29871/96

CONSEIL DE   L'EUROPE   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   ĐLETMĐꢀ - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢁvuru no:29871/96)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   ARALIK 2005   Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde   kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2005. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 29871/96 baꢀvuru no’lu davanın nedeni, Türk   vatandaꢀı Nazmi Đletmiꢀ’in (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM) 15   Aralık 1995 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS)   eski 25. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Adli yardımdan faydalanan baꢀvuran,   Diyarbakır Barosu avukatı S. Çınar tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   doğumlu baꢀvuran olayların geçtiği dönemde Đzmir’de ikamet etmekteydi.   Baꢀvuran 1975 yılında, Almanya’ya gitmiꢀ ve Bremen Üniversitesi’ne kaydolmuꢀtur.   Baꢀvuran 1979 yılında bir Türk kızıyla evlenmiꢀtir. Oturma izni olan baꢀvuran ve eꢀi,   iꢀçi olarak çalıꢀmıꢀlardır. Birlikteliklerinden 1981 ve 1986 yıllarında doğan iki çocukları   Almanya’da okula gitmiꢀlerdir.   Dıꢀiꢀleri Bakanlığı, 19 Mart 1984 tarihli “gizli” yazısıyla, Savunma Bakanlığı’na   baꢀvuranın Türk Öğrenci Birliği üyesi ve Bremen’de faaliyet gösteren Kürdistan Kürt   Komitesi’nin yandaꢀı olduğu yönünde bilgi vermiꢀtir. Ayrıca baꢀvuran, 12 Eylül 1980 askeri   harekatını protesto etmek amacıyla bölücü sol örgütlerin düzenlediği bir gösteriye katılmıꢀtır.   Savunma Bakanlığı, 28 Mart 1984 tarihinde, Elazığ 8. Sıkıyönetim Komutanlığı’na   yukarıda belirtilen olaylardan haberdar etmek amacıyla yazı göndermiꢀtir. Elazığ 8.   Sıkıyönetim Komutanlığı, 3 Nisan 1984 tarihli kripto ile, baꢀvuranı Sıkıyönetim Komutanlığı   Askeri Savcısı’na ihbar etmiꢀtir. Askeri Savcı hazırlık soruꢀturması baꢀlatmıꢀtır. Baꢀvuran,   Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 140. maddesinde öngörülen yabancı ülkede milli menfaatlere   zarar verici faaliyetlerde bulunmakla suçlanmıꢀtır.   Millet Meclisi’nin 13 Mart 1986 tarihinde Elazığ’daki sıkıyönetimi kaldırmasının   ardından, 18 Nisan günü baꢀvuranın davasından sorumlu Askeri Savcı, görevsizlik kararı   vererek dosyayı, dava soruꢀturmasını yeniden baꢀlatan Elazığ Cumhuriyet Baꢀsavcısı’na   göndermiꢀtir.   Türkiye’ye ailesine ziyarete gelen baꢀvuran, 21 ꢁubat 1992 tarihinde, Đzmir’de polis   tarafından yakalanmıꢀ ve Đstanbul’da yedi gün süren gözaltı sırasında sorguya çekilmiꢀtir.   Baꢀvuranın pasaportuna el konulmuꢀtur.   Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Baꢀsavcısı 27 ꢁubat 1992 tarihinde,   baꢀvuranı serbest bırakmıꢀ ancak pasaportu teslim edilmemiꢀtir.   Cumhuriyet Baꢀsavcısı 14 Nisan 1992 tarihinde, baꢀvuranı Devlet aleyhinde bölücü   faaliyette bulunmakla suçlayarak, ihanet ve silahlı örgüt kurmayı öngören TCK’nın 125 ve   168§ 1 maddelerinin uygulanmasını istemiꢀtir.   Elazığ Ağır Ceza Mahkemesi 16 Nisan 1992 tarihinde Adalet Bakanlığı aracılığıyla   Alman makamlarının Türk Öğrenci Birliği ve Kürdistan Komitesi’nin kurumsal özellikleri ve   faaliyetleri üzerine bilgi vermelerinin istenmesine karar vermiꢀtir.   Ağır Ceza Mahkemesi 2 Haziran 1992 tarihinde, istenilen bilgilerin ulaꢀmadığını   tespit etmiꢀ ve duruꢀma tarihini 14 Temmuz 1992 olarak belirlemiꢀtir. Mahkeme sözkonusu   tarihte Adalet Bakanlığı’ndan cevap alınamadığı gerekçesiyle duruꢀmayı 24 Eylül 1992   tarihine ertelemiꢀtir. 24 Eylül tarihli duruꢀma ve daha sonraki on dokuz duruꢀma davanın   esası hakkında, Alman makamlarından cevap beklentisi içinde hiçbir iꢀlem yapılmadan   geçmiꢀ ve yapılan sözkonusu duruꢀmalar sadece yedek hakimlerin dosya içeriğinden haberdar   edilmesine yaramıꢀtır.   Davası sürmesine rağmen baꢀvuran, bir çok kez Kaymakamlık’dan pasaportunun   kendisine teslim edilmesini istemiꢀtir. Bu talepler reddedilmiꢀtir. Baꢀvurana pasaportunun   ancak yargılandığı mahkemenin vereceği, ülkeyi terk etmesi için hiçbir sakınca olmadığına   dair belgeyle teslim edilebileceği belirtilmiꢀtir.   Baꢀvuranın avukatı, 3 ꢁubat 1994 tarihli duruꢀmada, yurtdıꢀına çıkma yasağının   kaldırılmasını istemiꢀtir. Baꢀvuranın avukatı böyle bir yasağın bulunmadığına dair belge   verilmesini istemiꢀtir.   Mart 1994 tarihli duruꢀma tutanağına göre, Ağır Ceza Mahkemesi, bu yönde hiçbir   yasaklamanın bulunmadığını ve verebileceği tek belgenin ancak yargılamanın huzurunda   devam etmesi ile ilgili olabileceğini belirtmiꢀtir.   Baꢀvuranın avukatı, 18 Ocak 1995 tarihinde, AĐHS’nin 6§1 maddesini ileri sürerek,   yargılama süresinin aꢀırı olmasından ꢀikayetçi olduğu ve davanın çözüme kavuꢀturulması için   Alman makamlarından cevap beklenmemesini istediği savunmasını sunmuꢀtur. Baꢀvuranın   avukatı, müvekkilinin, yargılamanın devam etmesinden ve bunun da yasaklamalara neden   olduğundan dolayı, özgür olmasına rağmen ne Almanya’ya dönebildiğini ne de Türkiye’de   yaꢀam kurabildiğini vurgulamıꢀtır.   Baꢀvuran, 17 Eylül 1995 tarihinde, Valilik’den, pasaportun teslim edilmesi talebinin   reddedilmesinin, Ankara Emniyet Müdürlüğü’nün aldığı hala geçerli olan tedbire   dayandığının yer aldığı bir belge almıꢀtır. Sözkonusu tedbir tarihi ve gerekçesi, bir polis   memuru tarafından imzalanan belgede belirtilmemiꢀtir.   Ağır Ceza Mahkemesi, 5 Haziran 1998 tarihli duruꢀma sırasında dosyada, Savunma   Bakanlığı’nın istenilen bilgileri Ocak 1998 tarihinde verdiğini belirttiği bir yazı bulunduğunu   fark etmiꢀtir. Ağır Ceza Mahkemesi, durumun böyle olmadığını belirterek, sözkonusu   bilgilerin gelmesini beklemek üzere 14 Eylül 1998 tarihi için baꢀka bir duruꢀmanın   yapılmasını öngörmüꢀtür. Ağır Ceza Mahkemesi, sözkonusu son duruꢀmada –tutanaklar   okunduktan sonra- Savunma Bakanlığı’nın, Türkiye’nin Hannover Baꢀkonsolosluğu   kayıtlarında, Bremen’de KOMKAR’ın yöneticilerinden biri olan Gülꢀen Đletmiꢀ’in kardeꢀi   olması dıꢀında, baꢀvuran hakkında hiçbir kaydın bulunmadığının belirtildiği 22 Ocak 1998   tarihli bir belge göndermiꢀ olduğunu tespit etmiꢀtir.   Ağır Ceza Mahkemesi, 14 Eylül 1998 tarihinde, baꢀvuran aleyhinde yakalama   müzekkeresi çıkarmıꢀtır.   Baꢀvuranın avukatı, 22 Mart 1999 tarihinde, dosyadaki delil durumunu ileri sürerek   sözkonusu müzekkerenin iptal edilmesini istemiꢀtir.   Ağır Ceza Mahkemesi, 23 Mart 1999 tarihinde yakalama müzekkeresini iptal etmiꢀtir.   Ağır Ceza Mahkemesi, 1 Temmuz 1999 tarihli kararıyla, aleyhinde delil   bulunmadığından dolayı baꢀvuranın beraatine karar vermiꢀtir.   Daha sonra belirtilmeyen bir tarihte baꢀvurana pasaportu teslim edilmiꢀtir. Baꢀvuran   ailesiyle birlikte Almanya’ya geri gitmiꢀtir.   HUKUK AÇISINDAN   I. AĐHS’NĐN 6§1 MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, cezai yargılama süresinin AĐHS’nin 6§1 maddesi tarafından öngörülen   “makul süre” ilkesini tanımadığını ileri sürmektedir.   A. Kabul edilebilirlik Hakkında   AĐHM, ꢀikayetin AĐHS’nin 35§3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun   olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AĐHM, baꢀvurunun baꢀka hiçbir kabul edilemezlik   ilkesiyle ters düꢀmediğini ortaya koymaktadır.   B. Esas Hakkında   Değerlendirmeye alınacak dönem, 3 Nisan 1984 tarihinde Askeri Savcılığın açtığı   hazırlık soruꢀturması ile baꢀlayıp, 1 Temmuz 1999 tarihinde Ağır Ceza Mahkemesi’nin beraat   kararıyla sona ermiꢀtir. Dolayısıyla yargılama süreci bir tek yargı aꢀaması için on beꢀ yıl   sürmüꢀtür.   AĐHM, bu durumda ortaya çıkan sorunlara benzer sorunları birçok kez irdelemiꢀ   AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiꢀtir (Bkz. örneğin, Frydlender-Fransa,   no: 30979/96, AĐHM 2000-VII).   AĐHM, kendisine sunulan bütün unsurları inceledikten sonra, Hükümet’in, sözkonusu   durumda farklı bir sonuca ulaꢀtırabilecek ne bir olay ne de bir argüman sunduğuna kanaat   getirmektedir. AĐHM, konuya iliꢀkin içtihadını gözönünde bulundurarak, bu davada   yargılama süresinin aꢀırı olduğuna ve “makul süre” koꢀuluna cevap vermediğine kanaat   getirmektedir.   Dolayısıyla 6§1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.   II. AĐHS’NĐN 8. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, bu davada kendisine getirilen yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağının özel ve aile   yaꢀamına saygı hakkının ihlalini oluꢀturduğunu iddia etmektedir.   A. Kabul edilebilirlik hakkında   Hükümet, adli makamlar tarafından hiçbir yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağı kararının   alınmadığından dolayı, baꢀvuranın ꢀikayetinin açıkça dayanaktan yoksun olduğunu ileri   sürmektedir.   Baꢀvuran, ꢀikayet konusunun, varlığı ortaya konulan hukuk dıꢀı idari tedbir olduğunu   ileri sürmektedir.   AĐHM, ꢀikayetin AĐHS’nin 35§ 3 maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun   olmadığını tespit etmektedir. Ayrıca AĐHM, baꢀvurunun baꢀka hiçbir kabul edilemezlik   ilkesiyle ters düꢀmediğini ortaya koymaktadır.   B. Esas Hakkında   AĐHM, yeterince güçlü özel iliꢀkilerinin ciddi bir ꢀekilde etkileme riski bulunduğunu   tespit ettiğinden dolayı, idari merciler tarafından baꢀvuranın pasaportuna yıllarca müsadere   edilmesi ve geri verilmemesi tedbirinin, özel yaꢀamına saygı hakkına müdahale oluꢀturduğuna   kanaat getirmektedir (Bkz. mutatis mutandis, Moustaquim-Belçika, 18 ꢁubat 1991 tarihli   karar, A serisi no: 193, s. 18, § 36, Dalia-Fransa, 19 ꢁubat 1998 tarihli karar, 1998-I, s. 91, §   ve Amrollahi-Danimarka, no: 56811/00, § 33, 11 Temmuz 2002). Bu bakımdan AĐHM,   baꢀvuranın on yedi yıldan bu yana Almanya’da yaꢀadığını gözlemlemektedir. Baꢀvuran   üniversite eğitimine devam etmek için yirmi iki yaꢀında Almanya’ya gitmiꢀtir. Baꢀvuran daha   sonra evlenmiꢀ, iki çocuğu Almanya’da doğmuꢀ ve eꢀi ve kendisi iꢀçi olarak bu ülkede   yaꢀamıꢀtır.   Böyle bir müdahale, “ kanun tarafından öngörülen” müdahalenin, 8. maddenin ikinci   paragrafı bakımından bir ya da birçok meꢀru amaç güttüğü ve sözkonusu amaçlara ulaꢀmak   için “demokratik toplumda gerekli olduğu” ortaya çıkan durumlar dıꢀında, sözüedilen   maddeyi ihlal etmektedir.   AĐHM, öncelikle AĐHS’nin 8§2 maddesi uyarınca, “yasal olma” kriteri konusunda,   müdahalenin “yasalar tarafından öngörüldüğünü” kabul etmektedir (bu durumda Pasaport   Kanunu’nun 22. maddesi).   Aynı ꢀekilde AĐHM, 1992 yılında baꢀvuranın yakalanması sırasında pasaportun geri   alınmasının, bu hükümde yer verilen “milli güvenlik” ve/veya “suç iꢀlenmesinin önlenmesi”   gibi “meꢀru amaçlar”’dan birini güttüğünü kabul etmektedir.   AĐHM, sözkonusu tedbirin “demokratik toplumda gerekli” olup olmaması, yani   kaçınılmaz bir sosyal ihtiyaca cevap verip vermediği ve güdülen meꢀru amaçla orantılı olup   olmadığı sorusu konusunda ve baꢀvuranın pasaportunun geri alınması hususunda, AĐHS’nin   benzeri önleyici tedbirleri engellemediğini not etmektedir (Bkz. mutatis mutandis, M.c.-   Đtalya, no: 12386/86, 15 Nisan 1991 tarihli Komisyon kararı, Karar ve Raporlar 70. Cilt, s.   59).   Ancak, AĐHM’ye göre, hiçbir geliꢀme göstermeden yargılama uzadıkça ve baꢀvuran   aleyhinde kanıt yoksunluğu devam ettikçe, meꢀru amaca bağlı çıkar oranı ağırlığını   kaybedecektir. Buna paralel olarak, zaman geçtikçe, bu davada özel yaꢀama saygı hakkının   bir yönü olan baꢀvuranın dolaꢀım özgürlüğü hakkına bağlı çıkar, milli güvenlik gereklilikleri   ya da suçların öngörülmesinden önce gelmektedir.   Bu açıdan AĐHM, baꢀvuranın yurtdıꢀına çıkıꢀı yasaklanan on beꢀ yıllık yargı   süresince, milli güvenlik adına bir tehlikenin ya da suç iꢀleme riskinin bulunduğu yönünde   dosyada hiçbir delilin yer almadığını gözlemlemektedir. Ayrıca Ağır Ceza Mahkemesi   baꢀvuran aleyhinde yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağı kararı almadığından dolayı, böyle bir tehlikenin   bulunmadığı doğrulanmıꢀ olmaktadır. Bunun dıꢀında idari makamlar ise, sözkonusu yasağı   hiçbir zaman gerekçelendirmemiꢀlerdir. Oysa AĐHM, yalnızca 1984 yılında baꢀvuranın   yasadıꢀı örgüte mensup olmakla suçlanmasının ya da buna bağlı yargılamanın hala devam   etmesinin, on beꢀ yıl boyunca, suç iꢀlemesi için gerçek bir riskin bulunduğunu gösterecek   somut bir delil bulunmamasına rağmen aleyhinde böyle ağır tedbirlerin alınmasını haklı   göstermesini anlamamaktadır. Ayrıca AĐHM, baꢀvuranın geçmiꢀinde baꢀka hiçbir suç   bulunmadığını ve hazırlık soruꢀturmaları ve yargı aꢀamasında sözkonusu örgütlere bağlılığını   gösteren hiçbir somut delilin bulunmadığı gerekçesiyle sözkonusu suçtan beraat ettiğini   vurgulamaktadır.   AĐHM son olarak, baꢀvuranın Almanya’da yaꢀadığı sırada bulunduğu aile ve kiꢀisel   durumunu hatırlatmakta ve alınan tedbirin belirsiz bir ꢀekilde devam ettirilmesinin yaꢀamında   neden olabileceği bunalım ve belirsizliği gözönünde bulundurmaktadır.   Dolaꢀım özgürlüğünün ve özellikle sınır ötesi ulaꢀımın, baꢀvuran gibi birçok ülkede   yerleꢀmiꢀ olan aile, iꢀ ve ekonomik bağlantıları bulunan kiꢀiler sözkonusu olduğunda, özel   yaꢀamın geliꢀmesi için temel unsur olarak değerlendirildiği dönemde, hiçbir gerekçe olmadan   sözkonusu özgürlüğü kısıtlamak, yargılamasına tabi kiꢀiler karꢀısında Devletin   yükümlülüklerini ciddi ꢀekilde ihmalini oluꢀturmaktadır.   Türkiye tarafından imzalanan ama onaylanmayan Ek 4 No’lu Protokol’ün 2.   maddesinde olduğu gibi “dolaꢀım özgürlüğü”’nün güvence altına alınması, bir tek ve aynı fiil   Sözleꢀme ve Ek Protokoller’in birçok hükümleriyle ters düꢀebileceğinden dolayı, sözkonusu   tespit konusunda bir sakınca doğurmamaktadır (Bkz. Poiss-Avusturya, 23 Nisan 1987 tarihli   karar, A serisi no: 117, s. 108, §66).   AĐHM, yurtdıꢀına çıkıꢀ yasağının devam ettirilmesinin “kaçınılmaz sosyal bir ihtiyaç”   olmadığını ve AĐHS’nin 8. maddesinde yer verilen amaçlarla orantılı olmadığı sonucuna   varmaktadır.   Dolayısıyla sözkonusu hüküm ihlal edilmiꢀtir.   III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA   A. Tazminat   Baꢀvuran uğradığı maddi zarar adı altında 153.000 Euro ve manevi zarar adı altında   50.000 Euro istemektedir.   Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.   AĐHM, AĐHS’nin 41. maddesi uyarınca hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana   uğranılan maddi ve manevi zararlar için 25.000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.   B. Masraf ve Harcamalar   Baꢀvuran AĐHM ve ulusal mahkemeler önünde yapılan masraf ve harcamalar için   6.670 Euro istemektedir.   Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.   AĐHM içtihadına göre bir baꢀvurana, masraf ve harcamaların geri ödemesi ancak   gerçekliği, gerekliliği ve oranlarının makul yönü ortaya konulduğu sürece yapılmaktadır. Bu   davada, elinde bulunan unsurları, yukarıda belirtilen kriterleri ve adli yardım adı altında   ödenen miktarı gözönünde bulundurarak, AĐHM, yapılan bütün masraflar için baꢀvurana   1.350 Euro’nun ödenmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.   C. Gecikme faizi   AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz   oranına 3 puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,   1. Baꢀvurunun kabul edilebilir olduğuna;   2. AĐHS’nin 6§1 maddesinin ihlal edildiğine;   3. AĐHS’nin 8. maddesinin ihlal edildiğine;   4. a) Bu kararın, AĐHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in,   maddi ve manevi tazminat adı altında 25.000 Euro (yirmi beꢀ bin Euro) ile birlikte masraf ve   harcamalar için 1.350 Euro’yu (bin üç yüz elli Euro) miktara yansıtılabilecek her türlü   vergiden muaf tutularak baꢀvurana ödemesine;   b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda   belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına yüzde üç puan eklenmek   suretiyle gecikme faizi uygulanmasına;   5. Hakkaniyete uygun tazminata iliꢀkin diğer taleplerin reddine karar vermiꢀtir.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 6 Aralık 2005 tarihinde, Đçtüzüğün 77.   maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.   7