35553/12;36678/12;36711/12

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 222 Październik 2018 S., V. i A. p. Danii [Wielka Izba] – skarga nr 35553/12, 36678/12 oraz 36711/12 Wyrok z 22.10.2018 r. [Wielka Izba] Art. 5 Konwencji[1] Art. 5 ust. 1 Pozbawienie wolności Art. 5 ust. 1 lit. c Konieczne w celu zapobieżenia popełnieniu czynu zagrożonego karą Ośmiogodzinne pozbawienie wolności kibiców piłki nożnej w celu zapobieżenia przemocy, bez postawienia zarzutu: brak naruszenia Fakty – W 2009 r. skarżący, trzech obywateli duńskich, przebywali w Kopenhadze, by wziąć udział w meczu piłki nożnej między Danią a Szwecją. Duńska policja przewidziała możliwość bójki między grupami chuliganów z obu krajów. Drugi i trzeci skarżący zostali zatrzymani w związku z dużą bójką między kibicami duńskimi a szwedzkimi. Później pierwszy skarżący również został zatrzymany wraz z dużą liczbą innych kibiców, po tym jak słyszano, że nakłaniał innych do wzięcia udziału w bójce. Każdy z trzech skarżących został zatrzymany na niecałe osiem godzin bez postawienia zarzutu przestępstwa. Ubiegali się o odszkodowanie w duńskich sądach za bezprawne pozbawienie wolności, ale bez powodzenia. Prawo – art. 5 ust. 1 (a) Czy pozbawienie wolności skarżących było objęte zakresem art. 5 ust. 1 lit. b – Obecności dużych sił policji, co jest normalne na wszelkich imprezach masowych, nie można porównać do bardzo szczególnych środków, jakie zostały podjęte w sprawie Ostendorf p. Niemcom w celu zapewnienia, by osoby zainteresowane były świadome, że muszą się powstrzymać od popełnienia określonego czynu. Tak szeroka wykładnia art. 5 ust. 1 lit b. pociągałaby za sobą konsekwencje niezgodne z zasadą praworządności, z której cała Konwencja czerpie swą inspirację. Zważywszy na to, w okolicznościach niniejszej sprawy, pozbawienie wolności skarżących nie było objęte art. 5 ust. 1 lit b. Konwencji. (b) Czy art. 5 ust. 1 lit. c ma zastosowanie do prewencyjnego pozbawienia wolności poza postępowaniem karnym (i) Zakres, w jakim Trybunał uznał [w swym orzecznictwie], że druga część art. 5 ust. 1 lit. c stanowi odrębną podstawę pozbawienia wolności w stosunku do pierwszej części tego przepisu – Art. 5 ust. 1 lit. c zezwala na zatrzymanie lub aresztowanie osoby w różnych okolicznościach, w tym na podstawie drugiej części tego przepisu, „jeśli jest to konieczne w celu zapobieżenia popełnienia [przez nią] ... czynu [zagrożonego karą]”. Zarówno jednoznaczne brzmienie drugiej części, jak i odpowiednie prace przygotowawcze wyraźnie wskazują, że należy to traktować jako odrębną podstawę pozbawienia wolności w stosunku, w szczególności, do podstawy przewidzianej przez pierwszą część tego przepisu. Aby obowiązki policji w zakresie utrzymywania porządku i zapewniania ochrony ludności nie stały się niemożliwe do wypełnienia w praktyce, należy co do zasady dozwolić policji na pozbawienie wolności osoby na podstawie art. 5 ust. 1 lit. c poza kontekstem postępowania karnego, pod warunkiem przestrzegania podstawowej zasady art. 5, a mianowicie ochrony jednostki przed arbitralnością. W celu zapewnienia większej spójności i zgodności swojego orzecznictwa Trybunał potwierdził zatem podejście przyjęte w wyroku w sprawie Lawless p. Irlandii (nr 3), od którego odszedł następnie, bez przyznawania tego, w sprawach Ciulla p. Włochom i Ostendorf p. Niemcom. (ii) Czy wymóg „celu” określony w art. 5 ust. 1 lit. c („w celu postawienia przed właściwym organem”) może stanowić przeszkodę dla zastosowania prewencyjnego pozbawienia wolności na podstawie drugiej części tego przepisu – Odpowiedź na pytanie, czy wymóg dotyczący celu został spełniony, powinna zależeć od obiektywnej oceny postępowania władz, w szczególności, czy zgodnie z wymogiem art. 5 ust. 3 niezwłocznie postawiły one osobę pozbawioną wolności przed sędzią w celu ustalenia legalności jej pozbawienia wolności lub zarządziły jej zwolnienie przed upływem takiego czasu. Ponadto, w przypadku braku zgodności z tym ostatnim wymogiem, osoba zainteresowana powinna mieć zagwarantowane prawo do odszkodowania zgodnie z art. 5 ust. 5. Gdy osoba prewencyjnie pozbawiona wolności zostaje zwolniona po krótkim okresie czasu z uwagi na fakt, że minęło zagrożenie lub, na przykład, że upłynął przepisany prawem krótki termin, wymóg celu postawienia pozbawionego wolności przed właściwym organem nie powinien jako taki stanowić przeszkody dla krótkoterminowego prewencyjnego pozbawienia wolności objętego drugą częścią art. 5 ust. 1 lit. c Konwencji - z zastrzeżeniem dostępności w prawie krajowym dodatkowych gwarancji zawartych w art. 5 ust. 3 i 5 (patrz punkt (iii) poniżej). Jednakże elastyczność w tej dziedzinie jest ograniczona przez istotne gwarancje zawarte w art. 5 ust. 1, w szczególności wymogi, by pozbawienie wolności było zgodne z prawem, zgodne z celem ochrony osób przed arbitralnością, by przestępstwo było konkretne i określone, w szczególności co do miejsca i czasu jego popełnienia oraz jego ofiar, oraz by władze były w stanie przedstawić kilka faktów lub informacji, które przekonałyby obiektywnego obserwatora, że dana osoba najprawdopodobniej brałaby udział w konkretnym i określonym przestępstwie, gdyby jego popełnienia nie zapobieżono poprzez pozbawienie wolności. Taką elastyczność dodatkowo ogranicza wymóg, by zatrzymanie i aresztowanie było „uznane w sposób uzasadniony za konieczne”. Przy ocenie zakresu tego wymogu istotny można być rozmiar, w jakim dane środki wpływają na interesy chronione przez inne prawa gwarantowane Konwencją. (iii) Dodatkowe gwarancje na podstawie art. 5 ust. 3 i 5 – Ze sformułowania art. 5 ust. 3 wynika bezpośrednio, że jeśli osoba nie jest już „zatrzymana lub aresztowana”, ale została zwolniona, nie ma obowiązku niezwłocznego postawienia jej przed sędzią. Gdy osoba zostaje pozbawiona wolności na podstawie drugiej części art. 5 ust. 1 lit. c w przypadku braku postępowania przygotowawczego i podejrzenia wymagającego potwierdzenia lub rozwiania, okoliczności stanowiące zagrożenie popełnienia przez nią czynu zagrożonego karą muszą być ustalone już w czasie, kiedy osoba ta zostaje pozbawiona wolności w celu zapobieżenia temu czynowi. Wydaje się zatem, że czas potrzebny między zatrzymaniem osoby w celach prewencyjnych a jej niezwłocznym postawieniem przed sędzią lub urzędnikiem sądowym powinien być krótszy niż w przypadku tymczasowego aresztowania w postępowaniu karnym. Mając na uwadze konieczność oceniania niezwłoczności w świetle szczególnych okoliczności każdej sprawy, Trybunał stwierdził, że, ogólnie rzecz biorąc, w kontekście prewencyjnego pozbawienia wolności zwolnienie „w czasie przed niezwłoczną kontrolą sądową” powinno być kwestią godzin, a nie dni. Co do prawa do „bycia sądzonym w rozsądnym terminie albo zwolnionym na czas postępowania”, jeśli nie wszczyna się żadnego postępowania karnego, a proces karny nie jest planowany, wymóg określony przez drugą część art. 5 ust. 3 nie może mieć zastosowania do prewencyjnego pozbawienia wolności. Jednakże prewencyjne pozbawienie wolności na podstawie drugiej części art. 5 ust. 1 lit. c jest uzależnione od gwarancji ustanowionej w art. 5 ust. 5. Sądowa kontrola legalności pozbawienia wolności jest nieodłączną częścią badania przez sądy krajowe roszczenia odszkodowawczego. (c) Zastosowanie w niniejszej sprawie zasad wynikających z drugiej części art. 5 ust. 1 lit. c (i) Czy prewencyjne pozbawienie wolności skarżących było objęte drugą częścią art. 5 ust. 1 lit. c – Mając na uwadze w szczególności fakt, że tego dnia zatrzymano 138 osób, skarżący zostali zwolnieni, zanim konieczne stało się postawienie ich przed sędzią zgodnie z wymogiem niezwłoczności przewidzianym w art. 5 ust. 3 Konwencji. Na podstawie ustawy o wymiarze sprawiedliwości skarżący mieli możliwość skierowania kwestii legalności ich pozbawienia wolności do zbadania przez sądy i skorzystali z tej możliwości. Ponadto, skarżący mogli uzyskać odszkodowanie, jeśliby było ono uzasadnione z punktu widzenia art. 5 ust. 5 Konwencji. Pozbawienie wolności skarżących na podstawie art. 5 ust. 3 duńskiej ustawy o policji było objęte drugą częścią art. 5 ust. 1 lit. c Konwencji. (ii) Czy pozbawienie wolności skarżących było zgodne z prawem w świetle prawa krajowego – W zakresie, w jakim prawo krajowe przewidywało, że prewencyjne pozbawienie wolności nie powinno przekraczać sześciu godzin, policja odpowiednio uwzględniła ten termin w swej strategii. Próbowała uniknąć stosowania pozbawienia wolności zbyt wcześnie w ciągu dnia, ponieważ w przeciwnym razie każda osoba tak zatrzymana musiałaby zostać zwolniona podczas lub bezpośrednio po meczu, a wówczas istniałoby ryzyko wznowienia bójki. Ponadto policja stale oceniała sytuację, a ciągła przemoc zmusiła ją do przekroczenia terminu sześciu godzin. Sądy krajowe stwierdziły, że pozbawienie wolności skarżących było zgodne z prawem na podstawie ustawy o policji oraz że przekroczenie terminu było uzasadnione w świetle celu zatrzymania oraz zorganizowanego charakteru, zakresu i czasu trwania zamieszek oraz umiarkowanego przekroczenia maksymalnych okresów pozbawienia wolności w przypadku każdego ze skarżących. Ponieważ nic nie wskazuje, by ustalenia sądów krajowych były arbitralne lub oczywiście nieuzasadnione, pozbawianie wolności skarżących było „zgodne z prawem” w tym znaczeniu, że spełniało uregulowania materialnego i proceduralnego prawa krajowego. (iii) Czy pozbawienie wolności skarżących nie było arbitralne – Ustalenia faktyczne poczynione przez sąd krajowy w niniejszej sprawie były w stanie utwierdzić obiektywnego obserwatora w przekonaniu, że w czasie, kiedy skarżący zostali pozbawieni wolności, policja miała wszelkie powody, by sądzić, że organizują oni bijatykę w centrum Kopenhagi w godzinach przed, w trakcie lub po meczu piłki nożnej, która mogła spowodować znaczne zagrożenie dla bezpieczeństwa wielu pokojowych kibiców piłki nożnej i niezaangażowanych osób trzecich obecnych w danym momencie. Dokładne miejsce, czas i potencjalne ofiary przestępstw mogły być łatwo zidentyfikowane. Prawo krajowe precyzowało, od jakich przestępstw skarżący powinien się powstrzymać. Ponadto, stan faktyczny, ustalony przez sądy krajowe, wystarczająco wskazywał, że „czyn zagrożony karą”, któremu miano zapobiec, można uznać za „określony i konkretny”. Władze przedstawiły dowód, że według wszelkiego prawdopodobieństwa skarżący uczestniczyliby w tym czynie zagrożonym karą, jeśliby nie zapobieżono jego popełnieniu poprzez pozbawienie ich wolności. (iv) Czy pozbawienie wolności skarżących było „konieczne” – Trybunał uznał, że przydatne będzie szersze omówienie kryterium konieczności w odniesieniu do drugiej części art. 5 ust. 1 lit. c. Muszą być rozważone mniej dotkliwe środki i uznane za niewystarczające do zagwarantowania interesu indywidualnego lub publicznego wymagającego pozbawienia wolności. Nie można w uzasadniony sposób uznać prewencyjnego pozbawienia wolności za konieczne, jeśli nie jest zapewniona sprawiedliwa równowaga między znaczeniem, jakie ma w społeczeństwie demokratycznym zapobieganie bezpośredniemu zagrożeniu popełnieniem przestępstwa, a znaczeniem prawa do wolności. W związku z tym, aby tak poważny środek jak pozbawienie wolności był proporcjonalny, „konkretne i określone” przestępstwo, do którego odnosi się druga część art. 5 ust. 1 lit. c, musi mieć poważny charakter, pociągając za sobą zagrożenie dla życia lub zdrowia lub zagrożenie znaczną szkodą materialną. Dodatkowo wynika z tego, że pozbawienie wolności powinno zakończyć się, gdy tylko zagrożenie to minie, co wymaga monitorowania, ponieważ długość pozbawienia wolności stanowi również istotny czynnik. W niniejszej sprawie czyn zagrożony karą, którego władze próbowały uniknąć, był niewątpliwie poważny. Zanim wybuchła pierwsza bójka, policja stosowała bardzo ostrożne podejście i łagodne środki, takie jak dialog, by zapobiec starciom chuliganów. Zaparkowała również swoje transportery opancerzone w poprzek, by zapobiec spotkaniu się grup szwedzkich i duńskich kibiców. Następnie skierowała grupę fanów duńskich na boczną ulicę w celu ich rejestracji i przeszukania. W tym momencie intensywnej akcji, w bezpośrednim sąsiedztwie toczącej się bójki, zostali zatrzymani drugi i trzeci skarżący wraz z czterema innymi osobami, w pełnej zgodności ze strategią zatrzymywania jedynie prowodyrów starć. Natomiast około czterdziestu czterech osób z grupy duńskiej, w tym pierwszy skarżący, zostało pozostawionych na wolności na bocznej ulicy. Pierwszy skarżący został zatrzymany dopiero, gdy usłyszano, jak nakłaniał inne osoby do wzięcia udziału w bójce. A zatem policja nie stosowała nadmiernych zatrzymań. Mając powyższe na uwadze, Trybunał nie dostrzegł żadnego powodu, by podważyć wniosek sądu pierwszej instancji, że „mniej radykalne środki nie mogły być uznane za wystarczające do uniknięcia w tych okolicznościach zagrożenia dodatkowymi zamieszkami”. Ustalono zatem, że pozbawienie wolności skarżących można w uzasadniony sposób uznać za „konieczne” do zapobieżenia podżeganiu lub dalszemu podżeganiu przez nich do czynów chuligańskich, zważywszy że mniej rygorystyczne środki byłyby niewystarczające. Co do czasu trwania pozbawienia wolności – skarżący zostali zwolnieni, gdy tylko minęło bezpośrednie zagrożenie, nie byli zatrzymani dłużej niż to było konieczne, a ocena zagrożenia była prowadzona na bieżąco w stopniu wystarczającym. Zważywszy na to, sądy krajowe zapewniły sprawiedliwą równowagę między znaczeniem prawa do wolności a wagą uniemożliwienia skarżącym organizowania lub uczestniczenia w chuligańskiej bijatyce. Prewencyjne pozbawienie wolności skarżących było zgodne z art. 5 ust. 1 lit c. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (piętnastoma głosami do dwóch). (Zobacz Ostendorf p. Niemcom, skarga nr 15598/08, 7 marca 2013 r.[i], Nota informacyjna nr 161; Lawless p. Irlandii (nr 3), skarga nr 332/57, 1 lipca 1961 r.; oraz Ciulla p.  Włochom, skarga nr 11152/84, 22 lutego 1989 r. Zobacz także Brogan i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu, skargi nr 11209/84 et al., 29 listopada 1988 r.; Fox, Campbell i Hartley p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 12244/86, 30 sierpnia 1990 r.; Steel i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 24838/94, 23 września 1998 r.; Jėčius p. Litwie, skarga nr 34578/97, 31 lipca 2000 r.; Nicol i Selvanayagam p. Zjednoczonemu Królestwu (dec.), skarga nr 32213/96, 11 stycznia 2001 r.; McBride p. Zjednoczonemu Królestwu (dec.), skarga nr 27786/95, 5 lipca 2001 r.; Kandzhov p. Bułgarii, skarga nr 68294/01, 6 listopada 2008 r., Nota informacyjna nr 113; Stanev p. Bułgarii [Wielka Izba], skarga nr 36760/06, 17 stycznia 2012 r., Nota informacyjna nr 148; a także Austin i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu [Wielka Izba], skargi nr 39692/09 et al., 15 marca 2012 r.[ii], Nota informacyjna nr 150)   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa     [1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.). [i] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie: http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-153241 [ii] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie: http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-147966