2036/04

CONSEIL   AVRUPA   DE L’EUROPE   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   HAMꢀĐOĞLU -TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢁvuru no:2036/04)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   ꢀubat 2008   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli   düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2008. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   USUL   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan (2036/04) no’lu davanın nedeni (T.C. vatandaꢀı)   Doğan Hamꢀioğlu’nun (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 2 Ekim 2003   tarihinde Temel Đnsan Hakları ve Özgürlüklerini güvence altına alan Avrupa Đnsan Hakları   Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.   Baꢀvuran, Đstanbul Barosu avukatlarından M. Kırdök, M. A. Kırdök ve H. K. Elban   tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   I. DAVANIN KOꢀULLARI   Baꢀvuran, 1960 doğumludur ve Đstanbul’da ikamet etmektedir.   Aralık 1991 tarihinde, baꢀvuran, Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından müebbet   hapis cezasına çarptırılmıꢀtır.   Tekirdağ Cezaevinde cezasını çekmekte iken baꢀvuran açlık grevine baꢀlamıꢀtır.   Ocak 2003 tarihli bir rapor ile Adli Tıp Kurumu, baꢀvuranda Wernicke-Korsakoff sendromu   teꢀhis etmiꢀ ve yetkililere baꢀvuranın cezasının infazının altı ay ertelenmesini salık vermiꢀtir.   Ocak 2003 tarihinde, Tekirdağ Savcısı, baꢀvuranın salıverilmesi talebini reddetmiꢀtir.   Nisan 2003 tarihinde, baꢀvuran, mahkumiyet yönünden ratione materiae bakımından   yetkili Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesi nezdinde, Ceza Muhakemeleri Usulü   Kanunu’nun 402. maddesi uyarınca sözkonusu karara itiraz etmiꢀtir.   Bu süre zarfında baꢀvuranın Edirne Cezaevine nakledildiği görülmektedir.   Mayıs 2003 tarihinde, Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesi, yukarıda sözü edilen Adli   Tıp Kurumu raporu ve Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 399. maddesi uyarınca,   baꢀvuranın altı ay süreyle serbest bırakılmasına karar vermiꢀtir.   Aynı gün, Edirne Savcısı, karardan faks yoluyla bilgilendirilmiꢀtir. Yine aynı gün faks   yoluyla Savcı, serbest bırakma kararının uygulanması için baꢀvuranın dosyasının ivedi bir   ꢀekilde gönderilmesini talep etmiꢀtir.   Mayıs 2003 tarihinde, baꢀvuranın dosyası, Edirne Savcısı’na ulaꢀmıꢀtır. Aynı gün,   yetkililer, baꢀvuranın Đstanbul’da ikamet eden erkek kardeꢀi ile irtibat kurmuꢀlardır. Erkek   kardeꢀi, baꢀvuranı karꢀılamak için ancak ertesi gün Edirne’de olabileceğini belirtmiꢀtir.   Mayıs 2003 tarihinde, Savcı, baꢀvuranın yeniden muayene için en geç 17 Kasım 2003’de   gelmesi gerektiğini belirtmesinin ve aksi takdirde ihzar müzekkeresi çıkarılacağı konusunda   baꢀvuranı uyarmasının ardından baꢀvuran serbest bırakılmıꢀtır.   Baꢀvuran, bu hükme uymamıꢀtır ve halen firari durumdadır.   HUKUK   I. Kabuledilebilirliğe iliꢁkin   AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun dayanaktan yoksun   olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru   bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.   II. AĐHS’NĐN 5/1. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, Erzurum Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin tahliye kararının, yetkililer tarafından   altı gün gecikme ile uygulanmasından ꢀikayetçidir ve AĐHS’nin 5/1. maddesine atıfta   bulunmaktadır.   Hükümet, bu iddiaya karꢀı çıkmaktadır. Hükümet’e göre, yetkililer gerekli özeni göstermiꢀler   ancak idari formaliteler belli bir süre gerektirmiꢀtir ve Erzurum-Edirne arasındaki 1453   kilometrelik mesafe de, dosyanın gönderilmesini geciktirmiꢀtir.   Ayrıca, beklenen son gün Devlet’e isnat edilemez zira baꢀvuranın teslim edileceği yakını   istenilen günde gelmemiꢀtir.   Hükümet, Labita-Đtalya (baꢀvuru no: 26772/95) ve Giulia Manzoni-Đtalya (1 Temmuz 1997   tarihli karar) kararlarına atıfta bulunmaktadır ve sözkonusu kararlarda ifade edildiği gibi,   tahliye kararının uygulanmasında gecikmelerin yaꢀanmasının kaçınılmaz olduğu   kanaatindedir. Hükümet, Labita kararının 172. paragrafını aktarmakta ve bu davada tespit   edilen ihlalin, ilgili görevlinin olmamasından kaynaklandığını belirtmektedir. Böylece   Hükümet, yetkililerin gerekli özeni göstermelerinden dolayı, AĐHS’nin 5/1. maddesinin ihlal   edilmediği yönüne karar vermesi için AĐHM’ye çağrıda bulunmaktadır.   Baꢀvurana göre, baꢀvuran, Edirne Savcısı’nın yetkisi altında bulunan cezaevinde cezasını   çektiğinden, baꢀvuranın infaz dosyası kesinlikle Edirne Savcısı’nda mevcuttu. Ayrıca   Erzurum’da geliꢀen tahliye süreci hakkındaki dosyanın kesinlikle görülmesini zorunlu kılan   bir gereklilik bulunmamaktadır; Tahliye kararından sorumlu Edirne Savcısı, Erzurum Devlet   Güvenlik Mahkemesi’nin tahliye kararından faks yoluyla bilgilendirildiği andan itibaren,   baꢀvuranın serbest bırakılması için gerekli iꢀlemlere baꢀlamalıydı, zira bir beraat kararı değil   cezanın ertelenmesi söz konusu olmuꢀtur. ꢁayet sözkonusu dosyanın bir kopyasının   gönderilmesi kesin bir gereklilik arz etmiꢀse, teknolojik yollar da kullanılabilirdi.   AĐHM, 5/1. maddede yer alan özgürlük hakkına yönelik istisnai durumların eksiksiz bir liste   olduğunu ve yalnızca dar yorumun bu hükmün, kimsenin keyfi olarak özgürlüğünden mahrum   bırakılmamasının sağlanması olan amacına uygun olacağını hatırlatır. (Bkz. özellikle Giulia   Manzoni-Đtalya kararı, 1 Temmuz 1997).   AĐHM, bir tahliye kararında bazı gecikmelerin kaçınılmaz olduğunu kabul etmektedir ancak   bu gecikmelerin asgari düzeyde tutulması gerekmektedir (sözü edilen Labita). Tahliye ile   ilgili idari formaliteler birkaç saatten fazla gecikme süresini haklı gösteremez (Nikolov-   Bulgaristan, baꢀvuru no: 38884/97, 30 Ocak 2003).   AĐHM, Hükümet tarafından açıkça belirtilmese de baꢀvuranın serbest bırakılması sırasında   yaꢀanan gecikmeye idari formalitelerin tamamlanması gerekliliğinin kısmen neden olduğu   kanaatindedir. Ancak 21 Mayıs–26 Mayıs 2003 tarihleri arasında geçen süre hiçbir ꢀekilde   “kesinlikle gerekli bir idari formalite” ile açıklanamaz. Aynı gün yetkili Savcı, faks yoluyla   tahliye kararını öğrenmiꢀ ve yine aynı gün faks yoluyla Erzurum Savcısından, kararın   uygulanması için baꢀvuranın dosyasının kendisine ivedi bir ꢀekilde gönderilmesini talep   etmiꢀtir. Tarafların görüꢀleri bu konuya açıklık getirmese de bu andan itibaren geçen beꢀ   günlük süre ancak dosyanın posta yoluyla gönderilmesi ile açıklanabilmektedir. Hükümet, iki   Savcı arasındaki coğrafi uzaklık dıꢀında bu gecikmeyi haklı kılan hiçbir argüman   sunmamaktadır.   AĐHM, sözkonusu sürenin, tahliye kararının uygulanmasının ilk aꢀamasını oluꢀturmadığı ve   bu sürenin, ne 5. maddenin 1. paragrafının c) bendi ne de diğer bentler kapsamına girdiği   kanaatindedir.   Baꢀvuranın tutuklu geçirdiği son güne iliꢀkin olarak ise Hükümet, Adalet Bakanlığı’nın 18   Temmuz 2001 tarihli genelgesi uyarınca bir tutuklunun serbest bırakılması sırasında   tutuklunun yakınlarından birinin hazır bulunması gerektiğini ifade etmektedir. Bu nedenle   yetkililer, dosya ellerine ulaꢀtığında yani 26 Mayıs 2003 tarihinde baꢀvuranın kardeꢀi ile   irtibat kurmuꢀlardır. Baꢀvuranın kardeꢀi ancak ertesi gün cezaevine gelebileceğini belirtmiꢀtir.   Baꢀvuran, yetkililerin kardeꢀi ile saat 22.00’a doğru irtibata geçtiklerini ileri sürmektedir.   Kardeꢀinin arabası yoktur ve Edirne’ye yaklaꢀık 250 km uzaklıkta olan Đstanbul’da ikamet   etmektedir. Baꢀvuranın kardeꢀinin ivedi bir ꢀekilde cezaevine gelmesi böylece   imkansızlaꢀmıꢀtır. Yetkililerin, tahliye saatinde baꢀvuranın kardeꢀinin hazır bulunmasını   sağlamak için gerekli iꢀlemlere önceden baꢀlamıꢀ olmaları gerekirdi.   AĐHM, Hükümet’in, sözkonusu genelgenin çıkarılmasına iliꢀkin,   ortadan kaybolma   iddialarını önlemek, ergin olmayan bir çocuğu ailesine veya vesayet altında bulunan birini   vasisine teslim etmek gibi gerekçeler sunmadığını gözlemlemektedir. AĐHM, benzer   tedbirlerin gerekliliği veya kabuledilebilirliği üzerinde durmadan, kendisine sunulan unsur ve   argümanların yetkililerin, hele de baꢀvuranın tahliyesinin günler öncesinden bilinirken,   baꢀvuranın yakınlarının geliꢀini hızlandırmak için gereken tedbirleri aldıklarını göstermeye   yetmediğini tespit eder. baꢀvuranın tahliyesinin birkaç gün önceden bilinmesine rağmen,   hiçbir unsurun veya argümanın, yetkililerin baꢀvuranın yakınının geliꢀini hızlandırmak için   gerekli tedbirleri aldığını ifade etme imkanı sunmadığı kanaatindedir. Bu koꢀullarda,   sözkonusu son güne iliꢀkin olarak Devlet’in sorumluluğunu ortadan kaldıran hiçbir unsur   veya argüman bulunmamaktadır.   Dolayısıyla AĐHS’nin 5/1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.   III. AĐHS’NĐN 5/5. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, AĐHS’nin 5/5. maddesine atıfta bulunmaktadır ve maruz kaldığı tutukluluk   nedeniyle tazminat elde etmek için iç hukukta baꢀvuru yolunun bulunmadığı kanaatindedir.   Hükümet, kanuna aykırı olarak özgürlüğünden yoksun bırakılan bir kimseye tazminat   verilmesine iliꢀkin 466 sayılı yasanın baꢀvurana tazminat elde etme imkanı sunduğu   kanaatindedir. Bunun dıꢀında, Đdare Mahkemesi’ne yapılan bir baꢀvuru da baꢀvurana bu   olanağı sağlamaktadır.   Baꢀvurana göre, 466 sayılı yasa, baꢀvuranın içinde bulunduğu durumu kapsamamaktadır.   Ayrıca idari değil hukuki eylem söz konusu olduğundan, idare mahkemesine baꢀvuruda   bulunmak mümkün değildir.   AĐHM, mevcut durumun, yasanın lafzında dahi öngörülmediğini gözlemlemektedir. Ayrıca,   dosyada Hükümet’in belirttiği gibi idare mahkemesi tarafından telafiye hükmedilen bir karar   örneği de bulunmamaktadır.   AĐHM, AĐHS’nin 5. maddesinin önceki paragraflarına aykırı koꢀullarda özgürlükten yoksun   bırakılma sebebiyle tazminat talebinde bulunmanın mümkün olduğu durumlarda AĐHS’nin 5.   maddesinin 5. paragrafına riayet edilmiꢀ olunacağını hatırlatmaktadır. AĐHS’nin 5/5   anlamında telafi hakkı, AĐHS’nin 5. maddesinin diğer paragraflarından birinin ihlal   edildiğinin bir ulusal makam veya AĐHS organları tarafından tespit edilmiꢀ olmasını   öngörmektedir (N.C.-Đtalya, baꢀvuru no: 24952/94).   sayılı yasanın 1. maddesi ile ilgili olarak AĐHM, muhakemenin men’i kararı, beraat veya   ceza verilmesine mahal olmadığına karar verilen durum haricinde, ki bu davada böyle bir   durum sözkonusu değildir, bu madde ile öngörülen tazmin varsayımlarının tamamının,   özgürlükten mahrum bırakmanın yasaya aykırı olmasını öngördüğünü ortaya koymaktadır. Bu   durumda, ihlalin tespiti, mevcut davada bu yönde karar çıkması halinde dahi, hiçbir ꢀekilde   yerel mahkemeler önünde tazminat talep etme imkanı sunmamaktadır (Sakık ve diğerleri-   Türkiye, 26 Kasım 1997 tarihli karar).   Sonuç olarak mevcut davada, AĐHS’nin 5/5. maddesi ile güvence altına alınan hakkın etkili   bir ꢀekilde kullanılması yeterli ölçüde sağlanamamıꢀtır (Ferhat Berk-Türkiye, no: 77366/01,   Temmuz 2006 ve Keklik ve diğerleri-Türkiye, no: 77388/01, 3 Ekim 2006). Dolayısıyla   baꢀvuran, sözkonusu maddenin ihlalini oluꢀturan 21–27 Mayıs 2003 tarihleri arasında tutuklu   bulunması nedeniyle iç hukukta tazminat elde etmek için baꢀvuru imkanına sahip değildi.   IV AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA   A. Tazminat   Baꢀvuran, maruz kaldığı manevi zarar için 5.000 Euro talep etmektedir.   Hükümet, bu talebe itiraz etmektedir.   Đhlal edilen tespitler göz önüne alındığında, AĐHM, baꢀvuranın belli bir mahrumiyete   katlanmak zorunda bırakıldığı kanaatindedir. Hakkaniyete uygun olarak, AĐHM, baꢀvurana   3.000 Euro ödenmesine karar vermektedir.   B. Yargılama masraf ve giderleri   Baꢀvuran, avukatlarının 22 saatlik çalıꢀma ücreti için 6.339 Yeni Türk Lirası (yaklaꢀık 3.700   Euro) talep etmektedir. Bu bağlamda baꢀvuran, KDV hariç saati 250 YTL olarak belirlenen   avukatları ile yaptığı sözleꢀmeyi sunmaktadır.   Baꢀvuran AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu masraflar için 130 YTL talep etmektedir. Bu   bağlamda hiçbir belge sunmayan baꢀvuran, bu talebi AĐHM’nin takdirine bırakmaktadır.   Hükümet, baꢀvuranın yaptığı ödemelere iliꢀkin hiçbir belge sunmaması nedeniyle, sözkonusu   iddiaların reddedilmesini talep etmektedir.   AĐHM içtihadına göre bir baꢀvuran, yargılama masraf ve giderlerinin geri ödemesini,   gerçekliği, gerekliliği ve makul oranda oldukları ortaya konulduğu sürece elde edebilir.   Mevcut davada yukarıda sözü edilen kriterleri ve ödemelere iliꢀkin hiçbir belge   bulunmamasını göz önüne alan AĐHM, yapılan masraflara iliꢀkin talebi reddetmektedir.   Avukatlık saat ücretine iliꢀkin olarak ise AĐHM, baꢀvuran tarafından sunulan sözleꢀmeyi   dikkate almakta ve avukatlık ücreti baꢀlığı altında hakkaniyete uygun olarak baꢀvurana 3.000   Euro ödenmesine karar vermektedir.   C. Gecikme faizi   Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı orana üç   puanlık bir artıꢀ eklenerek belirlenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,   1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;   2. AĐHS’nin 5/1. maddesinin ihlal edildiğine;   3. AĐHS’nin 5/5. maddesinin ihlal edildiğine;   4. a) AĐHS’nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL’ ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet   tarafından baꢀvurana:   i. 3.000 Euro (üç bin Euro) manevi tazminat ödenmesine;   ii. Yargılama masraf ve giderler için 3.000 Euro (üç bin Euro) ödenmesine;   iii. Sözkonusu miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;   b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet   tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç   puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına;   5.Adil tatmine iliꢀkin diğer tüm taleplerin reddine;   KARAR VERMĐꢀTĐR.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve   3. paragraflarına uygun olarak 19 ꢁubat 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.   6