34238/09

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 201 Listopad 2016 r. Lhermitte p. Belgii [Wielka Izba] – skarga nr 34238/09 Wyrok z 29.11.2016 [Wielka Izba] Art. 6 Postępowanie karne Art. 6 ust. 1 Sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy Istnienie odpowiednich gwarancji proceduralnych umożliwiających oskarżonemu zrozumienie powodów werdyktu o winie wydanego przez ławę przysięgłych w sądzie przysięgłych: brak naruszenia Fakty – Skarżąca została postawiona przed sądem za morderstwo jej pięciorga dzieci. Proces w jej sprawie prowadził w 2008 r. Sąd Przysięgłych złożony z trzech sędziów zawodowych i ławy przysięgłych. Jej obrońca twierdził, że w czasie wydarzeń cierpiała ona na zaburzenia psychiczne, które czyniły ją niezdolną do kontrolowania swoich działań. Choć początkowo przyjęli odmienny pogląd, ostatecznie biegli psychiatrzy poparli tę opinię w świetle pewnych nowych dowodów przedłożonych w trakcie procesu. Ława przysięgłych odpowiedziała jednak „tak” na pytania dotyczące winy i działania umyślnego. Tego samego dnia Sąd Przysięgłych skazał skarżącą na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Sąd Kasacyjny oddalił następnie kasację, w której skarżąca skarżyła się na brak uzasadnienia werdyktu ławy przysięgłych i wyroku skazującego. Wyrokiem z dnia 26 maja 2015 r. (zobacz Nota informacyjna nr 185) Izba Trybunału orzekła, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji, stwierdzając w szczególności, że pytania do ławy przysięgłych, wyrok skazujący Sądu Przysięgłych oraz kolejny wyrok Sądu Kasacyjnego łącznie umożliwiały skarżącej zrozumienie powodów jej skazania. W dniu 14 września 2015 r. sprawa została przekazana do Wielkiej Izby na wniosek skarżącej. Prawo – Art. 6 ust. 1: Obecna sprawa nie dotyczyła ani tego, czy i jak zostały popełnione zarzucane czyny – obie te kwestie zostały ustalone, a skarżąca je przyznała – ani też kwalifikacji prawnej przestępstw, ani też surowości kary. Kwestią, która pojawiła się, było to, czy skarżąca była w stanie zrozumieć powody, dla których ława przysięgłych uznała, że ponosiła ona odpowiedzialność za swe działania w przedmiotowym czasie, pomimo że biegli psychiatrzy zmienili swą opinię pod koniec rozprawy. Trybunał odpowiedział na to pytanie w sposób pozytywny w oparciu o poniższe spostrzeżenia i względy: (a) Kontradyktoryjny charakter postępowania – Zapewnione zostały następujące gwarancje w czasie procesu: (i) na początku procesu odczytano cały akt oskarżenia, a także wskazano charakter przestępstwa stanowiącego podstawę zarzutów i wszelkie okoliczności mogące zaostrzać lub łagodzić karę; (ii) sprawa przeciwko skarżącej była następnie przedmiotem kontradyktoryjnej dyskusji, każdy dowód był zbadany, a oskarżona, korzystająca z pomocy obrońcy, miała możliwość wzywania świadków i odpowiadania na wysłuchane zeznania; oraz (iii) pytania postawione przez przewodniczącego dwunastu członkom ławy przysięgłych na koniec trwającej dziesięć dni rozprawy zostały odczytane, a strony otrzymały ich kopię. (b) Łączny wpływ oskarżenia oraz pytań do ławy przysięgłych – Po pierwsze, obrońca w imieniu skarżącej nie zgłosił żadnych zastrzeżeń po zaznajomieniu się z pytaniami przewodniczącego do ławy przysięgłych, nie ubiegając się ani o ich zmianę, ani nie proponując innych pytań. Ponadto, ponieważ pierwsze pytanie dotyczyło winy skarżącej, odpowiedź pozytywna ławy przysięgłych w sposób konieczny oznaczała, że w opinii ławy przysięgłych ponosiła ona odpowiedzialność za swe czyny w przedmiotowym czasie. Skarżąca nie mogła zatem utrzymywać, że nie była w stanie zrozumieć stanowiska ławy przysięgłych w tej sprawie. Co prawda, ława przysięgłych nie przedstawiła uzasadnienia swych stwierdzeń w tym zakresie. Jednakże, zgodność z wymogami rzetelnego procesu należy oceniać na podstawie całokształtu postępowania, badając, czy w świetle wszystkich okoliczności sprawy, procedura, którą zastosowano, umożliwiła oskarżonemu zrozumienie, dlaczego został uznany winnym. Tego typu badanie w obecnej sprawie wykazało istnienie szeregu czynników, które mogły rozwiać wszelkie wątpliwości po stronie skarżącej co do przekonania członków ławy przysięgłych, że ponosiła ona odpowiedzialność karną w czasie wydarzeń. (i) Od swego wstępnego etapu śledztwo koncentrowało się na stanie psychologicznym skarżącej w czasie zabójstw. Oskarżenie, które liczyło ok. 50 stron, przedstawiało precyzyjny przebieg wydarzeń, podjęte kroki oraz dowody uzyskane w trakcie śledztwa, a także opinie kryminalistyczne biegłych lekarzy, a znaczna ich część była poświęcona osobistej historii skarżącej i jej życia rodzinnego oraz motywów i powodów, które pchnęły ją do dokonania zabójstw, szczególnie w świetle oceny jej stanu psychologicznego i psychicznego przez biegłych. Co prawda, akt oskarżenia w niewielkim stopniu pomagał zrozumieć werdykt wydany przez ławę przysięgłych, jako że został on przedłożony przed rozprawą główną, tj. kluczową częścią postępowania przed Sądem Przysięgłych; art. 6 wymagał zrozumienia nie tyle powodów, które skłoniły organy śledcze do skierowania sprawy na rozprawę przed Sądem Przysięgłych, co powodów, które skłoniły członków ławy przysięgłych, po wysłuchaniu rozprawy, do wydania ich decyzji w sprawie winy. Ponadto, Trybunał nie może spekulować, czy stwierdzenia co do faktów zaprezentowane w akcie oskarżenia wpłynęły bądź nie na obrady oraz ostatecznie wydaną decyzję ławy przysięgłych. (ii) Podczas procesu w Sądzie Przysięgłych, kwestia odpowiedzialności karnej skarżącej była głównym przedmiotem postępowania, zważywszy że pojawienie się nowych dowodów skłoniło przewodniczącego do zarządzenia kolejnych badań psychiatrycznych, których wnioski były przedmiotem analizy. (iii) Wyrok ws. wymierzenia kary wyraźnie wspominał zarówno determinację skarżącej w popełnieniu morderstw, jak też sposób popełnienia ich z zimną krwią. Wniosek co do jej odpowiedzialności karnej był logiczny w świetle odpowiedzi ławy przysięgłych na pytania. Ponadto Sąd Kasacyjny nie dokonał innej wykładni wyroku ws. wymierzenia kary, jako że uznał, że względy związane z działaniem z zimną krwią przez skarżącą i jej determinacją w popełnieniu przestępstw były powodem stwierdzenia przez Sąd Przysięgłych, że ponosiła odpowiedzialność karną w czasie wydarzeń. (c) Zredagowanie wyroku ws. wymierzenia kary przez sędziów zawodowych, którzy nie uczestniczyli w obradach dotyczących kwestii winy – Ten czynnik nie może podważać wartości i wpływu wyjaśnień udzielonych skarżącej, zważywszy że: (i) wyjaśnień udzielono bez zwłoki, pod koniec posiedzenia Sądu Przysięgłych, ponieważ wyrok w sprawie wymierzenia kary został wydany w tym dniu, co werdykt; (ii) chociaż przedmiotowy wyrok formalnie został zredagowany przez sędziów zawodowych, mogli oni otrzymywać uwagi od dwunastu członków ławy przysięgłych, którzy w istocie zasiadali obok nich w trakcie obrad w sprawie kary, a ich nazwiska widnieją w wyroku; a także (iii) sędziowie zawodowi byli obecni w trakcie całej rozprawy, byli zatem w stanie w odpowiednim kontekście umiejscowić uwagi przysięgłych. (d) Brak szczegółowych wyjaśnień w sprawie różnicy w opinii ławy przysięgłych i biegłych psychiatrów w sprawie zdolności skarżącej do kontrolowania jej czynów w czasie wydarzeń – Co prawda, w swojej ostatniej opinii trzej biegli psychiatrzy wyrazili jednomyślną opinię, że skarżąca „w czasie wydarzeń cierpiała na poważne zaburzenia psychiczne sprawiające, że nie była w stanie kontrolować swych czynów”. Jednakże Trybunał już stwierdził, że ustalenia poczynione przez biegłych psychiatrów w czasie procesu przed Sądem Przysięgłych stanowiły jedynie część dowodów przedłożonych ławie przysięgłych. Ponadto, biegli sami pomniejszyli wpływ swoich ustaleń, oświadczając, że ich odpowiedzi odzwierciedlały jedynie ich osobiste przekonanie, uznając jednocześnie, że stanowiły one tylko i wyłącznie „rzetelną opinię, a nie absolutną prawdę naukową”. Z powyższych względów, fakt, że ława przysięgłych nie wskazała powodów, dla których przyjęła opinię odmienną od ostatecznej korzystnej dla skarżącej opinii biegłych psychiatrów, nie uniemożliwiał jej zrozumienia decyzji o uznaniu jej odpowiedzialności karnej. *** Podsumowując, skarżącej zapewniono wystarczające gwarancje umożliwiające jej zrozumienie werdyktu ławy przysięgłych. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (dziesięcioma głosami do siedmiu). (Zobacz Taxquet p. Belgii [Wielka Izba], skarga nr 926/05, 16 listopada 2010 r., Nota informacyjna nr 135; oraz Legillon p. Francji (skarga nr 53406/10) oraz Agnelet p. Francji (skarga nr 61198/08), wyroki z 10 stycznia January 2013 r. podsumowane w Nocie informacyjnej nr 159; zobacz również, w serii przewodników po orzecznictwie, Przewodnik ws. art. 6 (aspekt karny)).   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa