31842/20

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC   SEKCJA PIERWSZA SPRAWA W.W. przeciwko POLSCE (Skarga nr 31842/20) WYROK   Art. 8 • Życie prywatne • Odmowa zezwolenia osobie transpłciowej na kontynuowanie terapii hormonalnej w zakładzie karnym • Zaskarżona decyzja dotyczyła wolności skarżącej do określenia własnej tożsamości płciowej, jednego z najbardziej fundamentalnych aspektów samostanowienia • Mocne przesłanki przed władzami krajowymi wskazujące, że terapia hormonalna była odpowiednim leczeniem medycznym, zważywszy na stan zdrowia skarżącej, i miała na nią korzystny wpływ • Nieproporcjonalny ciężar nałożony na skarżącą w celu udowodnienia konieczności przepisanego leczenia poprzez poddanie się dodatkowej konsultacji lekarskiej • Brak sprawiedliwego wyważenia spornych interesów • Skarżąca szczególnie narażona jako pozbawiona wolności osoba transpłciowa poddawana procedurze tranzycji płciowej, a zatem wymagająca zwiększonej ochrony ze strony władz Dokument przygotowała Kancelaria. Nie jest wiążący dla Trybunału. STRASBURG 11 lipca 2024 r. OSTATECZNY 11/10/2024 Wyrok stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w art. 44 ust. 2 Konwencji. Wyrok może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie W.W. przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Izba w składzie:  Marko Bošnjak, przewodniczący,  Alena Poláčková,  Krzysztof Wojtyczek,  Lətif Hüseynov,  Gilberto Felici,  Erik Wennerström,  Raffaele Sabato, sędziowie, i Liv Tigerstedt, zastępca Kanclerza Sekcji, uwzględniając: skargę (nr 31842/20) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesioną do Trybunału w dniu 29 lipca 2020 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatelkę polską, W.W. („skarżąca”); decyzję o przekazaniu powiadomienia o skardze do Rządu Polski („Rząd”); decyzję o nieujawnieniu nazwiska skarżącej; decyzję o wskazaniu Rządowi środka tymczasowego na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału; przedłożone przez Rząd uwagi oraz uwagi przedłożone w odpowiedzi przez skarżącą; uwagi przedstawione przez organizację Transgender Europe, Helsińską Fundację Praw Człowieka oraz Rzecznika Praw Obywatelskich, którym Przewodniczący Sekcji udzielił zgody na przystąpienie do sprawy w charakterze interweniujących osób trzecich;   obradując na posiedzeniach niejawnych w dniach 9 kwietnia i 11 czerwca 2024 r., wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w dniu ostatniego posiedzenia: WPROWADZENIE 1.  Skarżąca jest transpłciową osobą pozbawioną wolności. W sprawie podniesiono kwestię na podstawie art. 8 Konwencji dotyczącą odmowy zezwolenia skarżącej na kontynuowanie terapii hormonalnej w zakładzie karnym. STAN FAKTYCZNY 2.  Skarżąca urodziła się w 1992 r. W chwili złożenia przedmiotowej skargi przebywała w Zakładzie Karnym w Siedlcach. Jest ona osobą transpłciową, która w momencie złożenia skargi była prawnie uznawana za osobę płci męskiej. Jej wniosek o prawne uzgodnienie płci został rozpatrzony pozytywnie w dniu 19 marca 2023 r. (zob. paragraf 21 poniżej). Skarżącej przyznano pomoc prawną i była reprezentowana przez Panią A. Bzdyń, adwokat praktykującą w Warszawie. 3.  Rząd był reprezentowany przez swojego pełnomocnika, Pana J. Sobczaka, z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. 4.  Stan faktyczny sprawy można podsumować w poniższy sposób.         KONTEKST SPRAWY 3.  Skarżącej przypisano płeć męską przy narodzinach. Twierdzi ona, że od wczesnego dzieciństwa niezmiennie identyfikuje się jako kobieta. 6.  Od 25 listopada 2013 r. odbywała kilka kar pozbawienia wolności w zakładach karnych dla mężczyzn (w związku m.in. z kradzieżą, rozbojem i włamaniem). Skarżąca zakończyła odbywanie kary pozbawienia wolności 5 maja 2024 r. 7.  Skarżąca twierdzi, że od 2018 r. przejawiała zachowania autodestrukcyjne. W dniu 26 czerwca 2018 r. przeprowadziła na sobie obustronną orchidektomię, po której została hospitalizowana. Stwierdziła, że czyn ten był motywowany dyskomfortem psychicznym i cierpieniem wynikającym z niezgodności między jej tożsamością płciową a jej cechami płciowymi. Następnie stała się agresywna, zaatakowała strażnika więziennego i została sklasyfikowana jako więzień niebezpieczny. 8.  Dyrektor Aresztu Śledczego w Piotrkowie Trybunalskim (w którym skarżąca przebywała w czasie istotnym dla sprawy) zwrócił się do biegłej o wydanie opinii na temat stanu zdrowia skarżącej. W dniu 28 listopada 2018 r. biegła seksuolog M.M. stwierdziła, że nie jest możliwe zdiagnozowanie skarżącej jako osoby transpłciowej na podstawie jednej wizyty u lekarza. Biegła stwierdziła ponadto, że skarżąca musi skonsultować się z różnymi specjalistami, np. seksuologiem, psychiatrą, endokrynologiem, ginekologiem czy urologiem. 9.  W dniu 21 grudnia 2018 r. psychiatra seksuolog, dr D., wydał opinię na podstawie dokumentacji szpitalnej skarżącej oraz jej konsultacji z biegłą M.M. i zalecił podjęcie przez skarżącą hormonalnej terapii zastępczej związanej z tranzycją płciową. Dr D. przepisał skarżącej leki i stwierdził, że wymaga ona natychmiastowej i pilnej terapii hormonalnej. Brak natychmiastowego zapewnienia leczenia stanowił poważne zagrożenie dla zdrowia skarżącej, powodujące znaczne pogorszenie jego skuteczności. Biegły stwierdził, że takie leczenie miałoby pozytywny wpływ na życie i zdrowie skarżącej oraz pomogłoby w jej resocjalizacji. 10.  Skarżąca odbyła wizytę u dr. D. w dniu 23 stycznia 2019 r. 11.  W styczniu 2019 r. Dyrektor Aresztu Śledczego w Piotrkowie Trybunalskim zezwolił skarżącej na poddanie się terapii hormonalnej. Skarżąca sama poniosła koszty terapii. W wyniku terapii wygląd skarżącej uległ zmianie, a jej zdrowie fizyczne i emocjonalne poprawiło się. Kontynuowała terapię w Areszcie Śledczym w Radomiu, do którego została przeniesiona.       ZAKŁAD KARNY W SIEDLCACH 4.  W dniu 12 maja 2020 r. skarżąca została przeniesiona do Zakładu Karnego w Siedlcach. Początkowo, mając wystarczający zapas leków, skarżąca kontynuowała terapię hormonalną. 13.  W dniu 28 maja 2020 r. skarżąca zwróciła się do Dyrektora Zakładu Karnego w Siedlcach z wnioskiem o zezwolenie na przesyłanie leków spoza zakładu karnego. Kierownik jednostki medycznej w Zakładzie Karnym w Siedlcach nie poparł jej wniosku. W notatce z dnia 28 maja 2020 r., skierowanej do dyrektora zakładu karnego, kierownik jednostki medycznej zakładu karnego stwierdził, że podawanie hormonów żeńskich mężczyźnie w warunkach więziennych bez dokładnej opinii psychologiczno-psychiatrycznej biegłego i badań endokrynologicznych zaleconych przez konsultanta endokrynologa jest bardzo ryzykowne. W dniu 2 czerwca 2020 r. zastępca dyrektora odnotował na wniosku skarżącej: „Pozostawiam wniosek bez rozpatrzenia w oczekiwaniu na opinię endokrynologa”. 14.  Rząd stwierdził, że władze Zakładu Karnego w Siedlcach podjęły działania mające na celu zapewnienie skarżącej niezbędnych konsultacji lekarskich. Dyrektor zakładu karnego zwrócił się do profesorów Z.M. i J.H. z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie o wydanie opinii na temat stanu zdrowia skarżącej. Rzekomo zaplanowano również konsultację z endokrynologiem. Skarżąca podważa te argumenty, twierdząc, że nie są one potwierdzone żadnymi dokumentami. Skarżąca twierdzi, że została poinformowana o konieczności odbycia konsultacji z endokrynologiem, jednak taka wizyta nie mogła odbyć się w zakładzie karnym ze względu na ograniczenia związane z COVID-19. 15.  W dniu 2 lipca 2020 r. prawnik skarżącej zwrócił się do Dyrektora Zakładu Karnego w Siedlcach o umożliwienie skarżącej kontynuowania terapii hormonalnej w zakładzie karnym. Na poparcie wniosku przedstawił opinie lekarskie i dokumentację medyczną skarżącej. W szczególności w opinii z dnia 30 czerwca 2020 r., sporządzonej przez dr. D., psychiatrę seksuologa, odnotowano, że skarżąca została poddana procedurze tranzycji płciowej. Od 23 stycznia 2019 r. była poddawana terapii hormonalnej, a leczenie to było dla niej konieczne. W przypadku przerwania terapii stan zdrowia fizycznego i psychicznego skarżącej mógłby ulec znacznemu pogorszeniu (z depresją i samookaleczaniem włącznie). 16.  W dniu 6 lipca 2020 r. biegły endokrynolog seksuolog, dr K.-N., wydał opinię. Została ona sporządzona na podstawie opinii dr. D., na wniosek osoby bliskiej skarżącej. Endokrynolog przepisał skarżącej terapię hormonalną, przy czym podkreślił, że leczenie jest niezbędne dla zdrowia fizycznego i psychicznego skarżącej. Ponadto hormonalna terapia zastępcza była konieczna zważywszy na to, że skarżąca dokonała samookaleczenia narządów płciowych. 17.  W dniu 8 lipca 2020 r. prawnik skarżącej przedłożył wyżej wspomnianą opinię Dyrektorowi Zakładu Karnego w Siedlcach. Stwierdził również, że dr K.-N. był dostępny do konsultacji online ze skarżącą. 18.  W dniu 18 lipca 2020 r. skarżącej skończyły się leki i w tym dniu jej terapia hormonalna została przerwana. 19.  W dniu 24 lipca 2020 r. skarżąca zwróciła się o umożliwienie jej odbycia prywatnej wizyty lekarskiej u endokrynologa. Wizyta odbyła się w dniu 5 sierpnia 2020 r. po wydaniu przez Trybunał środka tymczasowego (zob. paragraf 23 poniżej) i skarżącej przepisano terapię hormonalną. 20.  Pismem z dnia 28 sierpnia 2020 r. Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej poinformował skarżącą, że skargi jej pełnomocników są bezpodstawne. 21.  W odrębnym postępowaniu, 2 marca 2023 r., Sąd Okręgowy w Olsztynie wydał wyrok na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, w którym uwzględnił żądanie skarżącej dotyczące prawnego uzgodnienia płci.     ŚRODEK TYMCZASOWY WSKAZANY PRZEZ TRYBUNAŁ 5.  W międzyczasie 29 lipca 2020 r. pełnomocnik skarżącej złożył wniosek o zastosowanie środka tymczasowego na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału, wnosząc o nakazanie przez Trybunał dostarczenia skarżącej hormonów przepisanych przez jej endokrynologa. 23.  W dniu 30 lipca 2020 r. Trybunał zastosował środek tymczasowy zgodnie z Regułą 39, wskazując pozwanemu Rządowi: „proszę podawać skarżącej [...] hormony przepisane przez jej endokrynologa (Luteinę i Estrofem) w przepisanych dawkach, na jej własny koszt, do czasu podjęcia innej decyzji przez endokrynologa”. 24.  Zgodnie z informacjami przekazanymi przez strony skarżąca otrzymała leki w dniu 31 lipca 2020 r. WŁAŚCIWE RAMY PRAWNE I PRAKTYKA        PRZEPISY PRAWA KRAJOWEGO I PRAKTYKA   Kodeks karny wykonawczy 6.  Zgodnie z art. 6 Kodeksu karnego wykonawczego skazany może składać wnioski, skargi i prośby do organów wykonujących orzeczenie. 26.  Artykuł 7 §§ 1 i 2 stanowi, że skazany może zaskarżyć do sądu każdą decyzję wydaną przez sędziego, sędziego penitencjarnego, dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego, dyrektora okręgowego lub Dyrektora Generalnego Służby Więziennej lub kuratora sądowego. Artykuł 7 § 1 Kodeksu stanowi, że taka decyzja może zostać zaskarżona z powodu jej „niezgodności z prawem”, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. 27.  Pozostała część art. 7 ma następujące brzmienie: „§ 3.  Skarga na decyzję, o której mowa w § 1, przysługuje skazanemu w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia lub doręczenia decyzji; [przedmiotową] decyzję ogłasza się lub doręcza wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o przysługującym skazanemu prawie, terminie i sposobie wniesienia skargi. Skargę wnosi się do organu, który wydał zaskarżoną decyzję. Jeżeli organ, który wydał zaskarżoną decyzję, nie przychyli się do skargi, przekazuje ją wraz z aktami sprawy bezzwłocznie do właściwego sądu. 4.  Sąd powołany do rozpoznania skargi może wstrzymać wykonanie zaskarżonej decyzji [...]. 5.  Po rozpoznaniu skargi sąd orzeka o utrzymaniu w mocy, uchyleniu albo zmianie zaskarżonej decyzji; na postanowienie sądu zażalenie nie przysługuje”. 7.  Artykuł 102 § 10 gwarantuje skazanemu prawo do składania wniosków, skarg i próśb do innych właściwych organów, takich jak administracja zakładu karnego lub aresztu śledczego, kierownicy jednostek organizacyjnych Służby Więziennej, sędziowie penitencjarni, prokuratorzy i Rzecznik Praw Obywatelskich. 29.  Artykuł 115 dotyczy opieki medycznej w obiektach penitencjarnych i stanowi, w zakresie istotnym dla sprawy, co następuje: „§ 1.  Skazanemu zapewnia się bezpłatne świadczenia zdrowotne, leki i artykuły sanitarne. [...] 4.  Świadczenia zdrowotne udzielane są skazanemu przede wszystkim przez podmioty lecznicze dla osób pozbawionych wolności. [...] § 6.  W szczególnie uzasadnionych przypadkach, dyrektor zakładu karnego, po zasięgnięciu opinii lekarza zakładu karnego, może zezwolić skazanemu, na jego koszt, na leczenie przez wybranego przez niego innego lekarza, podmiotu innego niż określony w § 4, oraz na korzystanie z dodatkowych leków i innych wyrobów medycznych”.    Kodeks cywilny 8.  Artykuł 23 Kodeksu cywilnego zawiera niewyczerpujący wykaz „dóbr osobistych” i stanowi, co następuje: „Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, [a także] wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach”. 9.  W art. 24 przewidziano środki zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych. Zgodnie z tym przepisem osoba, której dobra są zagrożone naruszeniem przez osobę trzecią, może zażądać wydania nakazu zaprzestania danego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W przypadku naruszenia osoba zainteresowana może m.in. zażądać od strony, która spowodowała naruszenie, podjęcia działań niezbędnych w celu usunięcia skutków naruszenia, na przykład poprzez złożenie stosownego oświadczenia w odpowiedniej formie lub zwrócenie się do sądu o zasądzenie odpowiedniej kwoty na określony cel interesu publicznego. Jeżeli naruszenie dóbr osobistych spowodowało szkodę majątkową, osoba zainteresowana może dochodzić zadośćuczynienia na podstawie art. 448.    Kodeks postępowania cywilnego 10.  Zgodnie z art. 730 Kodeksu postępowania cywilnego strona może wystąpić do sądu z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia roszczenia. Przepis ten stanowi, w zakresie istotnym dla sprawy, co następuje: „§ 1.  Udzielenia zabezpieczenia może żądać każda strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia”.    Ustawa o prawach pacjenta 11.  Artykuł 31 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta („ustawa o prawach pacjenta”) stanowi, w zakresie istotnym dla sprawy, co następuje: „1.  Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy mogą wnieść sprzeciw wobec opinii albo orzeczenia określonych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, jeżeli opinia albo orzeczenie ma wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa. 2.  Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, za pośrednictwem Rzecznika Praw Pacjenta, w terminie 30 dni od dnia wydania opinii albo orzeczenia przez lekarza orzekającego o stanie zdrowia pacjenta. 3.  Sprzeciw wymaga uzasadnienia, w tym wskazania przepisu prawa, z którego wynikają prawa lub obowiązki, o których mowa w ust. 1. 4.  W przypadku niespełnienia wymagań określonych w ust. 3 sprzeciw jest zwracany osobie, która go wniosła. 5.  Komisja Lekarska na podstawie dokumentacji medycznej oraz, w miarę potrzeby, po przeprowadzeniu badania pacjenta, wydaje orzeczenie niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia wniesienia sprzeciwu. 6.  Komisja Lekarska wydaje orzeczenie bezwzględną większością głosów w obecności pełnego składu tej komisji. 7.  Od rozstrzygnięcia Komisji Lekarskiej nie przysługuje odwołanie. 8.  Do postępowania przed Komisją Lekarską nie stosuje się przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego [...]”.     Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty 12.  Artykuł 41 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty („ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty”) stanowił w przedmiotowym czasie, w zakresie, w jakim jest to istotne dla sprawy, co następuje: „Lekarz orzeka o stanie zdrowia określonej osoby po uprzednim, osobistym jej zbadaniu lub [...] za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności, a także po analizie dostępnej dokumentacji medycznej tej osoby”.       WŁAŚCIWE PRZEPISY MIĘDZYNARODOWE   Organizacja Narodów Zjednoczonych  13.  Podkomitet ONZ do spraw Zapobiegania Torturom oraz Innemu Okrutnemu, Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu poruszył kwestie potrzeb osób transpłciowych w zakresie opieki zdrowotnej w swoim ósmym sprawozdaniu rocznym z dnia 26 marca 2015 r. (CAT/C/54/2), w którym stwierdzono, co następuje: „68.  W szczególności Podkomitet z zaniepokojeniem odnotowuje sytuację całkowitego porzucenia transpłciowych kobiet i mężczyzn w areszcie [...]. [...] 71.  Złe traktowanie spotyka je również ze strony pracowników opieki zdrowotnej i w placówkach opieki zdrowotnej i obejmuje odmowę leczenia medycznego dostosowanego do płci, przemoc werbalną i publiczne upokarzanie, oceny psychiatryczne, sterylizację oraz terapię hormonalną i operacje normalizujące narządy płciowe pod pozorem tak zwanych „terapii konwersyjnych” [...]. 72.  Podkomitet zachęca Państwa-Strony do opracowania i wdrożenia polityki w zakresie zdrowia publicznego mającej na celu zapewnienie opieki dostosowanej do płci, który to obowiązek obejmuje w szczególności zaspokojenie bardzo szczególnych potrzeb transpłciowych kobiet i mężczyzn oraz osób interpłciowych”. 14.  Następnie w swoim dziewiątym sprawozdaniu rocznym z dnia 22 marca 2016 r. (CAT/C/57/4) Podkomitet ONZ do spraw Zapobiegania Torturom oraz Innemu Okrutnemu, Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu stwierdził, co następuje: „72.  Wzmocnienie ochrony osób pozbawionych wolności wymaga przyjęcia środków legislacyjnych, administracyjnych i sądowych. Aby takie środki były odpowiednie, konieczna jest staranna ocena ryzyka, w tym określenie przyczyn, form i konsekwencji przemocy i dyskryminacji [...]”. 15.  Wzorcowe reguły minimalne ONZ dotyczące postępowania z więźniami („Reguły Nelsona Mandeli”), A/RES/70/175, jako globalne kluczowe standardy postępowania z więźniami przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 17 grudnia 2015 r., stanowią, w zakresie, w jakim ma to zastosowanie w niniejszej sprawie, co następuje: „Reguła 7 Żadna osoba nie będzie przyjęta do zakładu karnego bez ważnej decyzji o uwięzieniu. Następujące informacje będą zawarte w systemie ewidencji więźniów w odniesieniu do każdego nowo przyjętego więźnia: (a) dokładne informacje umożliwiające ustalenie jego tożsamości, z poszanowaniem jego subiektywnie postrzeganej płci; [...]”.    Rada Europy     Komitet Ministrów 16.  W zaleceniu przyjętym przez Komitet Ministrów w dniu 31 marca 2010 r. (CM/Rec(2010)5) w zakresie środków zwalczania dyskryminacji opartej na orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej określono, w zakresie istotnym dla sprawy, co następuje: „4.  Państwa członkowskie powinny podjąć właściwe środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa i poszanowania godności wszystkim osobom znajdującym się w więzieniu lub w inny sposób pozbawionym wolności, w tym lesbijkom, gejom, osobom biseksualnym i transpłciowym, a w szczególności przyjąć środki ochronne przeciwko przemocy fizycznej, gwałtom i innym formom molestowania seksualnego, zarówno ze strony innych osadzonych, jak i pracowników miejsca osadzenia; powinny również zostać podjęte środki, które zapewniałyby odpowiednią ochronę i poszanowanie tożsamości płciowej osób transpłciowych”. 17.  Europejskie Reguły Więzienne (zalecenie Rec(2006)2 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich, przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 11 stycznia 2006 r. na 952. posiedzeniu zastępców ministrów), mające zastosowanie w czasie i zakresie istotnym dla sprawy, stanowią, co następuje: „15.1 Podczas przyjęcia każdego więźnia rejestruje się natychmiast następujące dane: a. informację dotyczącą tożsamości więźnia; [...]”. 18.  W swoim zmienionym i zaktualizowanym komentarzu do Europejskich Reguł Więziennych Komitet Problematyki Przestępczości Rady Europy zajął się kwestią identyfikacji płciowej więźniów. Istotny dla przedmiotowej sprawy fragment komentarza brzmi następująco: „Należy zauważyć, że aby Reguła 15.1.a spełniała swój cel, konieczne jest zebranie wystarczających informacji do ustalenia unikalnej tożsamości więźnia, w tym jego subiektywnie postrzeganej płci (zob. Reguła 7.a Reguł Nelsona Mandeli). Ogólne podejście do tej kwestii zostało określone w zaleceniu CM/Rec(2010)5 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w zakresie środków zwalczania dyskryminacji opartej na orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej”.      Komisarz Praw Człowieka Rady Europy 19.  W październiku 2009 r. Komisarz Praw Człowieka Rady Europy opublikował dokument zatytułowany „Prawa człowieka a tożsamość płciowa”, w którym stwierdził, co następuje w odniesieniu do dostępu do terapii hormonalnej dla więźniów transpłciowych (s. 16, przyp. 60): „Z podobnymi problemami borykają się osoby transpłciowe przebywające w zakładach karnych, które to osoby mogą być okresowo pozbawiane terapii hormonalnej. Może to skutkować długim czasem bez leczenia i powodować poważne problemy zdrowotne, takie jak rozwój osteoporozy u transseksualnych mężczyzn, i nieodwracalne zmiany fizjologiczne, takie jak postępujące łysienie u transseksualnych kobiet. Osoby transseksualne często napotykają trudności w dostępie do oceny swojej kondycji, terapii hormonalnej lub operacji, ponieważ wielu kierujących zakładami karnymi lub systemami penitencjarnymi wyraża przekonanie, że nie dysponują odpowiednimi udogodnieniami dla transseksualnych więźniów, a w niektórych przypadkach osoby te są postrzegane jako rezygnujące z [korzystania z] prawa do takiego leczenia z powodu wyroku skazującego”.      Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT) 20.  W odniesieniu do standardów CPT dotyczących świadczeń opieki zdrowotnej w zakładach karnych w trzecim sprawozdaniu ogólnym (CPT/Inf (93) 12), opublikowanym 4 czerwca 1993 r., zawarto, co następuje: „38.  Opieka zdrowotna w zakładzie karnym powinna obejmować opiekę lekarską i pielęgniarską, jak również właściwą dietę, fizjoterapię, rehabilitację lub wszelkie inne niezbędne zabiegi, przeprowadzane w warunkach porównywalnych z tymi, z jakich korzystają pacjenci na wolności. Implikuje to zapewnienie personelu medycznego, pielęgniarskiego i technicznego, jak również pomieszczeń, instalacji i sprzętu. Należy także zadbać o właściwe zaopatrzenie zaplecza aptekarskiego oraz rozprowadzanie lekarstw. Ponadto przygotowywanie lekarstw powinno być zawsze powierzone wykwalifikowanemu personelowi (farmaceucie/pielęgniarce itp.)”. 21.  Po wizytach w zakładach karnych w państwach członkowskich Rady Europy CPT poczynił również szereg ustaleń dotyczących konkretnie dostępu do leczenia hormonalnego w takich zakładach. W szczególności istotna dla sprawy część sprawozdania dla rządu austriackiego z wizyty w Austrii przeprowadzonej w dniach od 22 września do 1 października 2014 r. (CPT/Inf (2015) 34), opublikowanego w dniu 6 listopada 2015 r., ma następujące brzmienie: „116.  Po trzecie delegacja spotkała się z jedną osadzoną, która oznajmiła, że jest osobą transpłciową. Oświadczyła, że pozwolono jej nosić damskie ubrania wewnątrz celi, gdy drzwi były zamknięte, choć gdy przebywała w towarzystwie innych osób, musiała nosić męskie ubrania. Osadzona powiedziała, że ujawniła się jako kobieta dwa lata wcześniej i nie miała żadnych problemów z innymi więźniami. Teraz przerwała terapię, ponieważ jej terapeuta rzekomo odmówił omówienia kwestii jej tożsamości płciowej. Stwierdziła, że chciałaby poddać się prawnemu uzgodnieniu płci, terapii hormonalnej i operacji uzgodnienia płci, ale powiedziano jej, że nie może rozpocząć leczenia octanem cyproteronu i estrogenem w zakładzie karnym, a chirurgiczne i prawne uzgodnienie płci jest całkowicie wykluczone. Oświadczenie to zostało potwierdzone przez pracowników. CPT zauważa, że procedury tranzycji płciowej, takie jak leczenie hormonalne, zabiegi chirurgiczne i wsparcie psychologiczne, są dostępne dla osób transpłciowych w Austrii. Ponadto istnieją procedury zmiany imienia i płci osoby transpłciowej zapisanych w dowodach osobistych i innych oficjalnych dokumentach. W opinii CPT osoby pozbawione wolności nie powinny być pozbawione możliwości korzystania z tych metod leczenia ani z procedur prawnych przewidzianych przez przepisy prawa dla osób transpłciowych w Austrii. Komitet zaleca, aby władze austriackie poczyniły niezbędne kroki w celu zapewnienia osobom transpłciowym przebywającym w zakładach karnych (oraz, w stosownych przypadkach, w innych instytucjach zamkniętych) dostępu do oceny kwestii ich tożsamości płciowej i do leczenia oraz, jeśli sobie tego życzą, do istniejących prawnych procedur tranzycji płciowej. Ponadto należy opracować i wdrożyć politykę zwalczania dyskryminacji i wykluczenia osób transpłciowych w instytucjach zamkniętych”. 22.  Ponadto odpowiednie fragmenty sprawozdania dla rządu greckiego z wizyty w Grecji przeprowadzonej w dniach 8–11 listopada 2022 r. (CPT/Inf (2023) 24), opublikowanego 31 sierpnia 2023 r., mają następujące brzmienie: „42.  Ustawa o więziennictwie (2776/1999), zmieniona ustawą nr 4895/2022 z dnia 28 października 2022 r., zakazuje obecnie dyskryminacji ze względu na płeć lub tożsamość płciową i orientację seksualną oraz zaleca specjalne traktowanie więźniów ze względu na płeć, gdy jest to wymagane (zob. art. 3). Jest to mile widziany krok naprzód na drodze do uznania różnych potrzeb więźniów oraz potrzeby równości w traktowaniu osób przebywających w zakładach karnych. Nadal jednak istnieje konieczność opracowania jasnych ram traktowania osób transpłciowych przetrzymywanych w zakładach karnych, zgodnie z zasadą nr 9 zasad z Yogyakarty z 2017 r. oraz zasadą 10 [przypis pominięty]. Takie ramy powinny dotyczyć zarówno polityki w zakresie umieszczania osób transpłciowych w zakładach karnych, jak i zarządzania nimi, a także powinny obejmować jasne protokoły w odniesieniu do takich kwestii, jak: przeszukania, użycie siły, personel, opieka zdrowotna i leczenie (hormonalne lub operacje uzgodnienia płci) oraz kontakty i dostęp do zajęć z więźniami cispłciowymi. Ponadto personelowi więziennemu należy zaoferować programy szkoleń i podnoszenia świadomości w zakresie pracy z osobami transpłciowymi w zakładach karnych. [...] 47. [...] W szczególności CPT zaleca, aby władze greckie: – opracowały jasne ramy polityki dla osób transpłciowych w więzieniu zgodnie z zasadami z Yogyakarty, które to ramy powinny obejmować protokoły dotyczące takich kwestii, jak: przeszukania, użycie siły, personel, opieka zdrowotna i leczenie (hormonalne lub operacje uzgodnienia płci) oraz kontakty i dostęp do zajęć z więźniami cispłciowymi; [...]”. 23.  Niedawno, w sprawozdaniu opublikowanym 13 grudnia 2023 r. (CPT/Inf (2023) 35) po okresowej wizycie w Portugalii przeprowadzonej w dniach od 23 maja do 3 czerwca 2022 r., CPT odnotował, co następuje: „101.  Jeśli chodzi o dostęp do specjalistycznej opieki zdrowotnej, kobiety mogły kontynuować lub rozpocząć dowolne leczenie hormonalne podczas pobytu w zakładzie karnym, ale zabiegi chirurgiczne musiały zostać odroczone do czasu zwolnienia. Dwie z kobiet stwierdziły, że przynajmniej co jakiś czas spotykały się z psychologiem więziennym. Jedna twierdziła, że nie spotkała się jeszcze z psychologiem w więzieniu od czasu jej przyjęcia dwa miesiące wcześniej. Komitet zaleca, aby władze Portugalii poczyniły niezbędne kroki w celu zapewnienia osobom transpłciowym przebywającym w zakładach karnych (oraz, w stosownych przypadkach, w innych instytucjach zamkniętych) dostępu do oceny ich stanu i leczenia w takich samych warunkach jak w społeczeństwie. Dostęp do poradnictwa i wsparcia psychologicznego powinien być również systematycznie oferowany osobom transpłciowym przebywającym w zakładach karnych”. PRAWO        ZASTRZEŻENIA WSTĘPNE RZĄDU 24.  Rząd zgłosił kilka wstępnych zastrzeżeń. Rząd stwierdził, że skarżącej nie można uznać za ofiarę zarzucanych naruszeń i że nie wyczerpała ona krajowych środków odwoławczych.    Rzekomy brak statusu ofiary w przypadku skarżącej     Stanowiska stron 25.  Rząd podniósł, że okres, w którym skarżącej odmówiono terapii hormonalnej, był bardzo krótki, od 18 do 31 lipca 2020 r., tj. wynosił czternaście dni. Przed dniem 18 lipca 2020 r. i po dniu 31 lipca 2020 r. skarżąca przeszła przedmiotową terapię. W opinii Rządu nie było żadnych dających się przypisać państwu działań ani zaniechań, które uprawniałyby skarżącą do twierdzenia, że jest ofiarą naruszenia postanowień Konwencji. 48.  Skarżąca podniosła, że przerwanie terapii hormonalnej miało na nią bezpośredni wpływ. Stwierdziła, że tylko dzięki środkowi tymczasowemu Trybunału z dnia 30 lipca 2020 r. mogła otrzymywać leki.      Ocena Trybunału 26.  Trybunał stwierdza, że kwestia, czy skarżącą można uznać za „ofiarę”, odnosi się do istoty przedstawionych przez nią zarzutów. Dlatego też Trybunał uważa, że to konkretne zastrzeżenie podniesione przez Rząd należy rozpatrywać łącznie z przedmiotem sprawy.    Niewyczerpanie krajowych środków odwoławczych     Stanowiska stron 27.  Rząd stwierdził, po pierwsze, że skarżąca nie skorzystała ze środka odwoławczego przewidzianego w art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego (zob. paragraf 26 powyżej). Powinna była wnieść do sądu penitencjarnego skargę na decyzję dyrektora zakładu karnego z dnia 28 maja 2020 r. Zdaniem Rządu, gdyby skarżąca wniosła taką skargę, mogłaby uzyskać dostęp do terapii hormonalnej bez interwencji Trybunału. 51.  Po drugie Rząd twierdził, że – skoro kierownik jednostki medycznej w Zakładzie Karnym w Siedlcach nie poparł wniosku skarżącej o przesłanie leków spoza zakładu karnego – mogła ona odwołać się od decyzji lekarza do Komisji Lekarskiej na podstawie art. 31 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta (zob. paragraf 33 powyżej). 52.  Wreszcie Rząd twierdził, że skarżąca mogła wnieść powództwo z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego i domagać się zadośćuczynienia za naruszenie jej dóbr osobistych (zob. paragrafy 30 i 31 powyżej). Rząd podniósł także, że skarżąca miała możliwość złożenia wniosku o zastosowanie środka tymczasowego na podstawie art. 730 Kodeksu postępowania cywilnego w celu zabezpieczenia jej roszczenia. Mogła również wystąpić z roszczeniem cywilnym przeciwko Zakładowi Karnemu w Siedlcach na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego (zob. paragraf 31 powyżej) i domagać się zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową poniesioną w związku z naruszeniem jej dóbr osobistych. 53.  Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem Rządu. Podniosła ona, po pierwsze, że Rząd nie przedstawił żadnych przykładów skutecznego wykorzystania środka odwoławczego na podstawie art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego w okolicznościach podobnych do tych, które miały miejsce w jej sprawie. Podkreśliła, że adnotacja na jej wniosku o otrzymanie leków, datowanego na 28 maja 2020 r., wyraźnie wskazywała, że wniosek ten pozostanie nierozpatrzony do czasu wydania opinii przez endokrynologa (zob. paragraf 13 powyżej). Zastępca dyrektora Zakładu Karnego w Siedlcach napisał wprost, że nie rozpatrzy wniosku skarżącej, dlatego zdaniem skarżącej adnotacji tej nie można uznać za decyzję podlegającą zaskarżeniu na podstawie art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego. Ponadto adnotacja nie została uzasadniona, skarżącej nigdy nie poinformowano, że adnotacja stanowi decyzję podlegającą zaskarżeniu ani nie pouczono o przysługujących jej prawach do wniesienia odwołania. W opinii skarżącej nie można stwierdzić, że nie skorzystała ze środka odwoławczego na mocy prawa krajowego, ponieważ nie wydano decyzji, od której mogłaby się odwołać. W każdym razie takie odwołanie byłoby nieskuteczne w jej przypadku, ponieważ skargę na podstawie art. 7 można wnieść wyłącznie z powodu niezgodności z prawem, a nie w odniesieniu do okoliczności faktycznych sprawy. Dlatego należy podać w wątpliwość, czy sąd penitencjarny rozpoznałby skargę skarżącej, ponieważ przedmiotem rzeczonej sprawy było ustalenie, czy konieczne było dostarczenie skarżącej przepisanych leków spoza zakładu karnego w celu ochrony jej życia, zdrowia i dobrostanu. 54.  W odniesieniu do środków cywilnych przewidzianych w art. 23, 24 i 448 Kodeksu cywilnego skarżąca stwierdziła, że były to wyłącznie środki o charakterze kompensacyjnym, dlatego nie zapewniłyby jej niezbędnej pomocy, zważywszy że jej skargi zasadniczo dotyczyły szybkiego podania leków hormonalnych. Powództwo cywilne o zadośćuczynienie i naruszenie dóbr osobistych nie zapobiegłoby pogorszeniu stanu zdrowia psychicznego i fizycznego skarżącej spowodowanego nagłym przerwaniem terapii hormonalnej. Ponadto wniosek o zastosowanie środka tymczasowego na podstawie art. 730 Kodeksu postępowania cywilnego nie stanowiłby skutecznego środka odwoławczego w jej sprawie. Skarżąca podniosła, że Rząd nie przedstawił aktualnych statystyk określających średni czas trwania postępowania w celu zabezpieczenia roszczenia. Według statystyk w latach 2006–2010 wydanie decyzji w sprawie zastosowania środka tymczasowego trwało co najmniej miesiąc, a w niektórych przypadkach niemal rok.      Stanowiska osób trzecich 28.  Rzecznik Praw Obywatelskich Rzeczypospolitej Polskiej („Rzecznik”), interweniująca osoba trzecia, wyraził wątpliwości co do dostępności i skuteczności środka odwoławczego przewidzianego w art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego. Rzecznik podniósł, że decyzje podejmowane przez dyrektora zakładu karnego dotyczące opieki zdrowotnej więźniów opierały się na opinii jednostki medycznej zakładu karnego i podlegały kontroli przez sąd penitencjarny zgodnie z art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego. Decyzje te opierały się jednak na opiniach medycznych, dlatego rzadko je uchylano. 56.  Rzecznik stwierdził, że sędziowie penitencjarni badali jedynie zgodność z prawem takich decyzji i nie weryfikowali podstawy faktycznej, na jakiej decyzja została wydana, ani nie powoływali biegłych. W związku z tym zdaniem Rzecznika procedura odwoławcza, w czasie istotnym dla sprawy, nie stanowiła skutecznego środka odwoławczego dla więźniów, którym odmówiono objęcia ich określonym leczeniem, a możliwość skutecznego odwołania się przez więźnia od decyzji dyrektora, wydanej na podstawie opinii lekarza więziennego, była iluzoryczna.      Ocena Trybunału 29.  Trybunał zauważa, że ogólne zasady dotyczące wyczerpania krajowych środków odwoławczych zostały powtórzone w sprawie Vučković i Inni przeciwko Serbii ((zastrzeżenie wstępne) [WI], nr 17153/11 i 29 innych, §§ 69–77, 25 marca 2014 r.). 30.  Zauważa ponadto, że jeśli chodzi o ciężar dowodu, to na Rządzie powołującym się na niewyczerpanie środków odwoławczych spoczywa obowiązek wykazania Trybunałowi, że środek odwoławczy był skuteczny, dostępny w teorii i w praktyce w danym czasie (zob. m.in. Scoppola przeciwko Włochom (nr 2) [WI], nr 10249/03, § 71, 17 września 2009 r.). Gdy ciężar ten zostanie spełniony, do skarżącego należy wykazanie, że środek odwoławczy zaproponowany przez Rząd został faktycznie wyczerpany lub był z jakiegoś powodu nieadekwatny i nieskuteczny w szczególnych okolicznościach sprawy lub że istniały szczególne okoliczności zwalniające skarżącego z tego wymogu (zob. Vučković i Inni, op. cit., § 77). 31.  W niniejszej sprawie Rząd powołał się ogólnie na to, że odwołanie na podstawie art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego stanowi skuteczny środek odwoławczy. Trybunał wskazuje, że zgodnie z tym przepisem każda decyzja wydana przez dyrektora zakładu karnego może zostać zaskarżona z powodu jej „niezgodności z prawem” (zob. paragraf 26 powyżej). Ponadto zauważa, że skarżąca kwestionowała, czy adnotację na jej wniosku można by uznać za „decyzję” w rozumieniu art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego (zob. paragraf 27 powyżej). Twierdziła, że w adnotacji wprost stwierdzono, że wniosek zostanie pozostawiony bez rozpatrzenia w oczekiwaniu na opinię endokrynologa; adnotacja nie została uzasadniona, a skarżąca nie otrzymała żadnych pouczeń dotyczących prawa do wniesienia odwołania (zob. paragrafy 13 i 47 powyżej). 32.  Trybunał zgadza się z argumentem skarżącej, że adnotacji na jej pisemnym wniosku nie można uznać za „decyzję” podlegającą zaskarżeniu, i z tego powodu uważa, że odwołanie na podstawie art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego nie byłoby skuteczne w niniejszej sprawie. Odnotowuje, że chociaż w szczególnych okolicznościach poprzedniej sprawy przeciwko Polsce (zob. Lesław Wójcik przeciwko Polsce, nr 66424/09, §§ 85–87, 1 lipca 2021 r.) przedmiotowy środek odwoławczy został uznany za skuteczny, w sprawie tej decyzje dyrektora, mimo że sporządzone w formie odręcznych notatek dodanych do wniosków skarżącego, zawierały wyraźne rozstrzygnięcie w postaci „odmowy” (ibidem, §§ 26–28). W niniejszej sprawie nie wydano natomiast rozstrzygnięcia jako takiego, a wniosek pozostawiono bez rozpatrzenia. Trybunał zauważa również, że Rząd nie przedstawił żadnych przykładów praktyki krajowej wskazujących na to, że w podobnych okolicznościach – gdy wniosek więźnia o objęcie go określonym leczeniem nie został rozpatrzony – odwołanie do sądu penitencjarnego zakończyło się powodzeniem. Tym samym Rząd nie wykazał skuteczności tego środka odwoławczego do celów art. 35 ust. 1 Konwencji. W związku z tym w świetle powyższych rozważań i biorąc pod uwagę brak jakichkolwiek przykładów w praktyce krajowej, Trybunał nie jest w stanie zaakceptować zastrzeżenia Rządu i uważa, że skarżąca nie musiała korzystać z tej drogi prawnej. 33.  Rząd twierdził ponadto, w ogólności, że skarga na podstawie art. 31 ustawy o prawach pacjenta była skutecznym środkiem odwoławczym, który mógłby naprawić zarzucane przez skarżącą naruszenie. Rząd nie wyjaśnił jednak, w jaki sposób środek ten mógłby konkretnie zaradzić skargom skarżącej, w sensie bezpośredniego naprawienia stanu rzeczy i zapewnienia jej zadośćuczynienia wymaganego do celów art. 35 ust. 1 Konwencji (zob. Vučković i Inni, op. cit., § 77, oraz Juszczyszyn przeciwko Polsce, nr 35599/20, § 241, 6 października 2022 r.). 34.  Jeśli chodzi o cywilne środki odwoławcze, Trybunał zauważa, że miały one wyłącznie charakter kompensacyjny i mogły prowadzić jedynie do zasądzenia a posteriori odszkodowania pieniężnego. W tym kontekście Trybunał przypomina, że żadne powództwo cywilne przeciwko zakładowi karnemu lub lekarzowi więziennemu nie może zapewnić osadzonemu rozsądnych i terminowych perspektyw bardziej odpowiedniej opieki medycznej ani też jego zwolnienia z zakładu karnego (zob. Normantowicz przeciwko Polsce, nr 65196/16, § 71, 17 marca 2022 r., i przytoczone tam orzecznictwo). Jeśli chodzi o opiekę medyczną w więzieniu, Trybunał orzekł już, że środki o charakterze czysto kompensacyjnym można uznać za skuteczne jedynie w odniesieniu do skarżących, którzy zostali zwolnieni lub są osadzeni w warunkach spełniających standardy Konwencji (zob. Orchowski przeciwko Polsce, nr 17885/04, §§ 108 i 109, 22 października 2009 r.). W świetle powyższych rozważań Trybunał nie dostrzega, w jaki sposób cywilne środki odwoławcze wymienione przez Rząd mogły być skuteczne w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy. 35.  Należy zatem oddalić zastrzeżenie Rządu dotyczące niewyczerpania krajowych środków odwoławczych.    Ogólny wniosek dotyczący dopuszczalności 36.  Trybunał zauważa, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona ani niedopuszczalna na jakiejkolwiek innej podstawie wymienionej w art. 35 Konwencji. Należy zatem uznać ją za dopuszczalną.       DOMNIEMANE NARUSZENIE ART. 3 I 8 KONWENCJI 37.  Skarżąca zarzuciła na podstawie art. 3 Konwencji, że odmowa zgody na kontynuowanie terapii hormonalnej w Zakładzie Karnym w Siedlcach stanowiła nieludzkie i poniżające traktowanie. Ponadto zarzuciła, że przedmiotowa odmowa stanowi również naruszenie art. 8, ponieważ naruszyła jej prawo do poszanowania życia prywatnego i samostanowienia. Odpowiednie postanowienia mają następujące brzmienie: Artykuł 3 „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”. Artykuł 8 „1.  Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. 2.  Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób”.    Charakterystyka prawna zarzutów 38.  Trybunał stwierdza, że odmowa zezwolenia skarżącej na kontynuowanie terapii hormonalnej w Zakładzie Karnym w Siedlcach może budzić wątpliwości na podstawie obu powołanych artykułów Konwencji, a mianowicie art. 3 i 8. Jednakże to on dokonuje subsumpcji w sprawie (zob. Radomilja i Inni przeciwko Chorwacji [WI], nr 37685/10 i 22768/12, §§ 114 i 126, 20 marca 2018 r.) i, w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy, Trybunał uważa za bardziej właściwe zbadanie sprawy wyłącznie z punktu widzenia art. 8 Konwencji.    Przedmiot skargi     Stanowiska stron   Skarżąca 39.  Skarżąca stwierdziła, że cierpi na dysforię płciową od wczesnego dzieciństwa. W 2018 r. dokonała samookaleczenia narządów płciowych. Podczas sześciomiesięcznej hospitalizacji, która nastąpiła po tym czynie, odmówiono jej terapii hormonalnej. Skarżąca odmówiła przyjmowania męskich hormonów zastępczych i nie otrzymała hormonalnej terapii zastępczej związanej z tranzycją płciową. Utrzymywała, że w tym okresie doświadczyła wiele bólu i cierpienia, które jej zdaniem stanowiły tortury. Dlatego gdy w maju 2020 r. lekarz Zakładu Karnego w Siedlcach poinformował skarżącą, że powinna przerwać leczenie hormonalne, ponieważ może ono spowodować raka, była przerażona. Zwróciła się o pozwolenie na dalsze otrzymywanie leków spoza zakładu karnego. Władze więzienne odrzuciły jednak jej wniosek i uzasadniły odmowę tym, że wymagana jest opinia endokrynologa. Jednocześnie Dyrektor Zakładu Karnego w Siedlcach nie zorganizował pilnej wizyty u endokrynologa, mimo że skarżącej pozostało bardzo mało leków, a władze więzienne wiedziały, że skończą się one 7 lipca 2020 r. Z tego powodu od początku lipca 2020 r. skarżąca zaczęła przyjmować połowę przepisanej dawki leków, ponieważ sądziła, że nie otrzyma leczenia w najbliższym czasie. 40.  Zdaniem skarżącej władze więzienne nie zapewniły jej odpowiedniej opieki medycznej w zakładzie karnym. Nie zorganizowały one szybkiej konsultacji z endokrynologiem. Konsultacja, która odbyła się 5 sierpnia 2020 r., była wynikiem środka tymczasowego zastosowanego przez Trybunał. Władze nie zapewniły skarżącej również odpowiedniej, nietransfobicznej pomocy psychologicznej. 41.  Skarżąca stwierdziła ponadto (przy czym powołała się na orzecznictwo Trybunału w sprawach Van Kück przeciwko Niemcom, nr 35968/97, ETPC 2003-VII; L. przeciwko Litwie, nr 27527/03, ETPC 2007-IV; oraz Y.T. przeciwko Bułgarii, nr 41701/16, 9 lipca 2020 r.), że próg spoczywającego na państwach pozytywnego obowiązku zapewnienia wymaganej pomocy medycznej więźniom transpłciowym powinien być ustalony inaczej niż w sprawie Kudła przeciwko Polsce ([WI], nr 30210/96, ETPC 2000-XI). Ponadto zdaniem skarżącej w opiece medycznej nad więźniami transpłciowymi należy również respektować zasady dotyczące prawa do rozwoju osobistego oraz bezpieczeństwa fizycznego i moralnego. 42.  Odnosząc się do orzecznictwa Trybunału, w szczególności sprawy Van Kück (op. cit.), skarżąca stwierdziła, że elementy takie jak identyfikacja płciowa, imię i nazwisko oraz orientacja seksualna i życie seksualne należą do sfery osobistej chronionej przez art. 8. Psychologowie i lekarze wielokrotnie jednak odmawiali jej prawa do samostanowienia. Władze Zakładu Karnego w Siedlcach podjęły decyzję o przerwaniu leczenia skarżącej, zanim mogła skonsultować się z endokrynologiem i psychiatrą oraz zanim można było ustalić, czy przerwanie terapii hormonalnej będzie bezpieczne dla jej zdrowia i dobrostanu. Skarżąca utrzymywała również, że decyzji o przerwaniu leczenia hormonalnego nie można postrzegać jako realizującej jakikolwiek uprawniony cel. Jej zdaniem decyzję tę podjęto, aby zaprzeczyć tożsamości płciowej skarżącej i jej prawu do samostanowienia, a także aby ją poniżyć i upokorzyć. 71.  Odnosząc się do badań przeprowadzonych przez organizację Transgender Europe, na które powołała się Helsińska Fundacja Praw Człowieka (zob. paragraf 76 poniżej), skarżąca stwierdziła, że świadczeniodawcy opieki zdrowotnej w Polsce nie zostali przeszkoleni w zakresie traktowania osób transpłciowych. Podniosła również, że taki sam wniosek można wysnuć z uwag Rzecznika (zob. paragrafy 78 i 79 poniżej).    Rząd 43.  Zdaniem Rządu, władze krajowe nie miały zamiaru upokarzać ani poniżać skarżącej jako osoby transpłciowej. Fakt, że skarżąca jest osobą transpłciową, nie został zlekceważony przez władze Zakładu Karnego w Siedlcach. Przeciwnie – działania władz krajowych miały na celu uzyskanie diagnozy od odpowiednich podmiotów medycznych. 73.  Rząd podkreślił, że skarżącej zapewniono wymaganą pomoc medyczną w postaci konsultacji lekarskich. Zezwolono jej również na terapię hormonalną, z wyjątkiem krótkiego okresu między 18 a 31 lipca 2020 r. Ponadto, gdy w dniu 24 lipca 2020 r. skarżąca poprosiła o prywatną wizytę lekarską u endokrynologa, jej termin wyznaczono na 5 sierpnia 2020 r. Po konsultacji lekarz przepisał skarżącej terapię hormonalną, mimo że w tym czasie nie przeszła ona jeszcze wszystkich niezbędnych badań i konsultacji lekarskich. 74.  Rząd stwierdził ponadto, że – w przypadku gdyby Trybunał uznał, że decyzja Dyrektora Zakładu Karnego w Siedlcach o odmowie kontynuowania leczenia hormonalnego skarżącej stanowi ingerencję w życie prywatne skarżącej w rozumieniu art. 8 – ingerencja ta została przewidziana w art. 42 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (zob. paragraf 34 powyżej). Ponadto ingerencja ta była konieczna w demokratycznym społeczeństwie ze względu na ochronę zdrowia skarżącej. 75.  Rząd podkreślił, że wszystkie działania podjęte przez władze w przedmiotowej sprawie były odpowiednie i proporcjonalne. Przedmiotowa terapia hormonalna została przepisana przez dr. D., który jest seksuologiem, podczas gdy to endokrynolog ma kompetencje w zakresie leczenia hormonalnego. Zgodnie z odpowiednimi przepisami krajowymi endokrynolog został upoważniony do przeprowadzenia badania poziomu hormonów pacjenta. Podsumowując, w opinii Rządu polskie władze wypełniły swoje zobowiązania wynikające z art. 8 Konwencji i poczyniły wszelkie niezbędne kroki, których można było wymagać w celu poszanowania prawa skarżącej do rozwoju osobistego w odniesieniu do jej integralności cielesnej i psychicznej jako osoby transpłciowej.      Stanowiska interweniujących osób trzecich   Helsińska Fundacja Praw Człowieka 44.  Helsińska Fundacja Praw Człowieka stwierdziła, że brakuje badań dotyczących dostępu do opieki medycznej dla więźniów transpłciowych. Interwenient powołał się na wyniki badań przeprowadzonych przez organizację Transgender Europe („Overdiagnosed but Underserved, 2017; Trans Healthcare in Georgia, Poland, Serbia, Spain and Sweden: Trans Health Survey”, TGEU 2017, s. 38–39), zgodnie z którymi tylko 35,5% respondentów wśród pracowników opieki zdrowotnej w Polsce miało jakiekolwiek szkolenie w zakresie pracy z osobami transpłciowymi. Ponadto nie istniały żadne szczegółowe przepisy dotyczące sytuacji osób LGBTI w placówkach pozbawienia wolności. W związku z tym traktowanie więźniów transpłciowych opierało się na ogólnych zasadach i zależało od zrozumienia administracji więziennej i podejścia personelu więziennego. 77.  Odnosząc się do kilku sprawozdań, zaleceń i opinii wydanych przez organizacje pozarządowe, naukowców oraz organy ONZ i Rady Europy (zob. prawo międzynarodowe cytowane w paragrafach 35–38 i 43 powyżej), Helsińska Fundacja Praw Człowieka stwierdziła, że wśród organizacji praw człowieka i naukowców panuje coraz powszechniejsza zgoda co do tego, że osoby transpłciowe stanowią szczególnie wrażliwą grupę więźniów, a ich potrzeby w zakresie opieki zdrowotnej (w tym leczenia w ramach uzgodnienia płci) powinny zostać uznane i odpowiednio zagwarantowane, ponieważ brak takich gwarancji może prowadzić do poważnych konsekwencji dla zdrowia psychicznego i fizycznego tych więźniów.    Rzecznik Praw Obywatelskich Rzeczypospolitej Polskiej 45.  Rzecznik stwierdził, że spoczywające na państwach obowiązki zaspokojenia szczególnych potrzeb zdrowotnych więźniów transpłciowych mogą wynikać z art. 8 i 3 Konwencji. Powołując się na zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia i zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy (CM/Rec(2010)5 – zob. pkt 38 powyżej), Rzecznik odnotował potrzebę zapewnienia osobom transpłciowym skutecznego dostępu do odpowiedniej opieki medycznej. Rzecznik odniósł się również do zasad z Yogyakarty w sprawie stosowania prawa międzynarodowego praw człowieka w stosunku do orientacji seksualnej, ekspresji płciowej i cech płciowych, które to zasady wprost potwierdzają konieczność zapewnienia dostępu do terapii hormonalnej lub innej terapii dla więźniów transpłciowych. W opinii Rzecznika spoczywający na administracji więziennej obowiązek ochrony zdrowia więźniów obejmuje zapewnienie dostępu do terapii hormonalnej, gdy więźniowie transpłciowi jej potrzebują, a zwłaszcza gdy jest ona prowadzona na polecenie lekarza. Podstawa prawna do zapewnienia więźniom opieki medycznej została określona w art. 115 Kodeksu karnego wykonawczego (zob. paragraf 29 powyżej). 79.  Rzecznik stwierdził ponadto, że badania naukowe potwierdziły, że brak działań na rzecz uzgodnienia płci zwiększył ryzyko samookaleczenia, w tym samobójstwa. Odmowa więźniom transpłciowym terapii hormonalnej pogłębiła ich dysforię płciową, co w połączeniu z pozbawieniem wolności i szczególną wrażliwością osób transpłciowych w populacji więziennej może prowadzić do nieludzkiego lub poniżającego traktowania.    Transgender Europe 46.  Organizacja Transgender Europe (TGEU) wskazała na odpowiednie orzecznictwo Trybunału w odniesieniu do praw osób transpłciowych wynikających z art. 3, 8 i 14 Konwencji. Interwenient podkreślił również szczególną wrażliwość osób transpłciowych w kontekście pozbawienia wolności. Zaprezentował także przegląd kluczowych zmian w odniesieniu do kwestii specyficznych dla opieki zdrowotnej nad osobami transpłciowymi. Ponadto interwenient przedstawił perspektywę porównawczą odnoszącą się do osadzonych osób transpłciowych w Stanach Zjednoczonych i ich dostępu do opieki zdrowotnej dla osób transpłciowych w świetle odpowiedniego orzecznictwa i oficjalnej polityki, w tym zaprezentował dowody empiryczne. 81.  Stwierdzono, że więźniowie transpłciowi, w szczególności kobiety transpłciowe, mają odrębny zestaw potrzeb zdrowotnych i są bardziej narażeni na reperkusje zdrowotne, zwłaszcza gdy przebywają w zakładzie karnym. Terapia hormonalna w zakładzie karnym była dla nich potencjalnie kluczowa pod względem zapewnienia im bezpieczeństwa i utrzymania ich zdrowia psychicznego i fizycznego. Wiele osób transpłciowych nie mogłoby zachować zdrowia psychicznego bez dostępu do specjalistycznej opieki zdrowotnej, w tym terapii hormonalnej.      Ocena Trybunału   Zasady ogólne 47.  Trybunał przypomina, że pojęcie „życia prywatnego” jest terminem szerokim, niepodlegającym wyczerpującej definicji. Obejmuje ono nie tylko integralność cielesną i psychiczną danej osoby, lecz czasami może także obejmować aspekty jej tożsamości fizycznej i społecznej. Elementy takie, jak: tożsamość lub identyfikacja płciowa, imiona i nazwiska, orientacja seksualna i życie seksualne, należą do sfery osobistej chronionej na mocy art. 8 Konwencji (zob. w szczególności Van Kück, op. cit., § 69, i Schlumpf przeciwko Szwajcarii, nr 29002/06, § 77, 8 stycznia 2009 r., oraz przytoczone tam orzecznictwo). 48.  Trybunał przypomina ponadto, że pojęcie autonomii osobistej jest istotną zasadą leżącą u podstaw interpretacji gwarancji zawartych w art. 8 Konwencji (zob. Pretty przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 2346/02, § 61, ETPC 2002 III). Prowadzi to do uznania, w kontekście stosowania tego przepisu wobec osób transpłciowych, że obejmuje on prawo do samostanowienia (zob. Van Kück, § 69 i Schlumpf, § 100, oba cytowane powyżej), a wolność określenia własnej tożsamości płciowej jest jednym z najbardziej fundamentalnych aspektów tego prawa (zob. Van Kück, op. cit. § 73). 49.  Chociaż celem art. 8 jest zasadniczo ochrona jednostki przed arbitralną ingerencją władzy publicznej, nie tylko skłania on państwo do powstrzymania się od takiej ingerencji – oprócz tego w głównej mierze negatywnego zobowiązania mogą istnieć pozytywne obowiązki nieodłącznie związane ze skutecznym poszanowaniem życia prywatnego. Obowiązki te mogą obejmować przyjęcie środków na potrzeby zapewnienia poszanowania życia prywatnego nawet w sferze stosunków między jednostkami. Granice między pozytywnymi i negatywnymi obowiązkami państwa wynikającymi z art. 8 wymykają się ścisłej definicji. Obowiązujące zasady są jednak podobne. W szczególności w obu przypadkach należy mieć na uwadze sprawiedliwą równowagę, którą należy osiągnąć poprzez wyważenie spornych interesów; i w obu kontekstach państwo korzysta z pewnego marginesu oceny (zob. m.in. Evans przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 6339/05, § 75, ETPC 2007 I). Jeśli chodzi o wyważenie spornych interesów, Trybunał podkreślił szczególną wagę kwestii związanych z jedną z najbardziej intymnych sfer życia jednostki, a mianowicie określeniem płci jednostki (zob. Schlumpf, op. cit., § 104).    Zastosowanie tych zasad w niniejszej sprawie      Ingerencja lub pozytywny obowiązek 50.  Trybunał uznał wcześniej, że szereg spraw dotyczących leczenia osób transpłciowych wchodzi w zakres ewentualnych pozytywnych obowiązków. Sprawy te dotyczyły głównie zwrotu kosztów operacji uzgodnienia płci (zob. Van Kück i Schlumpf, oba cytowane powyżej). 86.  Jednakże w niniejszej sprawie skarżąca, osadzona, początkowo otrzymała zgodę na poddanie się hormonalnej terapii zastępczej związanej z tranzycją płciową. Była poddawana tej terapii przez prawie półtora roku w dwóch zakładach karnych, w których wcześniej przebywała, i odmówiono jej dopiero po przeniesieniu do Zakładu Karnego w Siedlcach (zob. paragrafy 11 i 13 powyżej). Skarżąca nie skarży się zatem na bezczynność władz krajowych, lecz na fakt, że władze Zakładu Karnego w Siedlcach uniemożliwiły jej kontynuowanie leczenia, na które pierwotnie uzyskała zgodę. 51.  Trybunał jest zatem gotowy podejść do sprawy jako obejmującej ingerencję w prawo skarżącej do poszanowania jej życia prywatnego (por. Diaconeasa przeciwko Rumunii, nr 53162/21, §§ 50 i 51, 20 lutego 2024 r., oraz Y.Y. przeciwko Turcji, nr 14793/08, § 66, ETPC 2015 (fragmenty)).     Zgodność z art. 8 ust. 2 52.  Taka ingerencja będzie stanowiła naruszenie art. 8 Konwencji, chyba że może być uzasadniona na podstawie art. 8 ust. 2 jako „przewidziana przez ustawę”, realizująca co najmniej jeden uprawniony cel w niej wymieniony i „konieczna w demokratycznym społeczeństwie” do osiągnięcia danego celu lub celów. 89.  Trybunał zauważa, że skarżąca nie przedstawiła żadnych uwag dotyczących podstawy prawnej ingerencji. Rząd twierdził natomiast, że podstawą ingerencji był art. 42 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty (zob. paragrafy 34 i 74 powyżej). Trybunał odnosi się jednak do uwag interweniującej osoby trzeciej w tej kwestii, która to osoba trzecia zwróciła uwagę na podstawę prawną zapewnienia opieki medycznej więźniom, i stwierdza, że to raczej art. 115 § 6 Kodeksu karnego wykonawczego (zob. paragrafy 29 i 78 powyżej) służył jako podstawa prawna przedmiotowej ingerencji, która była zatem „przewidziana przez ustawę”. Trybunał zgadza się również, że ingerencja miała uprawniony cel, a mianowicie ochronę zdrowia skarżącej (zob. paragraf 74 powyżej). 90.  Pozostaje zatem ustalić, czy ingerencję wynikającą z zaskarżonej decyzji można uznać za „konieczną w demokratycznym społeczeństwie”. 53.  Trybunał zauważa, że skarżąca jest osobą transpłciową, która przed wydarzeniami w niniejszej sprawie była poddawana hormonalnej terapii zastępczej związanej z tranzycją płciową. Stwierdza ponadto, że decyzja w przedmiotowej sprawie, dotycząca dostępu do leczenia hormonalnego, dotyka wolności skarżącej do określenia swojej tożsamości płciowej, jednego z najbardziej fundamentalnych aspektów samostanowienia (zob. Van Kück, op. cit., §§ 73 i 75). W tym względzie Trybunał zauważa także wpływ decyzji władz więziennych na prawo skarżącej do samostanowienia w odniesieniu do określenia płci. Trybunał wielokrotnie stwierdzał, że zważywszy na liczne i bolesne zabiegi związane z tranzycją płciową oraz na poziom zaangażowania i przekonania wymagany do osiągnięcia zmiany społecznej roli płciowej, nie można sugerować, że podjęcie przez osobę decyzji o poddaniu się takiej procedurze nosi jakiekolwiek znamiona przypadkowości lub kaprysu (zob. Christine Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 28957/95, § 81, ETPC 2002-VI, oraz Van Kück, op. cit., § 59; zob. również odpowiednie dokumenty międzynarodowe cytowane w paragrafach 36–39 powyżej). 54.  Trybunał odnotowuje ponadto, że u skarżącej zdiagnozowano dysforię płciową po tym, jak dokonała samookaleczenia narządów płciowych. Następnie przepisano jej hormonalną terapię zastępczą, która – zgodnie z orzeczeniami lekarskimi – miała korzystny wpływ na jej zdrowie fizyczne i psychiczne (zob. paragrafy 9, 11, 15 i 16 powyżej). Trybunał zauważa, że lekarze, którzy przepisali skarżącej hormonalną terapię zastępczą, uznali tę terapię za konieczną (zob. paragraf 9 powyżej). W grudniu 2018 r. dr D. stwierdził, że skarżąca wymaga natychmiastowej i pilnej terapii hormonalnej. W lipcu 2020 r. dr D. stwierdził, że przerwanie leczenia stanowiłoby poważne zagrożenie dla zdrowia skarżącej (zob. paragraf 15 powyżej). Ponadto endokrynolog, dr K.-N., potwierdził, aczkolwiek jedynie na podstawie pisemnych opinii dr. D., że takie leczenie jest niezbędne dla zdrowia fizycznego i psychicznego skarżącej (zob. paragraf 16 powyżej). 93.  Trybunał nie może zatem nie zauważyć, że władze krajowe miały przed sobą mocne argumenty wskazujące na to, że terapia hormonalna była odpowiednią metodą leczenia, zważywszy na stan zdrowia skarżącej. Skarżąca była poddawana tej terapii w zakładach karnych, w których została wcześniej osadzona, i leczenie miało na nią pozytywny wpływ, co zostało odnotowane przez lekarzy. Trybunał zauważa, że dyrektor zakładu karnego uzasadnił swoją odmowę uwzględnienia wniosku skarżącej wyłącznie tym, że wymagana była opinia endokrynologa. Jednocześnie leczenie zostało przerwane, zanim skarżąca mogła odbyć wizytę u endokrynologa (zob. paragrafy 13 i 19 powyżej). W opinii Trybunału ciężar spoczywający na skarżącej w zakresie udowodnienia konieczności zaleconego leczenia poprzez poddanie się dodatkowej konsultacji z endokrynologiem (zob. paragraf 13 powyżej) wydaje się nieproporcjonalny w okolicznościach niniejszej sprawy (por. Van Kück, op. cit., §§ 55 i 56). W każdym razie skarżąca przedłożyła władzom więziennym opinię sporządzoną przez endokrynologa potwierdzającą konieczność prowadzenia terapii hormonalnej (zob. paragraf 16 powyżej). Niemniej nie doprowadziło to do pozytywnego rozpatrzenia jej wniosku. 94.  Jednocześnie Trybunał zauważa, że Rząd nie powołał się na żadne negatywne skutki, jakie terapia mogła mieć dla zdrowia fizycznego i psychicznego skarżącej. Rząd nie stwierdził ponadto, że umożliwienie skarżącej kontynuowania terapii spowodowałoby jakiekolwiek trudności techniczne i finansowe dla władz więziennych. W tym względzie Trybunał zwraca uwagę, że skarżąca sama ponosiła koszty leków, nie obciążając tym samym państwa dodatkowymi kosztami (zob. paragraf 11 powyżej). 95.  Prawdą jest, że terapia hormonalna skarżącej została przerwana tylko na stosunkowo krótki okres, między 18 lipca a 31 lipca 2020 r. Trybunał zauważa jednak, że skarżąca stwierdziła, że od początku lipca 2020 r. przyjmowała połowę przepisanej dawki leków (zob. paragraf 67 powyżej). Co najważniejsze, skarżąca otrzymała leki w dniu 31 lipca 2020 r. nie z powodu nagłej zmiany podejścia władz, lecz w wyniku wskazania przez Trybunał środków tymczasowych zgodnie z Regułą 39 Regulaminu Trybunału (zob. paragrafy 22–24 powyżej). 55.  W świetle powyższych rozważań Trybunał stwierdza, że władze nie wyważyły w sposób sprawiedliwy spornych interesów, w tym ochrony zdrowia skarżącej i znaczenia, jakie miało dla niej kontynuowanie terapii hormonalnej związanej z tranzycją płciową. Dochodząc do takiego wniosku, Trybunał ma na uwadze szczególną wrażliwość skarżącej jako osadzonej osoby transpłciowej poddawanej procedurze tranzycji płciowej, co wymaga zwiększonej ochrony ze strony władz (zob. odpowiednio, Stasi, op. cit., § 91, oraz Fenech przeciwko Malcie, nr 19090/20, § 137, 1 marca 2022 r.; zob. również w tym kontekście zalecenie Komitetu Ministrów z dnia 31 marca 2010 r. w którym to dokumencie stwierdzono, że należy przedsięwziąć środki w celu odpowiedniej ochrony i odpowiedniego poszanowania tożsamości płciowej więźniów transpłciowych, cytowane w paragrafie 38 powyżej). 56.  W związku z powyższym doszło do naruszenia art. 8 Konwencji. W rezultacie Trybunał oddala zastrzeżenie wstępne Rządu w przedmiocie statusu ofiary skarżącej.     INNE DOMNIEMANE NARUSZENIA POSTANOWIEŃ KONWENCJI 57.  Wreszcie skarżąca zarzuciła na podstawie art. 2 Konwencji, że przerwanie terapii hormonalnej w Zakładzie Karnym w Siedlcach wywołało u niej cierpienie emocjonalne, co naraziło ją na ryzyko popełnienia samobójstwa. Zarzuciła również naruszenie art. 13 Konwencji, podnosząc, że nie miała dostępu do skutecznego krajowego środka odwoławczego w odniesieniu do swojej skargi wniesionej na podstawie art. 3 i 8 Konwencji. Ponadto, na podstawie art. 8 w związku z art. 14, skarżąca podniosła, że rzeczona odmowa była motywowana dyskryminacją. Rząd zakwestionował te zarzuty. 58.  Mając na uwadze okoliczności faktyczne sprawy, stanowiska stron i powyższe własne ustalenia, Trybunał uznaje, że pochylił się nad głównymi kwestiami prawnymi podniesionymi w sprawie i nie ma konieczności badania pozostałych zarzutów (zob. Centre for Legal Resources on behalf of Valentin Câmpeanu [Ośrodek Działań Prawnych w Imieniu Valentina Câmpeanu] przeciwko Rumunii [WI], nr 47848/08, § 156, ETPC 2014).    REGUŁA 39 REGULAMINU TRYBUNAŁU 59.  Trybunał przypomina, że zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji niniejszy wyrok nie stanie się ostateczny, dopóki: a) strony nie oświadczą, że nie będą składać wniosku o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby; lub b) trzy miesiące od daty wydania wyroku, jeżeli nie złożono wniosku o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby; lub c) skład Wielkiej Izby nie odrzuci wniosku o przekazanie sprawy na podstawie art. 43 Konwencji. 101.  W świetle informacji przekazanych przez strony, zgodnie z którymi skarżącą poddano niezbędnemu leczeniu od dnia 31 lipca 2020 r. (zob. paragraf 24 powyżej), Trybunał uważa, że wskazanie skierowane do Rządu na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału (zob. paragraf 23 powyżej) powinno zostać zniesione.      ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI 60.  Artykuł 41 Konwencji stanowi: „Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie”.    Szkoda 61.  Skarżąca zażądała kwoty 50 000 euro (EUR) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. 104.  Rząd twierdził, że roszczenia skarżącej dotyczące szkody niemajątkowej były bezpodstawne i nieuzasadnione. 105.  Trybunał stwierdza, że skarżąca niewątpliwie poniosła szkodę o charakterze niemajątkowym z powodu naruszenia art. 8 i w związku z tym zasądza na jej rzecz kwotę 8 000 EUR z tego tytułu.    Koszty i wydatki 62.  Skarżąca, która była reprezentowana przez wybranego przez siebie adwokata i której przyznano pomoc prawną, domagała się również 13 837,50 złotych polskich (PLN) (około 3 217 EUR) tytułem kosztów i wydatków. Skarżąca przedłożyła dokument zawierający wykaz zadań wykonanych przez adwokata (czterdzieści pięć godzin pracy za 250 PLN za godzinę) oraz dwie faktury pro forma, jedną z dnia 29 lipca 2020 r. na kwotę 2 152,50 PLN (około 500 EUR) i drugą z dnia 8 grudnia 2021 r. na kwotę 10 762,50 PLN (około 2 503 EUR). 107.  Rząd podnosi, że roszczenie jest wygórowane. 108.  Zgodnie z orzecznictwem Trybunału skarżącemu przysługuje prawo do zwrotu poniesionych kosztów i wydatków jedynie wówczas, gdy wykazał, że były one rzeczywiście i koniecznie poniesione oraz że są uzasadnione co do wysokości. W przedmiotowej sprawie, uwzględniając posiadaną dokumentację oraz powyższe kryteria, Trybunał uznaje za uzasadnione zasądzenie na rzecz skarżącej z tytułu kosztów i wydatków poniesionych przed Trybunałem kwoty 3 003 EUR, pomniejszonej o kwotę 850 EUR otrzymaną w ramach systemu pomocy prawnej Trybunału, powiększonej o wszelkie podatki, które mogą być od niej należne. Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ      przyłącza, jednogłośnie, do istoty sprawy zastrzeżenia wstępne Rządu dotyczące statusu skarżącej jako ofiary i oddala je;      uznaje, jednogłośnie, skargę za dopuszczalną;      orzeka, sześcioma głosami do jednego, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji;      orzeka, jednogłośnie, że nie ma konieczności rozpatrywania zarzutów na podstawie art. 2, art. 13 w związku z art. 3 i 8 oraz art. 8 w związku z art. 14 Konwencji;      postanawia, jednogłośnie, uchylić wskazanie Rządowi środka tymczasowego na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału;      orzeka, sześcioma głosami do jednego,  że pozwane państwo winno, w terminie trzech miesięcy od daty, w której niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, uiścić na rzecz skarżącej następujące kwoty, przeliczone na walutę pozwanego państwa według kursu obowiązującego w dniu płatności:  8 000 EUR (osiem tysięcy euro), plus wszelkie należne podatki, tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową;   2 153 EUR (dwa tysiące sto pięćdziesiąt trzy euro), plus wszelkie podatki należne od skarżącej, tytułem poniesionych kosztów i wydatków;   że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy aż do momentu uregulowania należności należne będą odsetki zwykłe od określonych powyżej kwot, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe;      oddala jednogłośnie pozostałą część roszczenia skarżącej dotyczącego słusznego zadośćuczynienia. Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie dnia 11 lipca 2024 r. zgodnie z Regułą 77 § 2 i § 3 Regulaminu Trybunału.      Liv Tigerstedt Marko Bošnjak  Zastępca Kanclerza Przewodniczący       Zgodnie z art. 45 ust. 2 Konwencji i Regułą 74 § 2 Regulaminu Trybunału do wyroku załączono opinię odrębną sędziego Wojtyczka. ROZBIEŻNA OPINIA SĘDZIEGO WOJTYCZKA 1.  Z całym szacunkiem nie zgadzam się z opinią, że w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia art. 8.   2.  W sprawie poruszono kilka istotnych kwestii proceduralnych. Po pierwsze racjonalna ocena stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie wymaga wiedzy specjalistycznej z zakresu medycyny, której Trybunał nie posiada. Bez takiej specjalistycznej wiedzy nie można racjonalnie ocenić, czy władze sprawiedliwie wyważyły – czy też nie – sporne interesy. Niemniej większość zdecydowała się zająć własne stanowisko w kwestiach medycznych, najwyraźniej kierując się intuicją. Po drugie ocena okoliczności faktycznych w tej sprawie jest szczególnie trudna, ponieważ różni lekarze wyrażali rozbieżne poglądy na temat odpowiedniej terapii dla skarżącej. Ponadto, jak zauważyła skarżąca, okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy miały miejsce podczas pandemii COVID-19, która spowodowała utrudnienia w szybkim dostępie do konsultacji i usług medycznych w Polsce nie tylko w zakładach karnych, lecz także poza nimi. Wnioski prawne przyjęte przez większość nie wydają się być oparte na wystarczająco dokładnym badaniu i wystarczająco dokładnej ocenie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, a zwłaszcza rozbieżności poglądów między różnymi lekarzami. Po trzecie w przedmiotowej sprawie Trybunał orzekł środek tymczasowy na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału, podając szczegółowe leczenie, jakie należało zastosować (zob. paragraf 23). Moim zdaniem problematyczne jest wydawanie takich środków bez konsultacji z biegłymi. Ponadto środek nałożono pomimo wydanego przez lekarza wyraźnego wcześniejszego ostrzeżenia o możliwym poważnym ryzyku, jakie niesie ze sobą takie leczenie (zob. punkt 3 poniżej) oraz w kontekście późniejszej oceny przez innych lekarzy, zgodnie z którą jeden z leków wskazanych przez Trybunał (Luteina) był nieodpowiedni dla skarżącej (zob. punkt 3 poniżej). Istnieje ryzyko, że środki tymczasowe zalecające leczenie bez dokładnej i kompleksowej medycznej oceny sytuacji pacjenta mogą spowodować nieodwracalną szkodę.   3.  W przedmiotowej sprawie różni biegli wyrazili rozbieżne poglądy na temat odpowiedniego sposobu leczenia skarżącej. Po pierwsze, niektórzy lekarze wyrazili pogląd, że skarżąca powinna być leczona Estrofemem i Luteiną. Taki pogląd wyrażono w szczególności w orzeczeniach lekarskich z dnia 21 grudnia 2018 r. i 30 czerwca 2020 r. Po drugie, opinia biegłej z dnia 28 listopada 2018 r. (zob. paragraf 8) wskazywała na konieczność przeprowadzenia szczegółowych badań lekarskich w celu zdiagnozowania transseksualizmu skarżącej. Zdaniem biegłej, na podstawie tylko jednej konsultacji lekarskiej i bez przeprowadzenia kompleksowych badań przez kilku specjalistów, w tym seksuologa, psychiatrę, endokrynologa, ginekologa i urologa, nie można było zdiagnozować transseksualizmu i dobrać odpowiedniej terapii. Podobny pogląd został wyrażony w notatce kierownika więziennej jednostki medycznej z dnia 28 maja 2020 r. (zob. paragraf 13), w której podkreślono, że leczenie hormonami żeńskimi bez dokładnego badania psychologicznego i psychiatrycznego oraz bez zaleconych badań endokrynologicznych jest „bardzo ryzykowne”. Lekarz wskazał w szczególności na ryzyko zachorowania na raka (strona pierwsza notatki). Nieprawidłowe jest zatem stwierdzenie w paragrafie 93: „Trybunał zauważa, że dyrektor zakładu karnego uzasadnił swoją odmowę uwzględnienia wniosku skarżącej wyłącznie tym, że wymagana była opinia endokrynologa”. Po trzecie lekarz wystawił notatkę z dnia 6 lipca 2020 r., w której zalecił skarżącej przyjmowanie leku Estrofem, przy czym nie wspomniał o Luteinie. Co więcej, informacja medyczna z dnia 5 sierpnia 2020 r. (wspomniana w paragrafie 19) zawiera zalecenie kontynuowania przyjmowania Estrofemu, ale wyraźnie wyklucza Luteinę jako nieodpowiednią w przypadku skarżącej. Te opinie medyczne wydają się częściowo podważać strategię terapeutyczną, pierwotnie opracowaną przez lekarza, któremu zaufała i na którym polegała skarżąca, a następnie na którego opinii oparła się większość. W sposób dorozumiany opinie te kwestionują również zasadność środka tymczasowego orzeczonego przez Trybunał. Większość wyraża następujący pogląd w paragrafie 93: „Trybunał nie może zatem nie zauważyć, że władze krajowe miały przed sobą mocne argumenty wskazujące na to, że terapia hormonalna była odpowiednią metodą leczenia, zważywszy na stan zdrowia skarżącej”. Z powodów wyjaśnionych powyżej bardziej uzasadnione byłoby stwierdzenie, że władze miały przed sobą mocne argumenty wskazujące, że sytuacja nie jest jasna. Większość stwierdza ponadto, co następuje, w paragrafie 93: „W opinii Trybunału ciężar spoczywający na skarżącej w zakresie udowodnienia konieczności zaleconego leczenia poprzez poddanie się dodatkowej konsultacji z endokrynologiem (zob. paragraf 13 powyżej) wydaje się nieproporcjonalny w okolicznościach niniejszej sprawy (por. Van Kück, op. cit., §§ 55 i 56)”. Wobec tego nasuwają się cztery spostrzeżenia. Po pierwsze w punkcie tym nie oddano rzetelnie treści notatki sporządzonej przez kierownika więziennej jednostki medycznej, w której to notatce stwierdzono konieczność nie „dodatkowej konsultacji z endokrynologiem”, lecz przeprowadzenia dokładnych badań psychologicznych, psychiatrycznych i endokrynologicznych. Po drugie zarówno stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu, jak i ocena jego zasadności wymagałyby specjalistycznej wiedzy medycznej, której nie posiadam. Po trzecie uzasadnienie w sposób dorozumiany mimo wszystko sugeruje, że pierwotne leczenie było prawidłowe, podczas gdy dwa rozbieżne poglądy wyrażone przez innych lekarzy i przedstawione powyżej nie były prawidłowe. Po czwarte w dniu 5 sierpnia 2020 r. odbyła się konsultacja z endokrynologiem, podczas której lekarz częściowo zakwestionował zalecone leczenie.   4.  W przedmiotowej sprawie, w następstwie notatki kierownika więziennej jednostki medycznej z dnia 28 maja 2020 r., skarżącej przez pewien czas nie zezwolono na nową dostawę Estrofemu i Luteiny i uniemożliwiono jej przyjmowanie tych dwóch leków przez prawie dwa tygodnie. Z treści notatki lekarskiej z dnia 28 maja 2020 r. wynika, że jej autor kierował się zasadą ostrożności i potrzebą uzyskania dokładnego obrazu stanu zdrowia skarżącej przed podjęciem jakiegokolwiek potencjalnie szkodliwego leczenia. Nie ma żadnych powodów, aby podważać dobrą wiarę autora notatki lub zgodność z zasadami sztuki lekarskiej wyżej wymienionych wskazań, a w aktach sprawy brak jest wzmianek o jakichkolwiek czynnościach procesowych podjętych w celu obalenia tych dwóch założeń (dobrej wiary i przestrzegania zasad sztuki lekarskiej). Zauważam, że rozumowanie większości mimo wszystko pośrednio kwestionuje medyczną racjonalność notatki (m.in. sugerując, że nakłada ona nieproporcjonalne obciążenie na skarżącą – zob. wyżej), ale ocenie tej nie towarzyszy żaden przekonujący argument, a w szczególności nie jest ona poparta opinią biegłego. W takich okolicznościach nie można winić władz więziennych za to, że nie pozwoliły skarżącej uzyskać nowej dostawy pożądanych leków przed przeprowadzeniem dokładnego badania lekarskiego. Władze więzienne nie miały innej możliwości, jak tylko stosować się do wskazań lekarza, i nie mogły ich zakwestionować bez posiłkowania się wiedzą specjalistyczną opartą na dalszych szeroko zakrojonych badaniach lekarskich. O ile prawdziwe jest stwierdzenie, że podawanie zarówno Estrofemu, jak i Luteiny przerwano w okresie od 18 lipca do 31 lipca 2020 r., o tyle nie jest trafne stwierdzenie, że taka sytuacja stanowiła przerwanie leczenia, ponieważ tenże zastosowany środek opierał się na wyraźnym wskazaniu lekarza, podczas gdy skarżąca nadal pozostawała pod opieką medyczną.   5.  Podsumowując, w okolicznościach sprawy władze więzienne starały się postępować zgodnie z zaleceniami lekarzy. W mojej opinii nie ma wystarczających przesłanek, aby stwierdzić, że przerwa w podawaniu Estrofemu i Luteiny w okresie od 18 lipca do 31 lipca 2020 r., następująca zgodnie z zaleceniem lekarza, stanowiła naruszenie praw skarżącej chronionych na mocy art. 8.