31734/96

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   PÜTÜN - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢀvuru no:31734/96)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   ARALIK 2005   Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde   kesinleꢀecek olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2005. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 31734/96 baꢀvuru no’lu davanın nedeni, Türk   vatandaꢀı Ali ꢁahin Pütün’ün (Baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (AĐHM), 8   Mayıs 1996 tarihinde, Avrupa Đnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleꢀmesi’nin (AĐHS)   eski 25. maddesi uyarınca yapmıꢀ oldukları baꢀvurudur. Baꢀvuran, Đstanbul Barosu   avukatlarından Ö. Kılıç tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   doğumlu baꢀvuran Ali ꢁahin Pütün, halihazırda Almanya’da ikamet etmektedir.   Olayların meydana geldiği dönemde Đstanbul’da fast-food restoranı iꢀletmekteydi.   A. Baꢀvuranın Yakalanması ve Gözaltına Alınması   A.Y. adlı kiꢀinin, silahlı örgüt olan Devrimci Halk Kurtuluꢀ Partisi Cephesi (DHKP-C)   üyelerinin gizli toplantı yapmaları konusunda yaptığı ihbar üzerine, 11 Kasım 1995 tarihinde   Đstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele ꢁubesi ekipleri, baꢀvuranı ve diğer dört kiꢀiyi   tutuklamıꢀlardır.   Yakalama tutanağında, polislere karꢀı koyarak arabaya binmeyi reddettiğinden dolayı,   baꢀvuranın zor kullanılarak zaptedildiği yer almıꢀtır.   Aynı gün baꢀvuran, Fatih (Đstanbul) ꢁubesi’nde gözaltına alınmıꢀtır.   Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Baꢀsavcısı, Fatih   ꢁubesi’nin talebi üzerine 13 Kasım 1995 tarihinde, baꢀvuranın gözaltı süresinin 20 Kasım   tarihine kadar uzatılmasına karar vermiꢀtir.   Tutulu olduğu sırada polisler, ilgiliye itirafta bulunması için iꢀkence uygulamıꢀlardır.   Baꢀvuran, 18 Kasım 1995 tarihinde itirafta bulunmuꢀ ancak ifade tutanağını   imzalamayı reddetmiꢀtir.   Fatih ꢁubesi, gözaltının son günü olan 20 Kasım 1995 tarihinde, Đstanbul Adli Tıp   Kurumu tarafından baꢀvuranın muayene edilmesine karar vermiꢀtir.   Baꢀvuran, nörolojik muayenenin ardından Savcı tarafından dinlenmiꢀtir. Baꢀvuran   polislere zorluk çıkarmadığını savunarak, iꢀkence altında itirafta bulunduğuna dayanarak   kendisine atılan suçlara ve hakkında düzenlenen yakalama tutanağına itiraz etmiꢀtir.   Baꢀvuran, 21 Kasım 1995 tarihinde DGM hakimi önüne çıkarılmıꢀtır. Baꢀvuran   Cumhuriyet Baꢀsavcısı önünde verdiği beyanları kabul etmiꢀ ancak, polis tarafından alınan   ifadesini kesinlikle reddetmiꢀtir. Dava hakimi, deliller ve baꢀvuranın yerine getirmesi gereken   yükümlülükler gözönünde bulundurarak baꢀvuranın serbest bırakılmasına karar vermiꢀtir.   Cumhuriyet Baꢀsavcısı, karara itiraz etmiꢀtir. Hakim itiraz talebini kabul ederek   baꢀvuranın tutuklanmasına karar vermiꢀ ve sonuç olarak baꢀvuran Bayrampaꢀa (Đstanbul)   Cezaevine konulmuꢀtur.   B. Baꢀvuranın Gözaltına Alınmasından Sorumlu Polisler Hakkında Açılan Ceza   Muhakemesi Usulü   yılı Kasım sonu Aralık baꢀında, gözaltından sorumlu polisler hakkında   baꢀvuranın yaptığı ꢀikayet üzerine, ceza soruꢀturması açılmıꢀtır.   Aralık 1995 tarihinde dava hakkında yapılan soruꢀturmadan sorumlu Savcı, Fatih   Savcılığı lehine ratione loci yetkisizlik kararı almıꢀtır. Savcı, verdiği kararda, yapılan kötü   muamele iddialarının, Adli Tıp Kurumu’nun 20 Kasım 1995 tarihli sağlık raporuyla ve   nöroloji kliniği görüꢀüyle örtüꢀtüklerini ancak Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 243-245   maddelerinin alanlarına girdiklerini açıklamıꢀtır.   Dosya Fatih Savcılığı’na sevk edilmiꢀtir. 28 Kasım 1997 tarihinde Savcılık,   baꢀvuranın dosyasını askıda olan diğer iki dava dosya ile birleꢀtirerek, Đstanbul Ağır Ceza   Mahkemesi önünde sekiz polisi, baꢀvuranın da aralarında bulunduğu üç tutukluya kötü   muamelede bulunma suçuyla itham etmiꢀtir.   Baꢀvuranın ortaya koyduğu olaylardan haklarında dava açılan T.K. ve S.A. adlı   polisler suçsuz olduklarını ileri sürmüꢀlerdir.   Đstanbul Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Aralık 2000 tarihli kararla, T.K. ve S.A. adlı iki   polisi TCK’nın 243§1 maddesi gereğince suçlu bularak, her birini bir yıl hapis ve üç ay   görevden uzaklaꢀtırma cezasına çarptırmıꢀtır.   TCK’nın 59§2 maddesi uyarınca verilen cezaların indirimine gidilerek T.K., on ay   hapis iki buçuk ay görevden uzaklaꢀtırma ve S.A., on bir ay yirmi gün hapis ve iki ay yirmi   yedi gün görevden uzaklaꢀtırma cezalarına çarptırılmıꢀlardır.   Ağır Ceza Mahkemesi, 647 sayılı Kanun’un 6. maddesi gereğince, sanıkların   tekerrüren suç iꢀleme eğiliminin bulunmadığı kanaatinde olup sözü edilen suçların infazının   ertelenmesi kararı almıꢀtır.   Mayıs 2002 tarihinde, T.K.’ya iliꢀkin karar Yargıtay tarafından onanmıꢀ ancak S.A.   hakkında verilen karar bozulmuꢀtur.   Baꢀvuran serbest bırakıldığı 9 Mayıs 1996 tarihinden itibaren Türkiye’den kaçması   nedeniyle sözkonusu usulü iꢀlemler boyunca oturumlara katılmamıꢀtır.   C. Baꢀvuran Hakkında Baꢀlatılan Ceza Muhakemesi Usulü   Savcı, 4 Aralık 1995 tarihli iddianamesiyle, silahlı çeteye yardım ve yataklık   yapmaktan oluꢀan suçlara yer veren TCK’nın 169. maddesi gereğince baꢀvuranın mahkum   edilmesini talep etmiꢀtir. Savcı, bu talebine dayanak olarak, özellikle baꢀvuranın polise   verdiği dava konusu itiraflarını öne sürmüꢀtür.   DGM önünde böylece baꢀlayan ceza muhakemesi usulü, baꢀvuran hakkında kamu   davası açılmasının zamanaꢀımına uğradığı yönündeki 24 Aralık 2002 tarihli kararla   sonuçlanmıꢀtır.   I. BAꢁVURANIN AĐHS’NĐN 3. MADDESĐNE ĐLĐꢁKĐN ꢁĐKAYETĐNĐN YENĐDEN   ĐNCELENMESĐNE YÖNELĐK TALEBĐ HAKKINDA   Baꢀvuran, savunmasında, AĐHS’nin 3. maddesine iliꢀkin ilk ꢀikayetinin esastan   incelenmesini rica etmektedir. Zira hiçbir zaman uygulanan sözkonusu iꢀkencelerden dolayı   maruz kalınan zararın tazmin edilmesini sağlamadığından, iç hukuk tarafından teoride tanınan   baꢀvuru yollarını tüketmesine gerek yoktur.   Bu bağlamda, baꢀvuran kendisine iꢀkence yapan kiꢀilerin, Türkiye’de var olan idari   uygulama uyarınca kendilerine tanınan müsamadan faydalanarak zorla itiraf ettirmeye devam   ettiklerini hatırlatmaktadır.   AĐHM, Türkiye’de mevcut olan cezai, hukuki ve idari baꢀvuru yollarını izlemekten   baꢀvuranı muaf tutacak nitelikte özel koꢀulların bulunmadığını tespit ettikten sonra, 18 Kasım   tarihinde, yukarıda belirtilen ꢀikayeti AĐHS’nin 35§1 maddesi uyarınca iç hukuk   yollarının tüketilmediği gerekçesiyle bertaraf ettiğini ve bunun da halihazırdaki dava   koꢀullarına uygun olduğunu hatırlatmaktadır (Pütün-Türkiye (karar), no: 31734/96, AĐHM   2004-XII).   AĐHM, daha önce baꢀvuranın yukarıda dile getirilen yollardan biri veya diğerine   baꢀvurmaya çalıꢀtığını düꢀündürecek hiçbir ꢀey olmadığından, kararına aksi yönde bir karar   almak için hiçbir neden görmemekte ve sonuç olarak talebi reddetmektedir.   II. AĐHS’NĐN 5. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, kendisinin maruz kaldığı özgürlükten yoksun bırakıcı tedbirlerin sadece   itirafta bulunması amacı güttüğünü savunmaktadır. Baꢀvuran AĐHS’nin 5§1 –c ve 3   maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedir.   A. Tarafların Savları   Baꢀvuran, sadece itirafta bulunmasını sağlamak için, baꢀvuranla birlikte yargılanan   sanıktan gayri meꢀru yoldan elde edilen ihbara dayanılarak yakalandığını iddia etmektedir. Bu   bağlamda, baꢀvuran, iꢀkence altında, her türlü adli denetimden uzak ve avukatı ve ailesiyle   hiçbir bağlantı kuramadan geçirdiği gözaltı süresini ortaya koymaktadır.   Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmemesine iliꢀkin argümanını ortaya koymuꢀtur.   Hükümet, baꢀvuranı, ne Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 128§4 maddesinin sunduğu   itiraz yolunu ne de yasaya aykırı olarak yakalanan ya da tutuklanan kiꢀilerin tazmin   edilmesine iliꢀkin 466 sayılı Kanun’un 1. maddesine göre tazmin yolunu önceden   kullanmadan AĐHM’ye baꢀvurmakla itham etmektedir.   Hükümet esas hakkında ise, Türk hukuk sisteminde öngörülen gözaltı koꢀullarına   atıfta bulunmakta ve Pütün’ün yakalanmasının yanı sıra tutuklanmasının da, sözkonusu   dönemde yürürlükte olan mevzuata uygun olmakla birlikte hakkında varolan ꢀüphelerin   ciddiyetiyle kanıtlandığına dikkati çekmektedir.   Hükümet, 6 Mart 1997 tarihli ve 4229 sayılı Kanun’la yakalanan kiꢀilerin lehine   yapılan değiꢀiklikleri hatırlatmaktadır (Bkz. Pütün).   B. AĐHM’nin Takdiri   1. Hükümet’in ön itirazı hakkında   AĐHM, AĐHS’nin 5. maddesine göre yapılan ꢀikayetler konusunda Hükümet’in, ilk   kez 7 Mart 2005 tarihli savunmasında iç hukuk yollarının tüketilmemesini ileri sürdüğünü,   halbuki bunu AĐHM Đçtüzüğü’nün 55. maddesi gereğince kabul edilebilirlik aꢀamasında   sunulan savunmada yapması gerektiğini gözlemlemektedir (N.C.-Đtalya, no: 24952/94, § 44,   AĐHM 2002-X).   AĐHM, kesin bir sonuca götüren ve bu aꢀamadan sonraki hiçbir olayın kendisinin   bilgisine sunulmadığından dolayı, Hükümet’in ön itirazını dava hakkının düꢀmesi   gerekçesiyle reddetmektedir.   2. Esas hakkında   Bu durumda, Pütün’ün gözaltı süresinin, 11 Kasım 1995 tarihinde yakalanması ile   birlikte baꢀladığını ve 21 Kasım 1995 tarihinde Đstanbul DGM yedek hakimi önüne   çıkarıldığında sona erdiğine hiç kimse itiraz etmemektedir.   Bu bağlamda, AĐHM Türk mevzuatının AĐHS’nin 5§3 maddesi hükümlerine uyumlu   hale getirilmesini amaçlayan kanun değiꢀikliği tekliflerini memnuniyetle karꢀılamaktadır.   Ancak AĐHM’nin bu durumda, baꢀvuranın davasına özel koꢀulları değerlendirme görevi   bulunmaktadır. Sözkonusu özel koꢀullar, ilgilinin on gün boyunca, sözkonusu tedbirin   uzatılmasına karar veren hukuki merciden baꢀka merciyi görme olanağından yoksun olarak,   gizli gözaltına maruz kaldığını kesin olarak ortaya konulmasını sağlamaktadır.   Đlgilinin sözkonusu faaliyetlere karıꢀtığına dair ciddi ꢀüpheler mevcut olsa da, 5.   Madde uyarınca, ulusal makamların, terör ya da benzeri nitelikli suçun bulunduğunu   düꢀündükleri her durumda, ulusal mahkemelerin ve en son AĐHS’nin denetim organlarının her   türlü etkin denetiminden uzak olarak ꢀüphelileri yakalama ya da gözaltına almaya yetkili   olmadıklarını hatırlatmak gerekir (Dikme-Türkiye, no: 20869/92, § 64 ve 66, AĐHM 2000-   VIII).   Benzeri suçlarla mücadele alanında soruꢀturma makamlarının karꢀı karꢀıya   kalabileceği özel sorunlar ve en azından baꢀvuran hakkında alınan özgürlükten yoksun   bırakan tedbirin, mevcut haliyle iç hukuka uygunluğu, 5§3 maddesinin gerektirdiği gibi   makamları, sanığı “hemen” hakim önüne çıkarmadan muaf tutamaz (ibidem, § 61 ve 64).   Bu konuda AĐHM, Brogan ve diğerleri-Birleꢀik Krallık kararında, daha sonra da   birçok kez onaylanan, adli denetimden uzak dört gün altı saatlik bir gözaltının, toplum için   teröre karꢀı gerekli önlemleri alma amacı gütse de, 5§3 maddesinin izin verdiği kesin sınırları   aꢀtığına karar vermiꢀtir (29 Kasım 1988 tarihli karar, A serisi no: 145-B, s. 33-34, § 62).   AĐHM, sözkonusu karardan vazgeçirmek için, Hükümet haklı hiçbir olay ya da   argüman sunmadığından, bu davada gözaltı süresinin 5§3 maddesinde yer alan ivedilik   gerekliliğine cevap vermediği sonucuna varmaktadır.   Dolayısıyla sözkonusu hüküm ihlal edilmiꢀtir. Böyle bir tespit ise AĐHM’yi, AĐHS’nin   5§1 c) maddesi açısından ortaya konulan diğer olayları incelemekle yükümlü kılmamaktadır.   III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI HAKKINDA   A. Tazminat   Baꢀvuran maddi tazminat olarak 7.000 Euro istemektedir. Ayrıca baꢀvuran, iꢀkence   altında tutulması ve ailesinin ve kendi gururunun çiğnenerek, haksız olarak “terörist” ilan   edilmesinden kaynaklanan hem fiziksel hem de psikolojik travmalara maruz kaldığından   dolayı manevi zarar olarak 20.000 Euro istemektedir.   AĐHM, baꢀvuranın iddia edilen maddi zararının niteliğini açıklamadığını ve herhangi   bir belgeyle iddialarını desteklemediğini gözlemlemektedir. Dolayısıyla bu iddialar kabul   edilemez.   Ancak AĐHM, hakkaniyete uygun olarak baꢀvurana manevi zarar için 3.500 Euro   verilmesinin uygun olacağına kanaat getirmektedir.   B. Masraf ve Harcamalar   Baꢀvuran temsil edilmesine bağlı masraf ve harcamalar adı altında, avukatının   mektubunu dayanak olarak sunarak, toplam 3.350 Euro istemektedir.   AĐHM, 41. madde gereğince, sadece gerçekten gerekli olarak yapılan ve makul   miktardaki masrafların geri ödenebileceğini hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında,   Nikolova-Bulgaristan, no: 31195/96, § 79, AĐHM 1999-II).   Baꢀvuran iddialarını belgelemese de, AĐHM, hakkaniyete uygun olarak, 1.200   Euro’dan, adli yardım olarak Avrupa Konseyi’nin daha önce vermiꢀ olduğu 4.100 Fransız   Frangı’na denk gelen 625,04 Euro düꢀürülerek kalan miktarın baꢀvurana ödenmesinin makul   olduğuna kanaat getirmektedir.   C. Gecikme faizi   AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz   oranına 3 puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE   1. Baꢀvuranın, AĐHS’nin 3. maddesine göre yaptığı ꢀikayetinin yeniden incelenmesi talebinin   reddedilmesine;   2. Hükümet’in ön itirazının reddedilmesine;   3. AĐHS’nin 5§3 maddesinin ihlal edildiğine;   4. Davanın AĐHS’nin 5§1 –c maddesi açısından incelenmesine gerek olmadığına;   5. a) Bu kararın, AĐHS’nin 44§2 maddesine göre kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in   baꢀvurana:   i. manevi tazminat için 3.500 Euro (üç bin beꢀ yüz Euro)   ii. masraf ve harcamalar için 574,96 Euro (beꢀ yüz yetmiꢀ dört Euro doksan altı sent)   iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;   b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda   belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklenmek suretiyle   gecikme faizi uygulanmasına;   6. Hakkaniyete uygun tazminata iliꢀkin diğer taleplerin reddine karar vermiꢀtir.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve 22 Aralık 2005 tarihinde, Đçtüzüğün 77.   maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiꢀtir.   7