24541/94

RADA EUROPY   EUROPEJSKI TRYBUNA£ PRAW CZ£OWIEKA   DAWNA SEKCJA PIERWSZA   SPRAWA WIERZBICKI przeciwko POLSCE   (SKARGA nr 24541/94)   WYROK – 18 czerwca 2002 r.   W sprawie Wierzbicki przeciwko Polsce,   Europejski Trybuna³ Praw Cz³owieka (Pierwsza Sekcja), zasiadaj¹c jako Izba   z³o¿ona z sêdziów:   Pani E. PALM, przewodnicz¹ca,   Pani W. THOMASSEN,   Pan J. MAKARCZYK,   Pan R. TÛRMEN,   Pan B. ZUPANÈIÈ,   Pan R. MARUSTE,   Pan J. CASADEVALL, sêdziowie   oraz Pan M. O`BOYLE, Kanclerz Sekcji,   obraduj¹c na posiedzeniach zamkniêtych 23 paŸdziernika 2001 r. i 27 maja   r.   wydaje nastêpuj¹cy wyrok, który zosta³ przyjêty w ostatnim z wymienionych   terminów:   POSTÊPOWANIE   1. Sprawa wywodzi siê ze skargi (nr 24541/94) wniesionej przeciwko   Rzeczypospolitej Polskiej do Europejskiej Komisji Praw Cz³owieka („Komis-   ja”) na podstawie dawnego art. 25 Konwencji o Ochronie Praw Cz³owieka   i Podstawowych Wolnoœci („Konwencja”) przez obywatela polskiego, pana   Piotra Wierzbickiego („skar¿¹cy”) 20 stycznia 1994 r.   2. Skarga zosta³a przekazana do Trybuna³u przez Europejsk¹ Komisjê Praw   Cz³owieka 2 listopada 1999 r., w terminie trzech miesiêcy, ustanowionym przez   dawny art. 32 § 1 i 47 Konwencji. Wniosek Komisji odnosi³ siê do dawnych   art. 44 i 48 oraz do deklaracji na mocy, której Polska uzna³a obowi¹zkow¹   jurysdykcjê Trybuna³u (dawny art. 46). Przedmiotem wniosku by³o uzyskanie     rozstrzygniêcia, czy fakty sprawy ujawniaj¹ naruszenie przez pozwane pañstwo   jego obowi¹zków na podstawie art. 6 § 1 Konwencji.   3. Skar¿¹cy by³ reprezentowany przez pana A. Grota, prawnika praktyku-   j¹cego w Warszawie. Polski rz¹d („Rz¹d”) by³ reprezentowany przez swojego   pe³nomocnika pana Krzysztofa Drzewickiego z Ministerstwa Spraw Zagra-   nicznych.   4. 13 grudnia 1999 r. panel Wielkiej Izby postanowi³, ¿e sprawa powinna   byæ rozstrzygniêta przez jedn¹ z Sekcji (art. 100 § 1 Regulaminu Trybuna³u).   Sprawa zosta³a nastêpnie przydzielona do Pierwszej Sekcji.   5. Skar¿¹cy i Rz¹d z³o¿yli swoje memoria³y.   FAKTY   I. OKOLICZNOŒCI SPRAWY   6. W wydaniu nr 4 dziennika „Gazeta Polska”, którego redaktorem naczel-   nym by³ skar¿¹cy, zosta³a opublikowana lista informatorów komunistycznej   tajnej policji. W wyniku uchwa³y Sejmu lista ta zosta³a w czerwcu 1992 r.   z³o¿ona do Sejmu przez ministra spraw wewnêtrznych. Pierwotnie lista mia³a   pozostaæ ca³kowicie tajna, lecz jej treœæ szybko sta³a siê znana opinii publicznej.   W tym samym wydaniu dziennika, poza list¹, zosta³ opublikowany tekst zaty-   tu³owany „Wykreœleni w ostatniej chwili”: „... [minister spraw wewnêtrznych]   do ostatniej chwili weryfikowa³ dane, które zgodnie z uchwa³¹ zosta³y prze-   d³o¿one Sejmowi. Kilka godzin przed przedstawieniem listy [Sejmowi] skreœli³   z niej kilka nazwisk, z powodu braku ostatecznych dowodów. Z naszych infor-   macji wynika, ¿e by³y to nastêpuj¹ce nazwiska (ꢀ)”. Tu wymieniono trzy   nazwiska dobrze znanych polityków.   7. W wydaniu nr 5 tego samego dziennika zosta³ opublikowany tekst pod   tytu³em „Lista konfidentów – uzupe³nienie”, który brzmia³ nastêpuj¹co   „ ... Z wydrukowanej w nr 4 „Gazety Polskiej” listy – Wykreœlonych w ostat-   niej chwili – wypad³o nam w wyniku nieporozumienia nazwisko S. N. kategoria   TW, kryptonim (...), który w wiêzieniu zosta³ zwerbowany do wspó³pracy.”   8. 30 czerwca 1993 r. S. N., który by³ tak¿e kandydatem do parlamentu   w wyznaczonych na wrzesieñ 1993 r. wyborach, wniós³ przeciwko skar¿¹cemu   do S¹du Wojewódzkiego w Warszawie powództwo na podstawie art. 139 Ordy-   nacji wyborczej. Utrzymywa³, ¿e gazeta, której redaktorem naczelnym by³   skar¿¹cy, opublikowa³a informacjê o tym, ¿e by³ on informatorem tajnej policji   re¿imu komunistycznego. Twierdzi³, ¿e informacja ta by³a fa³szywa. Za¿¹da³,   aby skar¿¹cy odwo³a³ publicznie to stwierdzenie i przeprosi³ za nie, umieszcza-   j¹c og³oszenia p³atne w kilku dziennikach.     9. 1 lipca 1993 r. S¹d Wojewódzki w Warszawie stwierdzi³ swoj¹ niew³aœ-   ciwoœæ do rozpatrzenia tego zagadnienia i przekaza³ sprawê S¹dowi Woje-   wódzkiemu w £odzi.   10. 22 lipca 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi postanowi³, ¿e sprawa   powinna byæ rozstrzygana w zwyk³ym postêpowaniu procesowym stosowanym   na podstawie art. 24 kodeksu cywilnego do roszczeñ o ochronê dóbr osobistych   i przekaza³ sprawê do S¹du Wojewódzkiego w Warszawie. W wyniku odwo³a-   nia S¹d Apelacyjny w £odzi 4 sierpnia 1993 r. uchyli³ tê decyzjê, poniewa¿   uzna³, i¿ sprawa powinna byæ rozpatrywana w postêpowaniu szczególnym ure-   gulowanym w art. 139 Ordynacji wyborczej.   11. 6 sierpnia 1993 r. s¹d wezwa³ skar¿¹cego, wysy³aj¹c faks adresowany   do jego miejsca pracy, do stawiennictwa na rozprawie wyznaczonej na 7 sierp-   nia 1993 r. Tego samego dnia pe³nomocnik skar¿¹cego wys³a³ do s¹du pismo,   w którym zaprotestowa³ przeciwko wys³aniu wezwania do miejsca pracy   skar¿¹cego, zamiast na jego prywatny adres i poinformowa³ s¹d, ¿e skar¿¹cy   powinien byæ uznany za wezwanego nieprawid³owo. Wyst¹pi³ o odroczenie   rozprawy.   12. Na rozprawie 7 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi wezwa³   skar¿¹cego do dostarczenia dowodów wykazuj¹cych, ¿e informacje dotycz¹ce   powoda S. N. i jego rzekomego zaanga¿owania na rzecz komunistycznej tajnej   policji by³y prawd¹.   13. 12 sierpnia 1993 r. skar¿¹cy z³o¿y³ pe³nomocnictwo dla swojego przed-   stawiciela i prosi³, aby sprawa by³a prowadzona w trybie zwyk³ego postêpowa-   nia procesowego, gdy¿ postêpowanie ustanowione w art. 139 Ordynacji wybor-   czej nie doprowadzi³o do wydania postanowienia w sprawie meritum w ter-   minie trzech dni ustanowionym w Ordynacji. Za¿¹da³ wezwania na œwiadków   dawnego i obecnego ministra spraw wewnêtrznych oraz J. K., dobrze znanego   polityka oraz wyst¹pi³ do ministra o przed³o¿enie w charakterze dowodów   ró¿nych dokumentów.   14. 24 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki w £odzi, wysy³aj¹c faksem za-   wiadomienia odpowiednio na adresy pracy i biura, wezwa³ skar¿¹cego i jego   pe³nomocnika na rozprawê wyznaczon¹ na 25 sierpnia 1993 r.   15. Na rozprawie 25 sierpnia 1993 r. przed S¹dem Wojewódzkim w £odzi   obecny by³ tylko pe³nomocnik skar¿¹cego. Tego samego dnia s¹d og³osi³   postanowienie, w którym uwzglêdni³ roszczenie powoda i nakaza³ skar¿¹cemu   publiczne odwo³anie jego oœwiadczenia poprzez umieszczenie stosownych   og³oszeñ w kilku dziennikach.   16. Wydaj¹c to postanowienie S¹d Wojewódzki w £odzi uzna³, ¿e   w postêpowaniu tego rodzaju nie maj¹ zastosowania terminy dla dorêczeñ   wezwañ przewidziane w k.p.c. Pe³nomocnik skar¿¹cego by³ œwiadomy, ¿e po-     stêpowanie zosta³o wszczête 6 sierpnia 1993 r., pe³nomocnictwa udzielono mu   sierpnia 1993 r., a wniosek dowodowy przed³o¿y³ 16 sierpnia 1993 r. Wyni-   ka z tego, ¿e mia³ dostatecznie du¿o czasu, aby przygotowaæ swoj¹ argumen-   tacjê. S¹d wskaza³, ¿e wyst¹pi³ do ministra spraw wewnêtrznych o przedsta-   wienie dokumentów, o które prosi³ skar¿¹cy. 20 sierpnia 1993 r. minister   odmówi³ uczynienia tego, bo te dokumenty by³y objête tajemnic¹ i mog³y byæ,   zgodnie z ustaw¹ o Urzêdzie Ochrony Pañstwa, udostêpnione s¹dowi tylko w po-   stêpowaniu karnym. S¹d nastêpnie zauwa¿y³, ¿e nie móg³ wezwaæ œwiadków   wskazanych przez skar¿¹cego, gdy¿ mogli oni jedynie poœwiadczyæ, czy S. N.   by³ na liœcie informatorów sporz¹dzonej przez ministra, ale nie mogli poœwiad-   czyæ, czy S. N. rzeczywiœcie by³ informatorem. Ponadto, wobec powa¿nego   charakteru zarzutów podniesionych przeciwko S. N. przez gazetê skar¿¹cego   oraz wobec braku jakichkolwiek materia³ów dowodowych, zarzuty te nie mog³y   byæ uznane za dowiedzione, nawet jeœli by³yby potwierdzone przez œwiadków.   Dlatego te¿, bior¹c pod uwagê, ¿e skar¿¹cy nie dostarczy³ jakichkolwiek innych   dowodów na to, ¿e informacja dotycz¹ca S. N. by³a prawd¹, s¹d rozstrzygn¹³   przeciwko niemu.   17. Skar¿¹cy zaskar¿y³ to postanowienie powo³uj¹c, inter alia, art. 6 Kon-   wencji. Utrzymywa³, ¿e postêpowanie by³o niewa¿ne, poniewa¿ ani skar¿¹cy,   ani jego pe³nomocnik nie zostali wezwani na rozprawê 25 sierpnia 1993 r. z co   najmniej trzydniowym wyprzedzeniem, jak stanowi³ art. 149 § 3 kodeksu   postêpowania cywilnego. Ponadto interesy skar¿¹cego nie mog³y byæ nale¿ycie   chronione, poniewa¿ pomiêdzy dat¹ otrzymania wezwañ i dat¹ rozprawy nie   mia³ wystarczaj¹co du¿o czasu, aby przygotowaæ swoj¹ argumentacjê. Skar¿¹-   cy dowodzi³ dalej, ¿e wszystkie jego wnioski o wezwanie œwiadków i powo-   ³anie dowodów zosta³y odrzucone, a on zosta³ pozbawiony rozs¹dnej mo¿li-   woœci dowiedzenia faktów zasadniczych dla meritum rozstrzygniêcia.   18. 31 sierpnia 1993 r. S¹d Apelacyjny w £odzi oddali³ apelacjê skar¿¹-   cego. S¹d uzna³, ¿e zarzuty dotycz¹ce wezwañ by³y nieuzasadnione. Skar¿¹cy   i jego pe³nomocnik zostali wezwani dzieñ przed rozpraw¹, co by³o zasadne,   zwa¿ywszy szczególny charakter postêpowania na gruncie art. 139 Ordynacji   wyborczej. S¹d przypomnia³, ¿e pomimo, i¿ przepis ten stanowi³, ¿e takie   sprawy rozstrzyga siê w ci¹gu 48 godzin, niedotrzymanie tego wymogu nie   obligowa³o s¹du do rozpatrywania sprawy zgodnie ze zwyk³¹ procedur¹ dla   sporów na gruncie procedury cywilnej ustanowion¹ w przepisach kodeksu   postêpowania cywilnego. Ponadto skar¿¹cy, bêd¹c œwiadom szczególnego cha-   rakteru postêpowania, powinien oczekiwaæ, ¿e mo¿e zostaæ wezwany z dnia na   dzieñ i powinien zadbaæ o to, by wezwanie dotar³o do niego na czas. Te   rozwa¿ania by³y szczególnie istotne z uwagi na fakt, ¿e skar¿¹cy by³ reprezen-   towany przez prawnika, który na podstawie zobowi¹zania zawodowego podej-   muje w³aœciwe œrodki dla osi¹gniêcia oczekiwanego celu. A pe³nomocnik     otrzyma³ wezwania do stawienia siê na rozprawie na czas, nawet chocia¿ zarzu-   ca³, nieprzekonuj¹co, ¿e dowiedzia³ siê o dacie rozprawy od dziennikarza.   S¹d te¿ odnotowa³, ¿e s¹d ni¿szej instancji wyst¹pi³ do ministra o przed³o¿e-   nie dokumentów wnioskowanych przez skar¿¹cego. Jednak¿e ten wniosek nie   zosta³ uwzglêdniony. W œwietle art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa   odmowa musia³a byæ uznana za zgodn¹ z prawem. Ponadto sam fakt, ¿e   nazwisko osoby zosta³o w³¹czone do listy przygotowanej przez ministra nie   móg³ byæ traktowany jako dowód, ¿e ta osoba rzeczywiœcie by³a informatorem.   Wiarygodnoœæ informacji zawartych w liœcie wielokrotnie poddawana by³a   w w¹tpliwoœæ zarówno przez zainteresowane strony, jak i bardziej powszech-   nie, w licznych artyku³ach prasowych. Podkreœlano, ¿e lista zosta³a przygo-   towana i wykorzystana jako broñ w walce politycznej, a jej celem by³o   zdyskredytowanie osób, których dotyczy³a. Dlatego te¿ zarzut, ¿e dana osoba   by³a informatorem policji nie móg³ byæ potwierdzony wy³¹cznie przez to, ¿e jej   nazwisko znalaz³o siê na liœcie bez wczeœniejszej weryfikacji tej listy oraz,   w szczególnoœci, bez przedsiêwziêcia stosownych, prawnie uznanych œrodków,   dziêki którym prawa osób napiêtnowanych jako informatorzy policji mog³y byæ   chronione. S¹d uzna³ zgodnie z tym, ¿e ciê¿ar dowodu spoczywa³ na   pozwanym, który nie dowiód³, ¿e w czasie publikowania przedmiotowej infor-   macji, posiada³ wystarczaj¹cy dowód potwierdzaj¹cy, ¿e S. N. by³, jak to zarzu-   cano, konfidentem.   II. W£AŒCIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA   A. Ordynacja wyborcza z 28 czerwca 1991 r.   19. Art. 139 Ordynacji wyborczej z 28 czerwca 1991 r. stanowi³, ¿e kandy-   dat w wyborach parlamentarnych móg³ wnieœæ do s¹du wniosek o nakazanie   sprostowania dotycz¹cej jego informacji, opublikowanej w trakcie kampanii   wyborczej i domagaæ siê zadoœæuczynienia. S¹d rozpoznawa³ wniosek w ci¹gu   godzin. S¹d móg³ nakazaæ wydawcy informacji natychmiastowe jej spros-   towanie i publiczne przeproszenie wnioskodawcy, je¿eli dowiedziono, ¿e infor-   macja jest fa³szywa b¹dŸ nieœcis³a. S¹d móg³ nakazaæ pozwanemu zap³atê   zadoœæuczynienia na rzecz powoda. Przepisy kodeksu postêpowania cywilnego   mia³y zastosowanie w postêpowaniu wszczêtym na podstawie tego przepisu   przed s¹dem.   B. Kodeks cywilny   20. Art. 6 kodeksu cywilnego stanowi, ¿e na osobie, która wywodzi skutki   prawne z faktu odnosz¹cego siê do jej sprawy spoczywa ciê¿ar udowodnienia     tego faktu. Zgodnie z art. 232 kodeksu postêpowania cywilnego, strony   postêpowania cywilnego maj¹ obowi¹zek wskazaæ dowody dla stwierdzenia   faktów, z których wywodz¹ skutki prawne. Na podstawie art. 227 kodeksu   postêpowania cywilnego przedmiotem dowodu s¹ fakty maj¹ce dla rozstrzyg-   niêcia sprawy istotne znaczenie.   C. Orzecznictwo s¹dów polskich, dotycz¹ce art. 139 Ordynacji wyborczej   z 1991 r.   21. W odniesieniu do kwestii ciê¿aru dowodu, orzecznictwo s¹dów pol-   skich, dotycz¹ce postêpowañ wszczynanych na podstawie art. 139 Ordynacji   Wyborczej z 1991 r. by³o niejednolite. W niektórych sprawach s¹dy uznawa³y,   ¿e wyk³adnia art. 139 w zwi¹zku z zasad¹ ogóln¹ z art. 6 kodeksu cywilnego   prowadzi³a do konkluzji, ¿e ciê¿ar dowodu w sprawach, w których informacja   dotycz¹ca kandydata by³a krzywdz¹ca dla jego dobrego imienia spoczywa³ na   osobie, która opublikowa³a ow¹ informacjê. S¹dy przekonywa³y, ¿e w takich   sprawach podejœcie przyjête w art. 24 kodeksu cywilnego powinno byæ inter-   pretowane tak, ¿e zachodzi³o domniemanie, i¿ atak na dobra osobiste powoda   by³ bezprawny. W konsekwencji na pozwanym spoczywa³ obowi¹zek udowod-   nienia zgodnoœci z prawem jego dzia³ania, w szczególnoœci poprzez wykazanie,   ¿e informacja opublikowana na temat powoda, a uwa¿ana za krzywdz¹c¹   wobec niego by³a prawdziwa. Dlatego te¿ powód by³ zwolniony z obowi¹zku   wykazania, ¿e zarzuty przeciwko niemu by³y nieprawdziwe (S¹d Wojewódzki   w Kielcach, I Ns 60/93, post. z 11 wrzeœnia 1993 r.; S¹d Apelacyjny w Kra-   kowie, I Acz 406/93, post. z 16 wrzeœnia 1993 r.).   W innym postanowieniu S¹d Apelacyjny w Katowicach uzna³, ¿e od wnios-   kodawcy w postêpowaniu na podstawie art. 139 nie mo¿na by³o ¿¹daæ wskaza-   nia dowodów dla potwierdzenia, ¿e coœ nie mia³o miejsca (S¹d Apelacyjny   w Katowicach, I Acz 590/93, post. z 30 sierpnia 1993 r.). W kolejnej sprawie,   w której nakazano pozwanemu dowieœæ, ¿e stwierdzenia o kandydacie by³y   prawd¹ podkreœli³, ¿e zgodnie z zasad¹ ei incumbit probatio qui dicit, non qui   negat, nie mo¿na by³o ¿¹daæ od wnioskodawcy wskazania dowodów dla   dowiedzenia, ¿e pewne fakty mia³y miejsce (S¹d Okrêgowy w Gdañsku, Acz   632/93, post. z 19 sierpnia 1993 r.).   22. Z drugiej strony w niektórych postanowieniach wydanych na podstawie   art. 139 Ordynacji wyborczej s¹dy uznawa³y, ¿e przepis ten w zwi¹zku   z art. 6 kodeksu cywilnego wymaga, aby wnioskodawca udowodni³, ¿e stwier-   dzenia zawarte w zaskar¿onej publikacji by³y nieprawdziwe (S¹d Wojewódzki   w Katowicach, II Ns 88/93, post. z 10 wrzeœnia 1993 r.; S¹d Wojewódzki   w Katowicach, I Acz 660/93, post. z 18 wrzeœnia 1993 r.).     POSTÊPOWANIE PRZED KOMISJ¥   23. Skar¿¹cy wniós³ swoj¹ skargê do Komisji zarzucaj¹c naruszenie art. 6   § 1 Konwencji.   24. Komisja uzna³a skargê za czêœciowo dopuszczaln¹ 26 lutego 1996 r.   W swoim raporcie z 21 paŸdziernika 1999 r. (dawny art. 31 Konwencji) wyra-   zi³a opiniê, trzema g³osami do jednego, ¿e nie by³o naruszenia art. 6 § 1 Kon-   wencji z powodu faktu, i¿ s¹d odmówi³ uwzglêdnienia wszystkich wniosków   dowodowych zaproponowanych przez skar¿¹cego.   PRAWO   I. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKU£U 10 KONWENCJI   25. Skar¿¹cy twierdzi wpierw, ¿e fakty sprawy s¹ równoznaczne z narusze-   niem art. 10 Konwencji.   26. Rz¹d nie ustosunkowa³ siê do tej kwestii.   27. Trybuna³ zauwa¿a, ¿e w stadium dopuszczalnoœci w toku postêpowania   przed Komisj¹ skar¿¹cy, który by³ reprezentowany przez prawników, nigdy nie   podniós³, nawet co do istoty, zarzutu na gruncie art. 10. Zarzuty przedstawione   przez skar¿¹cego by³y jednoznacznie ograniczone do aspektów proceduralnych   postêpowania krajowego, które to postêpowanie skar¿¹cy uwa¿a³ za niespra-   wiedliwe i w zwi¹zku z tym, w toku postêpowania przed Komisj¹ powo³ywa³   siê tylko na art. 6 Konwencji. Obecnie skar¿¹cy przekonuje, po raz pierwszy   przed Trybuna³em, ¿e wynik postêpowania powinien byæ analizowany   w œwietle art. 10 Konwencji i ¿e postanowienia s¹dów krajowych stanowi³y   ingerencjê w jego prawo do swobody wypowiedzi.   28. Trybuna³ wielokrotnie powtarza, ¿e zakres jego jurysdykcji w sprawach   takich jak przedmiotowa (patrz pkt. 2 i 4 powy¿ej), pozostaje rozstrzygniêty   decyzj¹ Komisji w sprawie dopuszczalnoœci, Trybuna³ nie ma kompetencji do   przyjmowania nowych i odrêbnych zarzutów (patrz, miêdzy innymi, wyrok   z 9 czerwca 1998 r. w sprawie L. C. B. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu,   Reports of Judgments and Decisions 1998–III, str. 1402-03).   Wynika z tego, ¿e Trybuna³ nie ma kompetencji do rozstrzygania zarzutu na   gruncie art. 10.   II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKU£U 6 § 1 KONWENCJI   29. Skar¿¹cy zarzuci³, ¿e w postêpowaniu krajowym uniemo¿liwiono mu   przedstawienie dowodów z dokumentów oraz ¿e S¹d Wojewódzki w £odzi     odmówi³ tak¿e wezwania wnioskowanych przez niego œwiadków. Zosta³ on   w ten sposób pozbawiony wszelkich sposobów skutecznej obrony jego sprawy   przed tym s¹dem. To, wed³ug skar¿¹cego, stanowi³o naruszenie art. 6 § 1 Kon-   wencji, który w stosownej czêœci brzmi:   „Ka¿dy ma prawo do sprawiedliwego ... rozpatrzenia jego sprawy ... przez s¹d ...   przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowi¹zkach o charakterze cywilnym ..”   A. Stanowiska stron   30. Skar¿¹cy przede wszystkim podkreœla, ¿e jego gazeta opublikowa³a   informacjê bêd¹c¹ przedmiotem powszechnego zainteresowania, dotycz¹c¹   S. N., który wtedy by³ kandydatem w wyborach parlamentarnych. Informacja   ujawnia³a, ¿e S. N. by³ w przesz³oœci informatorem komunistycznej tajnej   policji. Ta informacja nie wywodzi³a siê z jakiegokolwiek dochodzenia prze-   prowadzonego w archiwach tajnej policji przez gazetê skar¿¹cego. Zosta³a   zaczerpniêta z oficjalnego dokumentu, to znaczy listy dawnych informatorów   tajnej policji sporz¹dzonej w czerwcu 1992 r. przez ministra spraw wew-   nêtrznych, dzia³aj¹cego na podstawie uchwa³y Sejmu. Jednak¿e tu¿ przed   przed³o¿eniem tej listy parlamentowi, A. M., minister spraw wewnêtrznych   wykreœli³ z niej nazwisko S. N. Kwestionowany artyku³ w „Gazecie Polskiej”   sk³ada³ siê zatem z dwóch elementów: po pierwsze informacji, ¿e S. N. by³ kon-   fidentem, która to informacja zosta³a zaczerpniêta z listy sporz¹dzonej przez   Ministerstwo, po drugie prawdziwej informacji, ¿e minister w ostatniej chwili   przed z³o¿eniem listy do parlamentu wykreœli³ to nazwisko. W opinii skar-   ¿¹cego informacja o S. N. mia³a poza wszelkimi w¹tpliwoœciami status infor-   macji zawartej w dokumencie oficjalnym. Ponadto kwestionowana publikacja   zawiera³a wy³¹cznie informacje, a nie opinie.   31. Skar¿¹cy podkreœli³, ¿e na podstawie w³aœciwych przepisów Prawa   prasowego z 1984 r., a w szczególnoœci art. 34, on sam jako redaktor naczelny   zobowi¹zany by³ publikowaæ komunikaty oficjalne, wydawane przez najwy¿-   sze w³adze pañstwowe. Ponadto, nie móg³ byæ poci¹gniêty do odpowiedzial-   noœci za treœæ tych komunikatów. Skar¿¹cy nastêpnie opar³ siê na zasadach   ustalonych w ugruntowanym orzecznictwie organów Konwencji dotycz¹cym   swobody wypowiedzi, która stanowi³a jeden z zasadniczych fundamentów   demokratycznego spo³eczeñstwa.   32. Skar¿¹cy dalej odniós³ siê do twierdzenia Rz¹du, wed³ug którego   w postêpowaniu w omawianej sprawie skar¿¹cy w oparciu o art. 12 ustawy   o Urzêdzie Ochrony Pañstwa nie mia³ mo¿liwoœci ani przedk³adania dowodów   opartych na dokumentach tego organu pañstwa, ani powo³ywania na œwiadków   osób, które by³y przedstawicielami pañstwa. Bior¹c pod uwagê te ograniczenia   skar¿¹cy, na którym zgodnie z przepisami kodeksu postêpowania cywilnego     spoczywa³ ciê¿ar dowodzenia, nie by³ w stanie broniæ swojej sprawy. Gdyby   pragn¹³ unikn¹æ odpowiedzialnoœci za upublicznienie kwestionowanej informa-   cji, jedynym mo¿liwym dla niego sposobem dzia³ania by³oby powstrzymanie   siê od ujawniania tej informacji. Jednak¿e, nie by³oby to zgodne z jego obo-   wi¹zkami zawodowymi jako dziennikarza ani z konstytucyjn¹ zasad¹ przej-   rzystoœci ¿ycia publicznego.   33. Skar¿¹cy twierdzi ponadto, ¿e s¹dy odmówi³y powo³ania wniosko-   wanych przez niego œwiadków. Postêpuj¹c w ten sposób s¹dy pominê³y fakt, ¿e   osoby te, bêd¹c zobowi¹zane do przestrzegania tajemnicy w odniesieniu do   informacji uzyskanych w trakcie wykonywania ich funkcji w charakterze   przedstawicieli pañstwa, mog³y argumentowaæ, ¿e gdyby zosta³y powo³ane na   œwiadków, zeznawa³yby z pe³n¹ œwiadomoœci¹, ¿e naruszy³yby oficjalne zasady   dotycz¹ce zachowania tajemnicy. Skar¿¹cy nastêpnie poddaje w w¹tpliwoœæ   stosownoœæ samego pojêcia „tajemnica pañstwowa” w kontekœcie tej sprawy.   Nalega³, ¿e to pojêcie nie mog³o byæ zasadnie u¿ywane w odniesieniu do doku-   mentów wywodz¹cych siê z dzia³alnoœci komunistycznej tajnej policji,   poniewa¿ w nastêpstwie upadku re¿imu komunistycznego zmieni³ siê funda-   mentalnie charakter pañstwa. By³o zatem w¹tpliwe, czy dokumenty te mog³y   w sposób uprawniony korzystaæ z wprowadzonych mechanizmów przezna-   czonych do ochrony tajemnicy pañstwowej na gruncie prawa obecnego,   demokratycznego pañstwa. Co do wartoœci dowodowej tych dokumentów   skar¿¹cy stwierdzi³, ¿e Rz¹d nie przytoczy³ ¿adnych przekonuj¹cych argumen-   tów, stwierdzaj¹cych, ¿e brakowa³o im wartoœci.   34. Skar¿¹cy dalej twierdzi³, ¿e prawo polskie nie zabrania³o wykorzysty-   wania dowodu z zeznañ œwiadków, je¿eli nie istnia³y dostêpne dowody z doku-   mentów. Do s¹du nale¿a³a ocena przed³o¿onych mu dowodów, w³¹czaj¹c w nie   zeznania œwiadków. W tej sprawie s¹dy nie przeprowadzi³y ¿adnych   postêpowañ dowodowych ani z dokumentów, ani ze œwiadków i pozbawi³y siê   tym samym mo¿liwoœci oceny dowodów w sposób przewidziany prawem.   35. Rz¹d twierdzi³, ¿e odmowa przeprowadzenia dowodu w tym postêpowa-   niu by³a zgodna zarówno z w³aœciwymi wymogami ustanowionymi w prawie kra-   jowym, jak i wymogami sprawiedliwego rozpoznania sprawy w rozumieniu art. 6   Konwencji. Zgodnie z twierdzeniem Rz¹du w sprawie dowodu z zeznañ œwiad-   ków, s¹dy odmówi³y wezwania œwiadków wnioskowanych przez skar¿¹cego dla-   tego, ¿e ich zeznania nie mia³yby znaczenia dla rozstrzygniêcia sprawy. S¹dy   uzna³y, ¿e wobec braku jakiegokolwiek dowodu z dokumentu, œwiadkowie ci nie   byli w stanie przyczyniæ siê w sposób istotny do ustalenia, czy S. N. by³ informa-   torem tajnej policji. Mogliby jedynie odpowiedzieæ na pytanie, czy nazwisko S. N.   by³o pierwotnie umieszczone na liœcie, a nastêpnie wykreœlone. Na gruncie   polskiego prawa, odnosz¹cego siê do powo³ywania i oceny dowodów, s¹dy nie-   w¹tpliwie by³y upowa¿nione do podjêcia takiej decyzji.     36. W kwestii odmowy przeprowadzenia dowodu z dokumentów Urzêdu   Ochrony Pañstwa, które by³y objête tajemnic¹ pañstwow¹, Rz¹d zapewni³, ¿e   art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa uznawa³ za bezprawne ujawnienie   informacji, uzyskanej w trakcie dzia³añ Urzêdu, instytucjom innym ni¿ s¹d   i prokurator w postêpowaniu karnym. S¹d pierwszej instancji wyst¹pi³ do Mini-   sterstwa Spraw Wewnêtrznych o przed³o¿enie stosownych dokumentów, ale   Ministerstwo ze wzglêdu na te przepisy, mia³o obowi¹zek odmówiæ do nich   dostêpu z powodu wyraŸnie cywilnego charakteru postêpowania. Zatem postê-   powanie s¹dów w sprawie skar¿¹cego by³o zgodne z obowi¹zuj¹cym prawem.   37. Rz¹d wskaza³, ¿e w pierwszej kolejnoœci do krajowych w³adz s¹-   dowych nale¿a³o zagwarantowanie, aby zosta³y spe³nione wymogi sprawiedli-   wego postêpowania. Rz¹d twierdzi³, ¿e w okolicznoœciach tej sprawy odmowa   przeprowadzenia dowodu nie stanowi³a niewspó³miernego ograniczenia mo¿li-   woœci skar¿¹cego do obrony siebie w tym postêpowaniu. Odpowiednio do tego,   w sprawie nie mia³o miejsca naruszenie art. 6 Konwencji.   38. Komisja w swoim raporcie na gruncie (dawnego) art. 31 przyjêtym   paŸdziernika 1999 r., uzna³a, ¿e w okolicznoœciach tej sprawy, w której   skar¿¹cy nie mia³ mo¿liwoœci powo³ania jakichkolwiek dowodów dla uzasad-   nienia zarzutu gazety, przepisy art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa nie   stanowi³y niewspó³miernego ograniczenia mo¿liwoœci skar¿¹cego do obrony   swojej sprawy przed s¹dami.   B. Ocena Trybuna³u   39. Trybuna³ wpierw ponownie przypomina, w charakterze zasady ogólnej,   ¿e ocena faktów wchodzi w zakres kompetencji s¹dów krajowych (patrz wyrok   Garcia Ruiz przeciwko Hiszpanii [G.C.] nr 30544/96, § 28 ECHR 1999–I).   Art. 6 § 1 nak³ada na „s¹dy obowi¹zek prowadzenia w³aœciwego badania twier-   dzeñ, argumentów i dowodów przed³o¿onych przez strony bez uprzedzeñ co do   oceny, czy s¹ one istotne dla rozstrzygniêcia (patrz wyrok Van de Hurk prze-   ciwko Niderlandom z 19 kwietnia 1994 r., Series A nr 288, str. 19, § 59). Try-   buna³ nastêpnie zauwa¿a, ¿e dopuszczalnoœæ dowodów oraz przeprowadzanie   dowodów podlega przede wszystkim regu³om prawa krajowego i ¿e co do   zasady do s¹dów krajowych nale¿y ocena przed³o¿onych im dowodów (patrz   wyrok Sidiropoulos i inni przeciwko Grecji z 10 lipca 1998 r., Reports 1998-IV,   str. 1617, § 45).   Art. 6 Konwencji nie gwarantuje kategorycznie prawa do uwzglêdnienia   przez s¹d wniosków o powo³ywanie œwiadków czy innych dowodów w postê-   powaniu cywilnym. Pomimo to, jakiekolwiek ograniczenia nak³adane na prawo   strony do powo³ywania œwiadków i dostarczania innych dowodów na poparcie   jej twierdzeñ w postêpowaniu cywilnym, musi byæ zgodne z wymogami spra-     wiedliwego postêpowania w rozumieniu pkt. 1 tego artyku³u, w³¹czaj¹c w to   zasadê równoœci broni. W sprawie z powództwa dotycz¹cego sprzecznych   interesów prywatnych równoœæ broni wymaga, aby ka¿da ze stron mia³a rozs¹d-   n¹ sposobnoœæ do przedstawienia jej sprawy – w³¹czaj¹c jej dowody – w wa-   runkach, które nie stawia³by jej w istotnie niedogodnej pozycji vis-a-vis opo-   nenta (patrz wyrok Dombo Beheer przeciwko Niderlandom z 27 paŸdziernika   r., Series A nr 274, str.18-19, §§ 31-33).   40. Trybuna³ zauwa¿a, ¿e gazeta skar¿¹cego opublikowa³a informacjê na   temat S. N., która bezspornie mog³a byæ znies³awiaj¹ca. Zosta³o stwierdzone, ¿e   jego nazwisko pierwotnie by³o umieszczone na liœcie dawnych informatorów   tajnej policji przygotowanej przez Ministerstwo Spraw Wewnêtrznych, ale zo-   sta³o wykreœlone tu¿ przed ujawnieniem listy parlamentowi. Ponadto stwier-   dzono, i¿ faktem by³o, ¿e S. N. zosta³ rekrutowany jako informator podczas   pobytu w wiêzieniu.   41. Jednak¿e nie by³o sporu pomiêdzy stronami postêpowania krajowego,   ¿e nazwisko S. N. nie widnia³o na liœcie informatorów policji z³o¿onej w czerw-   cu 1992 r. do parlamentu przez ministra spraw wewnêtrznych. Dlatego te¿ Try-   buna³ uwa¿a, ¿e skar¿¹cy, publikuj¹c przedmiotow¹ informacjê, nie móg³   zak³adaæ, ¿e informacja, dotycz¹ca rzekomego zaanga¿owania S. N. w komu-   nistycznej tajnej policji by³a po prostu czêœci¹ dokumentu wydanego przez   w³adze publiczne i korzystaj¹cego z oficjalnego statusu. By³oby tak tylko   wtedy, kiedy nazwisko S. N. znalaz³oby siê na tej liœcie.   42. Trybuna³ nastêpnie zauwa¿a, ¿e skar¿¹cy jako dziennikarz nie mia³   obowi¹zku udowodnienia, ¿e twierdzenia dotycz¹ce S. N., które opublikowa³a   jego gazeta, by³y prawd¹. Jednak¿e, mo¿na by³o zasadnie oczekiwaæ, ¿e posia-   da³ on pewne wiarygodne podstawy, na których opar³ swoj¹ wiarê, ¿e te   twierdzenia odpowiada³y prawdzie. W zwi¹zku z tym uwagê Trybuna³u zwró-   ci³ fakt, ¿e w znies³awiaj¹cym artykule stwierdzone zosta³o, ¿e Ministerstwo   zdecydowa³o nie umieszczaæ nazwiska S. N. na liœcie z powodu braku ostate-   cznych dowodów. Skar¿¹cy – redaktor naczelny gazety musia³ zatem byæ   œwiadomy faktu, ¿e nie by³o wystarczaj¹cych dowodów w archiwach Mini-   sterstwa na to, ¿e S. N. by³ informatorem. Trybuna³ odnotowuje tak¿e, ¿e gaze-   ta skar¿¹cego, publikuj¹c informacjê, nie dostarczy³a ani nie powo³a³a siê na   jakikolwiek inny, znajduj¹cy siê w jej posiadaniu dowód z dokumentu lub inny,   mog¹cy potwierdziæ zarzut przeciwko S. N. Ponadto nic nie wskazuje, ¿e   skar¿¹cy dysponowa³ jakimkolwiek dowodem z dokumentu potwierdzaj¹cym   zarzut, który by³by w stanie dostarczyæ s¹dom.   43. Trybuna³ zbada³, czy art. 12 ustawy o Urzêdzie Ochrony Pañstwa sta-   nowi³ nadmierne ograniczenie prawa skar¿¹cego do przedk³adania dowodów na   rzecz swojej sprawy. Trybuna³ odnotowuje, ¿e artyku³ ten nie ustanawia klauzu-   li generalnej, zakazuj¹cej ujawniania takich informacji lecz ogranicza ujawnia-     nie do postêpowania o charakterze karnym. Skar¿¹cy by³ lub powinien byæ   œwiadom, ¿e jakiekolwiek dokumenty zawieraj¹ce tak¹ informacje s¹ objête   tajemnic¹ s³u¿bow¹ i nie mog¹ byæ ujawnione w s¹dzie w postêpowaniu innym   ni¿ karne. Ponadto Trybuna³ zauwa¿a tak¿e, ¿e S¹d Wojewódzki nie odrzuci³   wniosku skar¿¹cego o przeprowadzenie dowodów z dokumentów de plano, ale   wpierw wyst¹pi³ do Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych o dostarczenie w³aœci-   wych dokumentów s¹dowi. Dlatego nie mo¿na zarzuciæ s¹dowi, ¿e nie rozpoz-   na³ wniosku skar¿¹cego o dopuszczenie dowodu.   44. Trybuna³ odnotowuje tak¿e, ¿e w swoim piœmie procesowym z 12 sierp-   nia 1993 r. (patrz pkt 13 powy¿ej) skar¿¹cy wyst¹pi³ do s¹du o powo³anie na   œwiadków dawnego i obecnego ministra spraw wewnêtrznych oraz J. K., zna-   nego polityka. Wnioski te zosta³y oddalone. W postanowieniu pierwszej   instancji z 25 sierpnia 1993 r. S¹d Wojewódzki postanowi³, ¿e nie powo³a   œwiadków zaproponowanych przez skar¿¹cego; mogli oni dostarczyæ dowodów   tylko na to, czy S. N. by³ na liœcie informatorów sporz¹dzonej przez Mini-   sterstwo, ale nie na to, ¿e S. N. by³ rzeczywiœcie informatorem. Ponadto uzna³,   ¿e z powodu powa¿nego charakteru zarzutów postawionych przeciwko S. N.   przez gazetê skar¿¹cego i wobec braku jakichkolwiek dowodów z dokumentów,   nie wystarcza weryfikacja jedynie przez dowód ze œwiadków. Bior¹c pod uwa-   gê, ¿e skar¿¹cy nie dostarczy³ ¿adnych innych dowodów wykazuj¹cych, ¿e in-   formacja dotycz¹ca S. N. by³a prawdziwa, s¹d rozstrzygn¹³ na jego niekorzyœæ.   W postêpowaniu apelacyjnym S¹d Apelacyjny w £odzi rozpatrzy³ zarzut   skar¿¹cego, dotycz¹cy odmowy powo³ania œwiadków i stwierdzi³, ¿e ze wzglê-   du na charakter zarzutów przeciwko S. N. i wobec braku innych dowodów   z dokumentów w posiadaniu skar¿¹cego, wiarygodnoœæ tych zarzutów nie   mog³a byæ zweryfikowana wy³¹cznie przez dowód ze œwiadków.   45. W zwi¹zku z tym Trybuna³ ponownie powtarza, ¿e to s¹dy krajowe s¹   najw³aœciwsze do oceniania stosownoœci dowodu do kwestii podniesionych   w sprawie (patrz, miêdzy innymi przyk³adami, wyrok Vidal przeciwko Belgii   z 22 kwietnia 1992 r., Series A nr 235–B, str. 32-33, § 32; wyrok Edwards prze-   ciwko Zjednoczonemu Królestwu z 16 grudnia 1992 r., Series A nr 247–B,   § 34). W okolicznoœciach omawianej sprawy Trybuna³ jest usatysfakcjonowa-   ny, ¿e s¹dy krajowe rozpatrzy³y wnioski skar¿¹cego o powo³anie œwiadków   i udzieli³y szczegó³owych uzasadnieñ dla swoich odmów, które w ocenie Trybu-   na³u, nie by³y dotkniête arbitralnoœci¹. Z tych przyczyn odmowa przepro-   wadzenia zaproponowanych przez skar¿¹cego dowodów nie stanowi³a   niewspó³miernego ograniczenia jego mo¿liwoœci do zaprezentowania argumen-   tów na poparcie jego sprawy w postêpowaniu.   46. Zgodnie z tym nie mia³o miejsca naruszenie art. 6 § 1 Konwencji.     Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNA£   1. UZNAJE, jednog³oœnie, ¿e nie jest w³aœciwy do rozstrzygania zarzutu   skar¿¹cego na gruncie art. 10 Konwencji;   2. UZNAJE, wiêkszoœci¹ g³osów 6 do 1, ¿e nie mia³o miejsca naruszenie   art. 6 § 1 Konwencji.   Sporz¹dzono w jêzyku angielskim i og³oszono na piœmie 18 czerwca   r., zgodnie z art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybuna³u.   MichaelO’BOYLE   Kanclerz   ElisabethPALM   Przewodnicz¹ca     OPINIA ODRÊBNA SÊDZI THOMASSEN   Nie podzielam opinii moich kolegów odnosz¹cej siê do twierdzenia, ¿e   art. 6 nie zosta³ naruszony.   Skar¿¹cy, redaktor naczelny gazety, zosta³ pozwany przez polityka, S. N.,   kandydata w wyborach do parlamentu, poniewa¿ S. N. zarzuci³, ¿e gazeta   skar¿¹cego opublikowa³a fa³szyw¹ informacjê, jakoby by³ on informatorem   tajnej policji re¿imu komunistycznego.   Gazeta opublikowa³a listê informatorów komunistycznej tajnej policji, która   w nastêpstwie uchwa³y Sejmu zosta³a przed³o¿ona parlamentowi przez ministra   spraw wewnêtrznych. W jednym z wydañ gazety zosta³ opublikowany nastêpu-   j¹cy tekst: „[Minister Spraw Wewnêtrznych] do ostatniej chwili weryfikowa³   dane, które zgodnie z uchwa³¹ zosta³y przed³o¿one Sejmowi. Kilka godzin   przed przedstawieniem listy [Sejmowi] skreœli³ kilka nazwisk z listy, z powodu   braku ostatecznych dowodów. Z naszych informacji wynika, ¿e by³y to nastêpu-   j¹ce nazwiska : [ꢀ]”. Wymieniono nazwiska trzech dobrze znanych polityków.   W innym wydaniu tej samej gazety opublikowano tekst, który brzmia³:   „Z wydrukowanej w nr 4 „Gazety Polskiej” listy – Wykreœlonych w ostatniej   chwili – wypad³o nam w wyniku nieporozumienia nazwisko S. N., kategoria   TW, kryptonim [...], który w wiêzieniu zosta³ zwerbowany do wspó³pracy.”   Broni¹c siê w tym postêpowaniu, skar¿¹cy musia³ udowodniæ prawdziwoœæ   swoich twierdzeñ.   S¹dy krajowe nie dopuœci³y jednak do przes³uchania œwiadków, a dowodów   z dokumentów, o które wyst¹pi³ S¹d Wojewódzki w £odzi, Ministerstwo Spraw   Wewnêtrznych nie przed³o¿y³o.   Skar¿¹cy by³ zobowi¹zany do publicznego odwo³ania przedmiotowego   w sprawie stwierdzenia oraz przeproszenia za nie przez umieszczenie p³atnych   og³oszeñ w kilku dziennikach.   Jedynym powodem odmowy przes³uchania œwiadków wnioskowanych   przez skar¿¹cego (dawny i obecny minister spraw wewnêtrznych oraz polityk)   by³o to, ¿e œwiadkowie ci mogli jedynie zaœwiadczyæ, czy S. N. by³ na liœcie   informatorów przygotowanej przez Ministerstwo, ale nie mogli stwierdziæ, czy   rzeczywiœcie by³ informatorem.   Ta odmowa pozbawi³a skar¿¹cego sposobnoœci dowiedzenia prawdziwoœci   tego, co by³o zasadniczym punktem artyku³u, to znaczy tego, ¿e S. N. zosta³   umieszczony na liœcie Ministerstwa i ¿e jego nazwisko zosta³o usuniête z listy   przed jej oficjalnym ujawnieniem.   Pozbawi³o go to tak¿e mo¿liwoœci udowodnienia, ¿e S. N faktycznie by³   informatorem, czego ciê¿ar udowodnienia spoczywa³ na nim.   Wydaje siê jednak oczywiste, ¿e przes³uchanie œwiadków mog³o mieæ   ogromne znaczenia dla ustalaniu faktów podawanych przez skar¿¹cego, zwa¿y-     wszy pozycjê dwóch z nich, dawnego i obecnego ministra spraw wew-   nêtrznych, odpowiedzialnych za przygotowanie i publikacjê listy.   Skar¿¹cy zosta³ zatem proceduralnie postawiony w sytuacji bez wyjœcia,   tym bardziej, ¿e Ministerstwo Spraw Wewnêtrznych odmówi³o przed³o¿enia   dokumentów ¿¹danych przez S¹d Wojewódzki w £odzi.   Argument uzasadniaj¹cy to, ¿e œwiadkowie nie zostali przes³uchani by³ taki,   ¿e zarzuty mia³y na tyle powa¿ny charakter, i¿ ich wiarygodnoœæ nie mog³a byæ   weryfikowana jedynie na podstawie zeznañ œwiadków. Prawd¹ jest, ¿e   przes³uchanie jakichkolwiek œwiadków wnioskowanych przez skar¿¹cego   mia³o raczej ograniczone znaczenie dla wyniku jego sprawy.   Jednak¿e nie jest to dla mnie przekonuj¹cy powód dla uznania, jak to   uczyni³a wiêkszoœæ Trybuna³u w pkt. 45, ¿e s¹dy krajowe mia³y swobodê   odmowy powo³ania œwiadków.   Przeciwnie, pokazuje to, ¿e skar¿¹cy zosta³ pozbawiony samej istoty jego   prawa do efektywnego zaprezentowania swojej sprawy s¹dowi.   Dlatego te¿ moje przekonanie jest takie, ¿e skar¿¹cy zosta³ skazany bez   rzetelnego procesu, a zatem zosta³ naruszony art. 6 § 1.   59