1828/06;34163/07;19029/11

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 219 Czerwiec 2018 r. G.I.E.M. S.r.l. i Inni p. Włochom [Wielka Izba] – skargi nr 1828/06, 34163/07 i 19029/11 Wyrok z 28.06.2018 r. [Wielka Izba] Art. 7 Konwencji[1] Art. 7 ust. 1 Nulla poena sine lege Obowiązkowa konfiskata „bezprawnie zagospodarowanego” gruntu, niezależna od jakiejkolwiek odpowiedzialności karnej: naruszenie, brak naruszenia Art. 1 Protokołu nr 1 Art. 1 par. 1 Protokołu nr 1 Poszanowanie mienia Obowiązkowa konfiskata „bezprawnie zagospodarowanego” gruntu, niezależna od jakiejkolwiek odpowiedzialności karnej: naruszenie Fakty – Skargi wniosły cztery spółki mające osobowość prawną oraz dyrektor czwartej spółki (pan Gironda). W świetle włoskiego prawa planistycznego, gdy dojdzie do popełnienia czynu wypełniającego materialne znamiona przestępstwa „bezprawnego zagospodarowania terenu”, sąd karny jest zobowiązany skonfiskować zagospodarowaną działkę (i wszelkie posadowione na niej budynki) niezależnie od tego, czy oskarżeni zostali skazani, nawet jeśli znajduje się ona w posiadaniu osoby trzeciej (z wyjątkiem osoby, która udowodni działanie w dobrej wierze).   Skarżący zarzucali, że zostali dotknięci konfiskatą bez formalnego skazania (gdyż albo spółka lub jej dyrektorzy nie byli nigdy ścigani, albo tylko dyrektorzy byli ścigani, albo postępowanie karne się przedawniło – jak miało miejsce w sprawie pana Girondy). Prawo – Art. 7 Konwencji (a) Zastosowalność – Wielka Izba, badając to zagadnienie w świetle poniższych kryteriów, potwierdziła wnioski wyciągnięte przez Izbę w sprawie Sud Fondi srl i Inni p. Włochom (dec.) (skarga nr 75909/01, 30 sierpnia 2007 r. Nota informacyjna nr 100): ponieważ środki o charakterze konfiskaty mogą być uznane za „kary” w rozumieniu art. 7 Konwencji, ma on zastosowanie, nawet w przypadku braku postępowania karnego w rozumieniu art. 6. Wniosek ten nie wyklucza możliwości nakładania przez władze krajowe „kar” (w autonomicznym rozumieniu tego pojęcia) w drodze innych procedur niż postępowania kwalifikowane jako „karne” na podstawie prawa krajowego. (i) Czy konfiskaty zostały nałożone po skazaniu za czyny zagrożone karą? – Choć nie zostało najpierw wydane orzeczenie karne skazujące skarżące spółki lub ich przedstawicieli, zaskarżony środek w postaci konfiskaty był niemniej jednak powiązany z „czynem zagrożonym karą” na podstawie ogólnych przepisów prawa. W każdym razie odmienny wniosek w odniesieniu do tego kryterium nie byłby sam w sobie decydujący. (ii) Kwalifikacja konfiskaty w prawie krajowym – Art. 44 Kodeksu budowlanego, który w obecnej sprawie regulował przedmiotowy środek o charakterze konfiskaty, nosił tytuł „Sankcje karne”. (iii) Charakter i cel środka o charakterze konfiskaty – Charakter i cel konfiskaty własności skarżących był karny, gdyż środek ten stanowił obowiązkową sankcję, niepodlegającą dowodowi rzeczywistej szkody lub określonego zagrożenia dla środowiska, i mógł być zatem stosowany nawet w razie braku jakiegokolwiek rzeczywistego działania z zamiarem przekształcenia terenu. (iv)  Surowość skutków konfiskaty - Zaskarżona konfiskata stanowiła sankcję szczególnie surową i ingerującą. W granicach danego terenu miała zastosowanie nie tylko do gruntu, który został zabudowany (lub był planowany do zabudowy) lub wobec którego stwierdzono zakazaną zmianę użytkowania, ale też do wszystkich innych działek tworzących dany teren. Ponadto nie przysługiwało odszkodowanie. (v) Procedury nakładania i egzekwowania środka o charakterze konfiskaty – Środek został zarządzony przez sądy karne. Trybunał nie był przekonany argumentem, że sądy karne działały „w miejsce organu administracyjnego”. Rola sądu karnego nie polega na weryfikowaniu po prostu, czy nie doszło do zagospodarowywania terenu bez pozwolenia planistycznego lub z jego naruszeniem, ale polega także na ustalaniu, czy zagospodarowanie, za zezwoleniem lub bez, było zgodne z wszelkimi innymi uregulowaniami mającymi zastosowanie (uregulowaniami planistycznymi). Innymi słowy, sąd karny działał niezależnie od organu administracyjnego, którego stanowiska mógł nie uwzględnić. (Zobacz także Varvara p. Włochom, skarga nr 17475/09, 29 października 2013 r., Nota informacyjna nr 167) (b) Zgodność z gwarancjami z art. 7 (i) Czy zaskarżone środki o charakterze konfiskaty wymagały znamion strony podmiotowej – Wielka Izba potwierdziła, że art. 7 wymaga, na potrzeby karania, ustalenia znamion strony podmiotowej wskazujących na element osobistej odpowiedzialności po stronie sprawcy czynu zagrożonego karą, bez czego kara nie może być uznana za możliwą do przewidzenia. Tym niemniej, wymóg ten nie wyklucza istnienia pewnych form odpowiedzialności obiektywnej, wywodzącej się z domniemań odpowiedzialności. Co do zasady Układające się Państwa mają swobodę penalizowania zwykłego lub obiektywnego faktu jako takiego, niezależnie od tego, czy wynika on z przestępczego zamiaru czy zaniedbania. Domniemania faktyczne lub prawne są dopuszczalne pod warunkiem, że nie skutkują one uniemożliwieniem jednostce oczyszczenia się ze stawianych jej zarzutów. Ponieważ Konwencję należy odczytywać jako jedną całość, zasady wynikające z orzecznictwa opartego na art. 6 ust. 2 mają zastosowanie również na podstawie art. 7. (b) Brak formalnego „skazania” – Art. 7 wyklucza nakładanie sankcji karnej na jednostkę bez uprzedniego ustalenia i stwierdzenia jej osobistej odpowiedzialności karnej. W przeciwnym razie domniemanie niewinności gwarantowane przez art. 6 ust. 2 Konwencji również zostałoby naruszone. Podkreślając, że wszystkie wyroki Trybunału mają tę samą moc prawną (ponieważ ich wiążący charakter i autorytet w zakresie wykładni nie zależy od składu, w jakim zostały wydane), Trybunał zauważył, że z wyroku w sprawie Varvara nie wynika jednak wniosek, że środkom o charakterze konfiskaty za bezprawne zagospodarowanie terenu koniecznie musi towarzyszyć skazanie orzeczone przez sądy „karne” w rozumieniu prawa krajowego. Zastosowalność art. 7 nie skutkuje nakazaniem Państwom „kryminalizacji” procedur, których, korzystając ze swego uznania, nie zakwalifikowały one jako objętych przez ściśle rozumiane prawo karne. Dla stwierdzania odpowiedzialności karnej niezbędne i wystarczające jest spełnianie gwarancji przewidzianych przez art. 7, pod warunkiem, że stwierdzenie to wywodzi się z postępowania respektującego wymogi art. 6. Niemniej jednak Trybunał musiał ustalić, czy zaskarżone środki o charakterze konfiskaty wymagały przynajmniej formalnego stwierdzenia odpowiedzialności karnej w odniesieniu do skarżących. Ponieważ skarżące spółki nie były ścigane, kwestia, czy stwierdzenie odpowiedzialności karnej wymagane przez art. 7 musiało spełniać wymogi formalne, pojawiła się jedynie w odniesieniu do pana Girondy. Należało uwzględnić, po pierwsze, znaczenie w społeczeństwie demokratycznym podtrzymywania zasady rządów prawa i publicznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości, a po drugie, przedmiot i cel uregulowań zastosowanych przez sądy włoskie. Stosowne uregulowania miały na celu zapobieganie bezkarności, która wynikałaby z sytuacji, gdy – na skutek skomplikowanego charakteru przestępstw w powiązaniu ze stosunkowo krótkimi okresami przedawnienia – sprawcy takich przestępstw systematycznie unikaliby ścigania i – przede wszystkim – konsekwencji swego niewłaściwego postępowania. W opinii Trybunału, w sytuacji, gdy sądy ustaliły, że wszystkie znamiona przestępstwa bezprawnego zagospodarowania terenu zostały wypełnione (jak w sprawie pana Girondy), a postępowanie umorzyły wyłącznie z uwagi na termin przedawnienia, ustalenia te można uznać za stanowiące, co do istoty, „skazanie” wymagane przez art. 7 dla wymierzenia kary – pod warunkiem, że prawo do obrony było respektowane. (iii) Czy środek o charakterze konfiskaty mógł być nałożony na skarżące spółki, które nie były stronami postępowań – Mając na względzie zasadę, że osoba nie może być ukarana za czyn pociągający odpowiedzialność karną innej osoby, środek o charakterze konfiskaty zastosowany – jak w niniejszej sprawie – do osób fizycznych lub prawnych niebędących stronami postępowania jest niezgodny z art. 7 Konwencji. Ponieważ prawo włoskie, w brzmieniu obowiązującym w przedmiotowym czasie, nie przewidywało odpowiedzialności osób prawnych, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jako takie nie mogły być „stronami” postępowań karnych pomimo swej odrębnej osobowości prawnej. W tej sytuacji nie mogły być zgodnie z prawem „reprezentowane” w kontekście postępowań karnych w obecnej sprawie. Spółki pozostawały zatem „stronami trzecimi” w odniesieniu do tych postępowań. Niemniej jednak czyny ich przedstawicieli prawnych (i wynikająca z nich odpowiedzialność) zostały przypisane bezpośrednio tym spółkom. Rozstrzygnięcia: naruszenia w odniesieniu do skarżących spółek (piętnastoma głosami do dwóch); brak naruszenia w odniesieniu do pana Girondy (dziesięcioma głosami do siedmiu). Art. 1 Protokołu nr 1: Skarga została zbadana na podstawie drugiego akapitu tego postanowienia. Co do realizowanego celu – analiza aktualnego stanu skonfiskowanego mienia poddaje w wątpliwość, czy konfiskata rzeczywiście przyczyniała się do ochrony środowiska. Wszelka ingerencja w prawo do poszanowania mienia musi uwzględniać poniższe [wymogi]: (i) Musi być proporcjonalna, oceniając z uwzględnieniem szeregu czynników, takich jak: możliwość zastosowania alternatywnych, mniej restrykcyjnych środków, takich jak zburzenie obiektów wzniesionych niezgodnie ze stosownymi regulacjami lub uchylenie planu zagospodarowania; ograniczony lub nieograniczony charakter sankcji (w zależności od tego, czy dotyczy ona zarówno zagospodarowanego, jak i niezagospodarowanego terenu, a nawet obszarów należących do osób trzecich); a także stopień zawinienia lub zaniedbania po stronie skarżących (lub relacja między ich postępowaniem a danym przestępstwem). (ii) Gwarancje proceduralne stwarzające jednostce rozsądną możliwość prezentowania swej sprawy i omówienia istotnych kwestii w kontradyktoryjnym postępowaniu zgodnym z zasadą równości broni. Automatyczne zastosowanie zaskarżonego środka w postaci konfiskaty (wyłączając strony trzecie będące w dobrej wierze) w sposób oczywisty nie było adekwatne do powyższych zasad, ponieważ: (i) nie pozwoliło, by sądy ustaliły, jakie instrumenty byłyby najodpowiedniejsze w odniesieniu do szczególnych okoliczności sprawy, lub, bardziej ogólnie, by dokonały one wyważenia między uprawnionym celem a prawami osób, które zostały dotknięte sankcją; oraz (ii) skarżące spółki nie były stronami odnośnych postępowań, zatem żadne ze wspomnianych gwarancji proceduralnych nie były dla nich dostępne. Rozstrzygnięcie: naruszenie w odniesieniu do wszystkich skarżących (jednogłośnie). Art. 6 ust. 2 Konwencji (pan Gironda): Skarżący został uznany winnym co do istoty, pomimo że ściganie przedmiotowych przestępstw przedawniło się: stanowiło to naruszenie jego prawa do domniemania niewinności. Rozstrzygnięcie: naruszenie w odniesieniu do pana Girondy (szesnastoma głosami do jednego). Art. 41: kwestia słusznego zadośćuczynienia zastrzeżona do dalszego postępowania. (Zobacz także Sud Fondi srl p. Włochom, skarga nr 75909/01, 20 stycznia 2009 r., Nota informacyjna nr 115)   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa [1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).