26733/02

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   ÜÇÜNCÜ DAĐRE   SOBACI - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢀvuru no: 26733/02)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Kasım 2007   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafında belirtilen koꢀullar çerçevesinde   kesinleꢀecek olup bazı ꢀekli düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2007. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   USUL   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 26733/02 no’lu davanın nedeni T.C vatandaꢀı   Bekir Sobacı’nın (“baꢀvuran”) Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması   Sözleꢀmesinin (“AĐHS”) 34. maddesi uyarınca 21 Mayıs 2002 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları   Mahkemesi’ne (“AĐHM”) yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.   Baꢀvuran, Ankara Barosu avukatlarından M. Atasoy tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   I. DAVANIN KOꢁULLARI   doğumlu olan baꢀvuran Tokat’ta ikamet etmektedir.   Baꢀvuran 18 Nisan 1999 tarihinde Fazilet Partisi listesinden milletvekili seçilerek TBMM’ye   girmiꢀtir.   Yargıtay Baꢀsavcısı 7 Mayıs 1999 tarihinde, laiklik ilkesine aykırı eylemlerin odağı haline   geldiği ve Anayasa Mahkemesi’nin kararıyla kesin olarak feshedilen Refah Partisi’nin devamı   olduğu gerekçesiyle Fazilet Partisi’nin feshedilmesi için Anayasa Mahkemesi’nde bir dava   açmıꢀtır. Savcı, baꢀvuranla birlikte Fazilet Partisi üyesi diğer tüm milletvekillerinin   milletvekilliğinin düꢀürülmesini ve beꢀ yıl süreyle baꢀka bir siyasi partinin kurucusu, üyesi,   yöneticisi ya da denetçisi olmalarının yasaklanmasını da talep etmiꢀtir.   Baꢀsavcı, talebini desteklemek üzere,   - Anayasa Mahkemesinin laiklik ilkesine aykırı olduğunu belirtmesine rağmen Fazilet   Partisi genel baꢀkanı, yönetici ve üyelerinin kamuoyuna yaptıkları tüm konuꢀmalarda   türbanın üniversitelerde ve resmi dairelerde kullanılmasını savunmaları,   - Fazilet Partisi’nin türbana bağlılığını açıkça ortaya koyan Merve Kavakçı’yı   milletvekili adayı olarak listeye koyması ve milletvekili seçilmesini sağlaması,   - Milletvekili Nazlı Ilıcak’ın 2 ve 3 Mayıs 1999 tarihlerinde yaptığı televizyon   konuꢀmalarında Merve Kavakçı’nın Fazilet Partisi üyeleri ve yöneticileri tarafından   baꢀörtüsü meselesini TBMM’ye taꢀımak için seçildiğini ifade etmesi,   - 3 Mayıs 1999 tarihinde TBMM’de yapılan yemin törenine baꢀörtüsüyle gelen Merve   Kavakçı’ya Fazilet Partisi milletvekillerinin tezahüratta bulunmaları, sözkonusu   milletvekillerinden bazılarının Merve Kavakçı’nın davranıꢀı nedeniyle çıkan   olaylardan sonra adıgeçen tarafından düzenlenen basın toplantısına katılmaları,   - partinin genel baꢀkan yardımcılığını yürüten Abdullah Gül’ün 2 Mayıs 1999 tarihinde   yaptığı televizyon konuꢀmasında TBMM içerisinde türban takılmasının Anayasa ihlali   teꢀkil etmediğini belirtmesi ve dini ilkelerin kamusal alanda uygulanmasını savunması   gibi Fazilet Partisi yönetici ve üyeleri tarafından sarf edilen ifade ve yapılan eylemlere atıfta   bulunmuꢀtur.   Baꢀsavcı ayrıca yargı tarafından hakkında toplatma kararı verilen Mehmet Sılay’a ait 1998   yılında yayınlanmıꢀ Parlamentodan Haber adlı kitaba da atıfta bulunmuꢀtur.   Baꢀsavcı 4 Haziran 1999 tarihinde bu parti aleyhinde ek deliller sunmuꢀtur. Bu deliller   arasında baꢀvuranın 13 Haziran 1999 tarihinde yaptığı konuꢀma da yer almıꢀtır. Baꢀsavcı   ayrıca,   - Fazilet Partisi Genel Baꢀkanı Recai Kutan’ın baꢀörtüsü takan öğrencilerin   üniversitelere alınmasına izin vermeyen rektörleri eleꢀtirdiği 10 Ekim 1998 tarihli   konuꢀmasında baꢀörtüsü yasağını ‘zulüm’ olarak nitelendirerek Fazilet Partisi’nin   iktidara geldiğinde bu zulme son vereceğini bildirmesi,   - - Fazilet Partisi Genel Đdare Kurulu üyesi Nazlı Ilıcak’ın konuꢀmalarında baꢀörtüsü   yasağını bir ‘zulüm’ olarak değerlendirerek Fazilet Partisi’nin iktidara gelmesi ve   Merve Kavakçı’nın TBMM’ye girmesi halinde bu durumun sona ereceğini savunması,   Abdullatif ꢁener’in 8 Mart 1999 tarihinde yaptığı bir konuꢀmada imam hatip   öğrencilerinin baꢀörtülerini çıkarmaya zorlanmasını abesle iꢀtigal olarak   değerlendirerek baꢀörtüsü meselesinin ancak TBMM’de çözülebileceğini ve bunun   Merve Kavakçı’nın bununla görevli olduğunu ifade etmesi, yine Abdüllatif ꢁener’in   bir televizyon konuꢀmasında Nobel barıꢀ ödülünün Necmettin Erbakan’a verilmesi   gerektiğini beyan etmesi,   - Fazilet Partisi Genel Baꢀkan yardımcısı Abdullah Gül’ün TBMM’de yaptığı   konuꢀmalarda üniversitelerde ve imam hatip okullarında uygulanan baꢀörtüsü yasağını   eleꢀtirerek Hükümeti tahrik ve ayrımcılıkla suçlaması,   - - Milletvekili Musa Uzunkaya’nın türbana destek vererek okullarda uygulanacak kılık   kıyafet yönetmeliğini eleꢀtirmesi,   Milletvekili Bülent Arınç’ın 11 Haziran 1998 tarihinde TBMM’de yaptığı konuꢀmada   Anayasa Mahkemesi’nin baꢀörtüsüne iliꢀkin yasağını eleꢀtirmesi ve 5 Mayıs 1999   tarihli konuꢀmasında Merve Kavakçı’nın baꢀörtüsünü siyasi bir simge olarak taktığını   ve TBMM’ye baꢀörtülü olarak girecek ilk kadın olduğunu ifade etmesi,   Milletvekili Mustafa Kamalak’ın 17 Haziran 1996 tarihinde TBMM’de yaptığı   konuꢀmada baꢀörtüsü yasağını ‘zorbalık’ olarak nitelendirmesi,   Milletvekili Ramazan Yenidede’nin 15 Haziran 1998 tarihinde yapılan bir basın   toplantısında bir dine mensubiyet temelinde halkı nefret ve düꢀmanlığa teꢀvik ettiği   gerekçesiyle 27 Mayıs 1999 tarihinde TCK’nın 312/2 maddesi uyarınca aleyhinde bir   ceza davası açılması,   - - - Milletvekili Cemil Çiçek’in 9 Haziran 1998 tarihinde Fazilet Partisi’ne katılması   vesilesiyle yaptığı konuꢀmada halkın dini vecibeler ve devletin kanunları arasında   sıkıꢀtığını ve bunların birbiriyle karꢀıt olduğunu ifade etmesi   gibi Fazilet Partisi yöneticileri ve üyeleri tarafından sarf edilen ifade ve yapılan eylemlere   de atıfta bulunmuꢀtur.   Anayasa Mahkemesi 22 Haziran 2001 tarihinde, ‘laikliğe aykırı eylemlerin odağı haline   geldiği’ gerekçesiyle Fazilet Partisinin kapatılmasına karar vermiꢀtir. Kararını Anayasanın 68.   ve 69. maddelerine ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanununun 101 b) ve 103/1 maddelerine   dayandıran mahkeme Fazilet Partisinin Refah Partisinin devamı olduğu yönündeki iddiaları   ise reddetmiꢀtir.   Anayasa Mahkemesine göre aꢀağıdaki kanıt unsurları Fazilet Partisinin ‘laikliğe aykırı   eylemlerin odağı haline geldiğini’ ortaya koymaktaydı :   - Baꢀvuran baꢀörtüsü taktıkları gerekçesiyle okullarından atılan öğrenciler için bir basın   toplantısı düzenlemiꢀ ve desteğini bildirmiꢀtir.   - - Fazilet Partisi Genel Baꢀkanı ve diğer yöneticileri kamuoyuna yaptıkları her   açıklamada devlet okullarında ve resmi dairelerde baꢀörtüsü takılmasını teꢀvik   etmiꢀler ve baꢀörtüsü yasağına karꢀı yapılan protesto gösterilerine katılmıꢀlardır.   Kuzey Amerika Đslam Birliği tarafından 1996 yılında düzenlenen kongrede ve Filistin   Derneği tarafından 26 Aralık 1997 tarihinde Chicago’da düzenlenen konferansta   yaptığı konuꢀmalarda Milletvekili Merve Kavakçı teokratik bir rejim kurulmasını   savunmuꢀtur.   - - Mayıs 1999 tarihinde düzenlenen yemin töreni sırasında baꢀörtüsü tak an   Milletvekili Merve Kavakçı’nın yemin etmesi engellenmiꢀ ve meclis salonunu terk   etmeye zorlanmıꢀtı. Merve Kavakçı’nın ismi okunduğunda Fazilet Partisi   milletvekillerinin tamamı alkıꢀlamıꢀtı. Anayasa Mahkemesine göre bu adıgeçen   partinin yöneticileri ve üyeleri tarafından planlanmıꢀ ve teꢀvik edilmiꢀ bir gösteriydi.   Mayıs 1999 tarihinde meydana gelen hadisenin ardından düzenlenen basın   toplantısında Milletvekili Merve Kavakçı sözkonusu gösterinin Amerika’daki   siyahların insan hakları mücadelesine benzediğini beyan etmiꢀ ve Fazilet Partisi Genel   Baꢀkan yardımcısı Abdüllatif ꢁener ve çok sayıda milletvekili de bu basın toplantısına   katılmıꢀtır.   - - Milletvekili Nazlı Ilıcak’ın 10 Ekim 1998 tarihinde Kayseri’de yaptığı konuꢀma..   Milletvekili Nazlı Ilıcak 2, 3 Mayıs 1999 tarihlerinde televizyonda yaptığı   konuꢀmalarda Merve Kavakçı’nın baꢀörtüsü meselesini TBMM’ye taꢀıması için   seçildiğini beyan etmiꢀtir.   - - eski Milletvekili Ramazan Yenidede 15 Haziran 1998 tarihinde resmi dairelerde ve   devlet okullarındaki baꢀörtüsü yasağını bir zulüm ve keyfi bir uygulama olarak   nitelendirmiꢀtir. Anayasa Mahkemesi, baꢀsavcı tarafından adıgeçen hakkında dine   dayalı ayrımcılık yaparak halkı kin ve düꢀmanlığa teꢀvik ettiği gerekçesiyle ceza   davası açıldığına iꢀaret etmiꢀtir.   eski Milletvekili Mehmet Sılay’ın 1998 yılında yayınlanan Parlamentodan Haber adlı   kitabının önsözünde yer verdiği ifadeler.   Anayasa Mahkemesi, Refah Partisi kararında baꢀörtüsünün okullarda ve resmi dairelerde   kullanılmasını teꢀvik eden söylemlerin laiklik ilkesine aykırı olduğunu belirtmesine rağmen   Fazilet Partisinin siyasi programını baꢀörtüsü meselesi üzerine inꢀa ettiğini ve Merve   Kavakçı’nın milletvekili seçilmesini sağladığını tespit etmiꢀtir.   Anayasa Mahkemesi ayrıca, Fazilet Partisi’nin genel baꢀkan, yönetici ve üyelerinin   kamuoyuna yaptıkları tüm açıklamalarda okullarda ve resmi dairelerde uygulanan baꢀörtüsü   yasağını bir hak ve özgürlük ihlali ve zulüm olarak nitelendirdiklerini tespit etmiꢀtir. Anayasa   Mahkemesi bu kiꢀilerin halkı kamu otoritesine karꢀı kin ve düꢀmanlığa sevk ettiği ve kamu   düzenine zarar verdiği kanaatine varmıꢀtır. Anayasa Mahkemesi baꢀörtüsü meselesinin Merve   Kavakçı aracılığıyla bir protesto eylemi ꢀeklinde TBMM’ye taꢀınmasının laiklik ilkesini ihlal   ettiğini tespit etmiꢀtir. Mahkeme, Fazilet Partisi Genel Baꢀkanıyla birlikte tüm   milletvekillerinin bu gösteriye katılmasının bu partinin ‘laikliğe aykırı eylemlerin odağı haline   geldiğini’ gösterdiğini değerlendirmiꢀtir. Partinin potansiyel oy oranını ve savunduğu modelin   uygulanması ihtimalini göz önünde bulunduran Anayasa Mahkemesi bu durumun laik   demokratik düzen için bir tehlike arz ettiğini ve Fazilet Partisinin kapatılmasının acil bir   toplumsal ihtiyaca cevap verdiğini değerlendirmiꢀtir.   Anayasa mahkemesi ek ceza olarak Anayasa’nın 84. maddesi uyarınca baꢀvuranın ve Nazlı   Ilıcak’ın milletvekilliklerinin düꢀürülmesine karar vermiꢀtir. Anayasa’nın 69/8 maddesi   uyarınca adıgeçenlerle birlikte parti üyesi diğer üç kiꢀinin de beꢀ yıl süreyle bir baꢀka partinin   kurucusu, üyesi, yöneticisi ya da denetçisi olmaları yasaklanmıꢀtır.   Baꢀvuran 3 Kasım 2002 tarihinde yapılan milletvekili seçimlerinde bağımsız aday olmuꢀ   ancak seçilememiꢀtir.   HUKUK   I. AĐHS’NĐN 9., 10. VE 11. MADDELERĐNĐN VE 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 3.   MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   AĐHS’nin 9. maddesine atıfta bulunan baꢀvuran, milletvekilliğinin baꢀörtülü öğrencilerin   davasına destek verdiği gerekçesiyle düꢀürüldüğünü ileri sürmektedir.   Baꢀvuran Fazilet Partisinin Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmasının ardından   milletvekilliğinin düꢀürülmesinin ve seçilme hakkının kısıtlanmasının AĐHS’nin 10.   maddesiyle güvence altına alınan ifade özgürlüğü hakkına yönelik bir ihlal teꢀkil ettiği   iddiasındadır. Baꢀvuran, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kurucu ilkeleri hakkında bir görüꢀ   bildirmediğini ya da bunları protesto etmediğini, yalnızca baꢀörtüsü sorunu hakkında   fikirlerini belirttiğini ifade etmektedir. Baꢀvuran kendisine uygulanan kısıtlamanın haksız ve   izlenen hedefle orantısız olduğu kanaatindedir.   AĐHS’nin 11. maddesine atıfta bulunan baꢀvuran dernek kurma ve toplantı özgürlüğü   hakkının ihlal edildiğinden yakınmaktadır. Kendisine uygulanan yaptırımlardan ꢀikayetçi olan   baꢀvuran bu yaptırımların izlenen amaçlarla orantısız olduğunu ve demokratik bir toplumda   gerekli olmadığını ileri sürmektedir.   Baꢀvuran Fazilet Partisinin kapatılmasının kendisini beꢀ yıl süreyle herhangi bir siyasi faaliyet   yürütme imkanından da yoksun bıraktığından ꢀikayetçi olmaktadır. Baꢀvuran bu hususta 1   No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesine atıfta bulunmaktadır.   AĐHM bu ꢀikayetlerin tamamının 1 No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesi açısından incelenmesini   uygun görmektedir.   A. Kabuledilebilirliğe iliꢀkin   Hükümet, baꢀvuranın baꢀvurusunu sunarken altı ay süresi kuralına riayet etmediği itirazında   bulunmaktadır. Hükümete göre bu süre Anayasa Mahkemesinin Fazilet Partisinin kapatılması   kararı verdiği 22 Haziran 2001 tarihinden itibaren iꢀlemeye baꢀlamıꢀtır.   Baꢀvurana göre bu süre Anayasa Mahkemesi kararının Resmi Gazete’de yayınlandığı tarihten   itibaren hesaplanmalıdır.   AĐHM altı ay süresinin, ilgilinin kesin iç hukuk kararı hakkında yeterli ve etkili surette bilgi   sahibi olduğu tarihten itibaren baꢀlayabileceğini anımsatır (Baghli – Fransa, no: 34374/97,   prg. 31). Halihazırda Anayasa Mahkemesi kararı Resmi Gazete’de 5 Ocak 2002 tarihinde   yayınlanmıꢀtır. Baꢀvuru 21 Mayıs 2002 tarihinde yapıldığından Hükümetin itirazının   reddedilmesi yerinde olacaktır.   AĐHM bu ꢀikayetlerin AĐHS’nin 35/3 maddesi bakımından açıkça dayanaktan yoksun   olmadığını ve baꢀkaca herhangi bir kabuledilemezlik gerekçesinin de bulunmadığını tespit   etmektedir. Bu itibarla sözkonusu ꢀikayetleri kabuledilebilir ilan etmek yerinde olacaktır.   B. Esasa iliꢀkin   Hükümet baꢀvuranın ifade ve toplantı özgürlüğüne yönelik müdahalenin AĐHS’nin 10. ve 11.   maddelerinin ikinci fıkralarında mesnet bulduğunu savunmaktadır. Baꢀvuranın siyasi   haklarına yönelik kısıtlamalara iliꢀkin olarak Hükümet baꢀvuranın bağımsız aday olarak   seçimlere katılabildiğine dikkat çekmektedir.   Hükümet AĐHS hükümleri ve AĐHM içtihatları ile uyum sağlaması amacıyla yapılan yasal   reformlara atıfta bulunmaktadır. Hükümet bu hususta Anayasa’nın 69. maddesinde öngörülen   değiꢀiklik ile Anayasa Mahkemesi’nin bir siyasi partiyi kapatmak yerine dava fiillerinin   ağırlığına göre ilgili partiyi devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakmaya   karar verebileceğini belirtmektedir.   Baꢀvuran Anayasanın 83/1 maddesi uyarınca milletvekillerinin TBMM çatısı altında sarf   ettikleri sözlerden sorumlu tutulamayacaklarına dikkat çekmektedir. Bağımsız aday olarak   seçimlere katılabilme imkanına iliꢀkin olarak ise baꢀvuran bağımsız aday olarak seçilmenin   son derece zor olduğunu ileri sürmektedir.   AĐHM 1 No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesiyle oy verme ve seçimlerde aday olma hakkı gibi   sübjektif hakların güvence altına alındığını anımsatır (Mathieu-Mohin ve Clerfayt - Belçika, 2   Mart 1987, no: 113, prg. 46-51, Hirst – Birleꢀik Krallık (no:2), no: 74025/01, prg. 56-57, daha   yakın tarihli, Ždanoka – Letonya, no: 58278/00, prg 102, 16 Mart 2006, ve Lykourezos –   Yunanistan, no: 33554/03, prg. 50). Hukukun üstünlüğünün egemen olduğu gerçek bir   demokrasinin temellerinin ayakta tutulması ve yerleꢀtirilmesi bakımından vazgeçilmez önemi   haiz olan bu haklar mutlak haklar değildir. Bu haklara ‘zımni sınırlamalar’ getirilebilmesi   mümkündür ve sözleꢀmeci devletlere konuyla ilgili olarak bir takdir yetkisi tanınması gerekir.   AĐHM devletlerin bu konuda takdir hakkının geniꢀ olduğu hususunu bir kez daha vurgular   (Matthews – Birleꢀik Krallık, no: 24833/94, prg. 63, ve Labita – Đtalya, no: 26772/95, prg.   201).   Bununla birlikte 1 No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesindeki koꢀullara riayet edilip edilmediği   hususunda bir hükme varmak nihai karar mercii olarak AĐHM’nin görevidir. Bunu yaparken   AĐHM, oy verme ve seçimlerde aday olma haklarına bağlı koꢀulların sözkonusu hakları,   özlerini zedeleyecek ve etkinliklerini ortadan kaldıracak ꢀekilde etkilemediği, meꢀru bir   amaca yönelik olarak uygulandıkları ve uygulanan yöntemlerin orantısız olmadığı hususunda   ikna olmalıdır (Mathieu-Mohin, adıgeçen, prg. 52).   Öngörülen bu koꢀullardan hiçbiri halkın yasama organlarının seçimi konusundaki özgür   iradesine sekte vurmamalıdır. Bir baꢀka deyiꢀle bu koꢀullar, halkın hür iradesini genel   seçimler aracılığıyla ortaya koymasına yönelik bir seçim sürecinin bütünlüğünü ve etkinliğini   koruma kaygısını yansıtmalı, bunlara engel teꢀkil etmemelidir (Hirst, adıgeçen, prg. 62). Aynı   ꢀekilde, halk demokratik iradesini serbestçe ortaya koyduktan sonra seçim sisteminde   yapılacak herhangi bir değiꢀiklik demokratik düzen açısından zorlayıcı gerekçeler olmadıkça   bu tercihi tartıꢀmalı hale getiremez (Lykourezos, adıgeçen, prg. 52). Kaldı ki AĐHM daha önce   de bu hükmün herkese seçimlerde aday olma ve bir kez seçildiğinde de temsil hakkını   güvence altına aldığı hükmüne varmıꢀtır (bkz. Selim Sadak ve diğerleri - Türkiye no:   25144/94, 26149/95, 26154/95, 27100/95, prg. 33, ve adıgeçen Lykourezos kararı, prg. 50).   Gerçekten demokratik bir siyasi rejime özgü temel bir ilkeye hasredilmiꢀ olan 1 No’lu Ek   Protokol’ün 3. maddesi AĐHS sistemi içinde temel bir önemi haizdir (Mathieu- Mohin ve   Clerfayt, adıgeçen, prg. 47 ve daha yakın tarihli, Yumak ve Sadak – Türkiye, no: 10226/03,   prg. 59).   Halihazırda Anayasa Mahkemesi, Anayasa’nın 69/6 maddesine istinaden Fazilet Partisinin   laiklik ilkesine aykırı eylemlerin odağı haline geldiği hükmüne varmıꢀtır. Anayasa   Mahkemesi tarafından Fazilet Partisinin kapatılması konusunda öne sürülen gerekçeler   partinin genel baꢀkanı, bazı yönetici ve baꢀvuranın da aralarında bulunduğu bazı üyelerin   eylem ve sözleriyle ilgilidir. Đlave ceza olarak mahkeme Anayasa’nın 84 in fine maddesi   uyarınca baꢀvuranla birlikte bir baꢀka milletvekilinin de milletvekilliğinin düꢀürülmesine   karar vermiꢀtir.   AĐHM ihtilaf konusu tedbir ile Türkiye’deki siyasi rejimin laik niteliğinin korunmasının   amaçlandığını kaydetmektedir. Bu ilkenin Türkiye’deki demokratik rejim açısından önemini   göz önünde bulunduran AĐHM sözkonusu tedbirin düzenin ve baꢀkalarının hak ve   özgürlüklerinin korunması meꢀru amaçlarına yönelik olduğu kanaatine varmaktadır.   Bundan sonra sözkonusu tedbirin izlenen amaçlarla orantılı olup olmadığının tespit edilmesi   gerekmektedir. Bu doğrultuda, demokratik düzen açısından baꢀvuranın meꢀru olarak elde   ettiği milletvekilliği sıfatından ve bir dönem boyunca TBMM’de kendilerini temsil etmesi için   hür ve demokratik bir biçimde seçen seçmenlerin milletvekillerinden yoksun bırakılmasını   gerektirecek zorlayıcı gerekçeler bulunup bulunmadığının belirlenmesi icap eder.   Bu maksatla AĐHM baꢀvuranın milletvekilliği düꢀürülmesinin Fazilet Partisinin   kapatılmasının bir sonucu olduğu cihetle parti kapatmayı düzenleyen anayasa hükümlerinin   dikkate alınması gerektiği kanaatindedir (karꢀılaꢀtırınız, mutatis mutandis, Selim Sadak ve   diğerleri, adıgeçen, prg. 37). Olayların meydana geldiği dönemde yürürlükte olduğu haliyle   69/6 maddesinin kapsamı oldukça geniꢀti. Bir partinin Anayasa’ya aykırı eylemlerin odağı   olduğu değerlendirilirken üyelerin her türlü eylem ve beyanlarından parti sorumlu   tutulabilmekte ve partinin feshine karar verilebilmekteydi. Sözkonusu faaliyetlerin   derecelendirilmesinde bir ayrıma gidilmemiꢀtir. Bu bağlamda, baꢀvuranınkine benzer bir   durumda bulunan bazı parti üyelerinin ve özellikle parti genel baꢀkanı ve yardımcısının   herhangi bir yaptırıma uğramadıklarını belirtmek gerekir.   Müdahalelerin orantılılığını belirlerken bu müdahalelerin niteliğinin ve ağırlığının da dikkate   alınması lazım gelir. Bu hususta AĐHM, daha evvel de, milletvekilliğinin düꢀürülmesinin son   derece ağır bir yaptırım olduğunu tespit etmiꢀtir (Selim Sadak ve diğerleri, adıgeçen, prg. 38).   Yukarıda ifade olunan hususları göz önünde bulunduran AĐHM baꢀvuranın milletvekilliğinin   düꢀürülmesinin güdülen amaçlarla orantılı olmadığı sonucuna varmaktadır. Bu itibarla ihtilaf   konusu tedbir baꢀvuranın seçilme ve temsil hakkını ve kendisini milletvekili seçen   seçmenlerin bağımsız yetkisini zedelemiꢀtir.   Bu itibarla 1 No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesi ihlal edilmiꢀtir.   AĐHM, Anayasa’nın 69/6 maddesinde yapılan değiꢀikliği ilgiyle not etmektedir. Bu değiꢀiklik   uyarınca bir siyasi parti, bu nitelikteki fiiller o partinin üyelerince yoğun bir ꢀekilde iꢀlenmesi   ve bu durumun o partinin organlarınca zımnen ya da açıkça benimsenmesi halinde söz konusu   fiillerin odağı haline gelmiꢀ sayılır. Buna ilaveten Anayasa’nın 69/7 maddesinde yapılan   değiꢀiklikle Anayasa Mahkemesi’ne devlet yardımından yoksun bırakma gibi bir partinin   temelli kapatılmasından daha hafif yaptırımlar uygulamasına imkan tanınmıꢀtır. Bu sayede   milletvekilliğinin düꢀürülmesi uygulamasına daha az rastlanacağı anlaꢀılmaktadır. Bu   değiꢀikliklerle parlamenter statüsü daha da güçlendirilmiꢀ olmaktadır.   Yukarıda varılan sonuçları göz önünde bulunduran AĐHM baꢀvuranın siyasi haklarına yönelik   kısıtlamaya iliꢀkin ꢀikayeti ayrıca incelemeye gerek olmadığı kanaatine varmaktadır.   II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA   A. Tazminat   Baꢀvuran milletvekilliğinin düꢀürülmemiꢀ olması halinde alacağı maaꢀlarına tekabül eden bir   maddi zarara uğradığını iddia etmektedir. Baꢀvuran ayrıca 2002 yılı Kasım ayında düzenlenen   milletvekili genel seçimlerine katılamaması nedeniyle bir zarara uğradığını belirtmektedir.   Baꢀvuran bu zararı 333.000 ABD Doları olarak hesaplamaktadır.   Manevi tazminat için ise baꢀvuran 33.000 ABD Doları talep etmektedir.   Hükümet bu taleplere itiraz etmektedir.   Tespit edilen ihlal ile iddia edilen maddi zarar arasında bir illiyet bağı görmeyen AĐHM bu   yöndeki talebi reddeder.   AĐHM, baꢀvuranın belli bir manevi zarara uğradığını ve bunun telafisi için ihlal tespitinin   yeterli olacağını düꢀünmektedir.   B. Yargılama masraf ve giderleri   Baꢀvuran AĐHM önünde yaptığı masraf ve harcamalar için 5.000 ABD Doları talep   etmektedir. Baꢀvuran bu konuda herhangi bir belge sunmamıꢀtır.   Hükümet bu meblağa itiraz etmektedir.   AĐHM’nin içtihadına göre bir baꢀvuran yargılama masraf ve giderlerinin iadesini ancak bu   masraf ve giderlerin gerçekliğini, gerekliliğini ve makul oranda olduğunu ortaya koyduğu   takdirde emin edebilir.   Elindeki unsurları ve yukarıda ifade edilen kıstasları dikkate alan AĐHM yargılama masraf ve   giderlerine iliꢀkin talebi reddeder.   BU GEREKÇELERE DAYANARAK AĐHM, OYBĐRLĐĞĐ ĐLE   1. Baꢀvurunun geri kalanının kabuledilebilir olduğuna ;   2. 1 No’lu Ek Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edildiğine ;   3. AĐHS’nin 9, 10 ve 11. maddeleri yönünden yapılan ꢀikayetleri ayrıca incelemeye gerek   olmadığına ;   4. Đhlal tespitinin baꢀvuranın maruz kaldığı manevi zarar için baꢀlı baꢀına yeterli bir adil   tatmin teꢀkil ettiğine ;   5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine ;   Karar vermiꢀtir.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve   3. paragraflarına uygun olarak 29 Kasım 2007 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.   9