasowe aresztowanie powinno być stosowane jedynie w ostateczności. Tymczasowe aresztowanie każdej osoby wyrażającej krytyczne poglądy wywiera skutek mrożący dla wolności wyrażania opinii wobec całego społeczeństwa, a skutek taki może trwać nawet, jeśli aresztowany zostanie następnie uniewinniony. Wreszcie, w odniesieniu do uchylenia (derogacji) zobowiązań przez Turcję, wnioski wyciągnięte w odniesieniu do art. 5 mają zastosowanie także w kontekście art. 10. Rozstrzygnięcie: naruszenie (sześcioma głosami do jednego). Art. 46: Pozwane Państwo ma podjąć wszelkie niezbędne środki w celu zakończenia niezgodnego z art. 5 ust. 1 tymczasowego aresztowania Pana Alpaya. Brak jest jednak podstaw do wskazania podobnego środka w odniesieniu do Pana Altaya, gdyż w międzyczasie został on skazany, a jego pozbawienie wolności przestało być objęte zakresem art. 5 ust. 1 lit. c, a jest objęte przez art. 5 ust. 1 lit. a. Art. 41: 21 500 euro dla każdego skarżącego tytułem szkody niematerialnej.   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa   [1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.). [2] Tekst decyzji w języku polskim jest dostępny na stronie:  http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-153202