37975/97

WyrokETPCz2000-10-10ECLI:CE:ECHR:2000:1010JUD003797597

Analiza orzeczenia

Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.

Zagadnienie prawne

Czy przedłużenie tymczasowego aresztowania bez zapewnienia skutecznej kontroli sądowej, w tym obecności skarżącego na rozprawach i możliwości zaskarżenia decyzji, naruszyło prawo do rzetelnego procesu z art. 5 ust. 4 Konwencji?

Ratio decidendi

Trybunał podkreślił, że art. 5 ust. 4 Konwencji wymaga, aby postępowanie sądowe w sprawie legalności pozbawienia wolności było kontradyktoryjne i zapewniało równość broni między prokuratorem a zatrzymanym. Stwierdził, że skarżący został pozbawiony skutecznego mechanizmu kontroli legalności jego aresztowania, zwłaszcza gdy zmieniono podstawy aresztowania, a on sam nie był obecny na kluczowych rozprawach, co uniemożliwiło mu instruowanie adwokata. Mimo że art. 5 ust. 4 nie wymaga odwołania, jeśli prawo krajowe je przewiduje, organ odwoławczy musi spełniać wymogi tego artykułu, czego w niniejszej sprawie nie zapewniono.

Stan faktyczny

Skarżący, obywatel Litwy, został aresztowany 19 maja 1997 r. pod zarzutem próby przejęcia mienia. 21 maja 1997 r. sąd rejonowy w Kłajpedzie zarządził jego tymczasowe aresztowanie. Odwołanie skarżącego od tej decyzji zostało oddalone przez sąd okręgowy 3 lipca 1997 r., przy czym skarżący nie był obecny na rozprawie. 17 lipca 1997 r. sąd rejonowy przedłużył areszt, zmieniając jego podstawy (ryzyko ucieczki, wpływanie na świadków), również bez obecności skarżącego. Próba zaskarżenia tego przedłużenia została odrzucona z przyczyn proceduralnych. Skarżący został skazany 24 lutego 1998 r. na karę pozbawienia wolności i zwolniony po jej odbyciu.

Rozstrzygnięcie

Trybunał jednogłośnie: 1. Stwierdza, że nie doszło do naruszenia art. 5 ust. 3 Konwencji. 2. Stwierdza, że doszło do naruszenia art. 5 ust. 4 Konwencji. 3. Zasądza, że pozwane państwo ma zapłacić skarżącemu w ciągu trzech miesięcy: (i) 5000 (pięć tysięcy) litewskich litów tytułem szkody niemajątkowej; (ii) 3000 (trzy tysiące) litewskich litów tytułem kosztów i wydatków, powiększone o wszelkie należne podatki.

Pełny tekst orzeczenia

grauzinisi litvis winaaRmdeg GRAUZINIS V. LITHUANIA saqmis faqtobrivi mxare 8. momCivani aris litvis moqalaqe, dabadebulia 1960 wels da cxovrobs qalaq klaipedaSi. 9. 1997 wlis maisSi kafes mepatronem ganacxada, rom momCivanma igi scema da daemuqra, rom mis qonebas daepatroneboda. 10. momCivani daakaves 1997 wlis 19 maiss. 1997 wlis 21 maiss igi waradgines klaipedas raionuli sasamarTlos winaSe, romelmac gasca misi dapatimrebis brZaneba. sasamarTlom motivis saxiT miuTiTa, rom eWvis arsebobis periodSi momCivans SeeZlo Caedina sxva danaSaulic. 11. 1997 wlis 22 maiss momCivani msjavrdebul iqna sxvisi qonebis ZaladobiT dauflebis mcdelobis gamo. 12. 1997 wlis 27 ivniss momCivanma es gadawyvetileba gaasaCivra da, sxva moTxovnebTan erTad, ganacxada, rom ar arsebobda misi dapatimrebis safuZveli da moiTxova misi giraoTi gaTavisufleba. 13. 1997 wlis 3 ivliss klaipedas saolqo sasamarTlom saapelacio saCivari ar daakmayofila. sxdomas ar eswreboda Tavad momCivani, magram eswreboda misi advokati. saolqo sasamarTlom ganacxada, rom momCivani waradgines raionuli sasamarTlos winaSe, romelmac gasca dapatimrebis brZaneba. saolqo sasamarTlos TqmiT, aqedan gamomdinare, raionul sasamarTlos SeeZlo, momCivanis pirovnebisa da midrekilebis gaTvaliswinebiT, misi dapatimrebis mizanSewonilobis gansazRvra. amgvarad, saapelacio sasamarTlos daskvniT, pirveli instanciis sasamarTlom kanonzomierad gansazRvra dapatimrebis safuZvlad momCivanis mier axali danaSaulebis Cadenis saSiSroeba. 14. wlis 17 ivliss klaipedas raionulma sasamarTlom gazarda momCivanis dapatimrebis vada. am process Tavad momCivani ar eswreboda, magram eswreboda misi advokati. sasamarTlos aRar miuTiTebia motivad momCivanis mier danaSaulis SesaZlo Cadena, dapatimrebis vadis gagrZelebis motivad man daasaxela axali safuZvlebi, – rom momCivani SeiZleba gaqceuliyo da, amasTan, zegavlena moexdina mowmeebze. 15. 1997 wlis 5 seqtembers momCivanma es ganCineba gaasaCivra da, sxvaTa Soris, ganacxada, rom misi dapatimreba (detention on remand) ewinaaRmdegeba Sida kanonmdeblobas da konstitucias. kerZod, man ganacxada, rom gadawyvetileba dapatimrebis Sesaxeb miRebuli iyo TviTneburad, radgan sasamarTlos ar warmoudgenia raime mtkicebuleba, rac daadasturebda, rom igi SeiZleba gaqceuliyo da zegavlena moexdina mowmeebze. man moiTxova giraoTi gaTavisufleba. 16. 1997 wlis 9 seqtembers klaipedas saolqo sasamarTlos mosamarTlem saapelacio saCivari ganuxilvelad daabruna ukan. man momCivans werilobiT acnoba, rom sisxlis samarTlis saproceso kodeqsi ar iTvaliswinebda dapatimrebis vadis gaxangrZlivebis Sesaxeb gadawyvetilebis gasaCivrebis SesaZleblobas. 17. 1997 wlis 16 oqtombers klaipedas raionuli sasamarTlos mosamarTlem mxareTa dauswreblad gamoitana dadgenileba braldebulis samarTalSi micemis Sesaxeb. gadawyvetilebaSi mosamarTlem aRniSna, rom momCivans patimrobis vada unda gagrZeleboda. Tumca miTiTebuli ar iyo am gadawyvetilebis miRebis safuZvlebi da patimrobis xangrZlivoba. mosamarTles ar gauTvaliswinebia momCivanis mtkiceba, rom patimrobaSi is ukanonod imyofeboda. 18. SemdgomSi, mas sxva brali, kerZod, sazogadoebrivi wesrigis darRveva wauyenes. 1988 wlis 24 Tebervals klaipedas raionulma sasamarTlom mas gamoutana gamamtyunebeli ganaCeni da miusaja 1 wliTa da 4 TviT Tavisuflebis aRkveTa. momCivans pirveli instanciis sasamarTlos ganaCeni ar gausaCivrebia. 19. sasjelis moxdis Semdgom momCivani gaaTavisufles. II. Sesabamisi Sida kanonmdebloba 104-e muxlis pirveli punqti (ZalaSi iyo 1998 wlis 24 ivnisamde): “... dakavebuli piri sasamarTlos unda waredginos ara ugvianes 48 saaTisa... mosamarTlem unda moisminos piris mosazreba misi dakavebis safuZvlebTan dakavSirebiT. dakiTxvaSi monawileobis ufleba aqvs prokurorsa da dakavebuli piris advokats. dakiTxvis Semdeg mosamarTle gamoscems brZanebas piris dapatimrebis Sesaxeb, patimrobis vadis miTiTebiT, an auqmebs an cvlis winaswari patimrobis RonisZiebas. ... sasamarTlosTvis saqmis gadacemis Semdeg ... [sasamarTlos] SeuZlia winaswari patimrobis daweseba, Secvla an gauqmeba” 106-e muxlis me-3 punqti (ZalaSi iyo 1998 wlis 24 ivnisamde): “patimrobis vadis gasagrZeleblad [winaswari gamoZiebis etapze] mosamarTle valdebulia daniSnos sasamarTlo sxdoma, romelSic savaldebuloa dacvis mxaris, prokurorisa da, Tu saWiroa, dapatimrebuli piris monawileoba” 109-e muxlis pirveli punqti (ZalaSi iyo 1998 wlis 24 ivnisamde): “winaswari gamoZiebis etapze, dapatimrebul pirs an mis advokats ufleba aqvT Seitanon saCivari [saapelacio sasamarTloSi] patimrobis RonisZiebis gamoyenebis Taobaze ... saCivris ganxilvis mizniT SeiZleba dainiSnos sxdoma, romelSic dapatimrebuli pirisa da misi advokatis an mxolod advokatis monawileobaa savaldebulo. sxdomaze prokuroris daswreba savaldebuloa. [saapelacio sasamarTlos] miRebuli gadawyvetileba sabolooa da sakasacio wesiT gasaCivrebas ar eqvemdebareba. patimrobis vadis xelaxla gagrZelebis sakiTxis ganxilvisas dasaSvebia misi xelaxla gasaCivreba.” 249-e muxlis pirveli punqti: “sxdomaze braldebulis samarTalSi micemis sakiTxis ganxilvisas mosamarTlem erTpirovnulad an sasamarTlom unda daadginos ... 11) sworad SeirCa Tu ara aRkveTis RonisZieba”. 250-e muxlis pirveli punqti: “Tu sasamarTlo daadgens, rom arsebobs sakmarisi safuZveli braldebulis samarTalSi misacemad, sxdomaze mosamarTle erTpirovnulad an sasamarTlo... 2) wyvets aRkveTis RonisZiebis gamoyenebis sakiTxs...” 297-e muxli: “… saqmis ganxilvis gadadebis SemTxvevaSi ... sasamarTlo ganixilavs procesis mxareTa Suamdgomlobebs da iRebs gadawyvetilebas maT Sesaxeb.” 372-e muxlis me-4 punqti (ZalaSi 1999 wlis 1 ianvramde, ukve gauqmebuli): “sasamarTlos gadawyvetileba, romelic adgens, cvlis an auqmebs aRkveTis RonisZiebas ... gasaCivrebas ar eqvemdebareba... .” samarTlebrivi mxare I. konvenciis me-5 muxlis me-3 punqtis savaraudo darRveva 22. momCivanma ganacxada, rom mis mimarT darRveulia me-5 muxlis me-3 punqti, romlis Tanaxmad: “...” 23. momCivanis TqmiT, misi dapatimrebis Semdgomi Tveebis ganmavlobaSi igi ganmeorebiT ar warudgeniaT mosamarTlis winaSe, anu maSin, rodesac klaipedas saolqo sasamarTlom misi saapelacio saCivari dapatimrebis brZanebis Taobaze 1997 wlis 21 maiss ganixila da, rodesac klaipedas raionulma sasamarTlom gaugrZela patimrobis vada 1997 wlis 17 ivlissa da 16 oqtombers. 24. mTavrobis TqmiT, me-5 muxlis me-3 punqti ar moiTxovs momCivanis mosamarTlis winaSe ganmeorebiT wardgenas. 25. sasamarTlo aRniSnavs, rom momCivani wardga mosamarTlis winaSe dakavebidan ori dRis Semdeg. aqedan gamomdinare, me-5 muxlis me-3 punqtiT garantirebuli ufleba ar darRveula. sasamarTlo miuTiTebs, rom momCivanis gancxadeba imasTan dakavSirebiT, rom igi mosamarTlisTvis momdevno Tveebis ganmavlobaSi unda waredginaT ganmeorebiT, ganxilul unda iqnes konvenciis me-5 muxlis me-4 punqtis mixedviT (ix. mutatis mutandis, 2000 wlis 11 ivnisis gadawyvetileba saqmeze Trzaska v. Poland, no. 25792/94, §§ 70-79). mocemul garemoebebSi, sasamarTlos azriT, me-5 muxlis me-3 punqti ar moicavs mosamarTlis winaSe piris ganmeorebiT miyvanis uflebas(ix., mutatis mutandis, Jecius v. Lithuania, no. 34578/97, 31.7.2000, §§ 84-87). 26. aqedan gamomdinare, ar aris darRveuli konvenciis me-5 muxlis me-3 punqti. II. konvenciis me-5 muxlis me-4 punqtis savaraudo darRveva 27. momCivanis gancxadebiT, mis mimarT dairRva me-5 muxlis me-4 punqti, romlis Tanaxmad: “...” 28. am debulebis safuZvelze, momCivanma kvlav ganacxada, rom igi ganmeorebiT ar waradgines mosamarTlis winaSe (ix. agreTve punqti 23 zemoT). garda amisa, man aRniSna, rom sisxlis samarTlis saproceso kodeqsis 372-e muxlis me-4 punqtis ZaliT, mas faqtobrivad waarTves patimrobis vadis gagrZelebis Sesaxeb gadawyvetilebis gasaCivrebis SesaZlebloba. dabolos, man ganacxada, rom 1997 wlis 16 oqtombers klaipedas raionuli sasamarTlos mosamarTlem mas winaswari patimrobis vada gaugrZela mxareTa mosmenis gareSe, riTac daarRvia momCivanis ufleba gaasaCivros misi dapatimrebis kanoniereba SejibrebiTobis principis safuZvelze. 29. mTavroba amtkicebda, rom konvenciis me-5 muxlis me-4 punqti ar moiTxovs piris ganmeorebiT wardgenas mosamarTlis winaSe. garda amisa, mTavrobam aRniSna, rom am SemTxvevaSi daculi iyo me-5 muxlis me-4 punqtiT dadgenili moTxovnebi. kerZod, momCivanis saCivari 1997 wlis 21 maisis dapatimrebis brZanebis Taobaze ganxilul iqna saolqo sasamarTlos mier SejibrebiTobis principis dacviT. rac Seexeba wess, romlis Tanaxmad moxda momCivanis patimrobis vadis gagrZeleba, mTavrobam ganacxada, rom momCivanis advokati eswreboda raionuli sasamarTlos 1997 wlis ivlisis sxdomas. miuTiTa ra am sasamarTlos precedentul samarTalze (Sanchez-Reisse v. Switzerland, 1986 wlis 21 oqtomberi, Series A. no. 107), mTavrobam aRniSna, rom 1997 wlis oqtombris sxdomaze aucilebeli ar iyo mxareTa monawileoba, radgan “werilobiTi warmoebac” akmayofilebda me-5 muxlis me-4 punqtiT dadgenil moTxovnebs. 30. sasamarTlo aRniSnavs, rom me-5 muxlis me-4 punqti dapatimrebul an dakavebul pirs aZlevs uflebas, aRZras saCivari yvela im procedurul, Tu materialur samarTlis sakiTxTan dakavSirebiT, rasac SeiZleba mniSvneloba hqondes dapatimrebisa an dakavebis “kanonierebis” dadgenisTvis, konvenciis miznebisaTvis (ix. 1998 wlis 29 noembris gadawyvetileba saqmeze Brogan and Others v. the United Kingdom, Series A no. 145-B, gv. 34-35, § 65). 31. garda amisa, am sakiTxis ganmxilveli Sidasaxelmwifoebrivi sasamarTlo unda uzrunvelyofdes “sasamarTlo warmoebis garantiebs”. warmoeba unda efuZnebodes SejibrebiTobis princips da yovelTvis uzrunvelyofili unda iyos mxareebs – prokurorsa da dakavebuls Soris ZalTa Tanasworobis principi. Tu piris dakavebis sakiTxi ganekuTvneba me-5 muxlis pirveli punqtis farglebs, maSin sasamarTlo sxdomis Catareba aucilebelia (ix. zemoxsenebuli gadawyvetileba Trzaska-s saqmeze, punqti 74). 32. TviTon me-5 muxlis me-4 punqti TavisTavad ar iZleva dapatimrebis brZanebisa an misi gagrZelebis Taobaze gadawyvetilebis gasaCivrebis uflebas, radgan masSi laparakia “saCivris aRZvraze” da ara “gasaCivrebaze”. me-5 muxlis me-4 punqtis mixedviT, erTi organos Carevac sakmarisia, oRond im pirobiT, rom mimdinare proceduras aqvs sasamarTlo warmoebis xasiaTi da pirs, aRkveTis RonisZiebis xasiaTis gaTvaliswinebiT, aZlevs Sesabamis garantiebs (ix. zemoxsenebuli gadawyvetileba Jecius-is saqmeze, punqti 100). magram Tu SidasamarTlebrivi sistema iTvaliswinebs gasaCivrebis SesaZleblobas, maSin saapelacio organoc unda akmayofilebdes me-5 muxlis me-4 punqtis moTxovnebs (ix. gadawyvetileba saqmeze Toth v. Austria, 1991 wlis 12 dekemberi,Series A no. 224, § 84). 33. ubrundeba ra am konkretuli saqmis garemoebebs, sasamarTlo miuTiTebs, rom momCivanis mimarT winaswari patimrobis gamoyenebis brZaneba gaica maSin, rodesac igi 1997 wlis 21 maiss waradgines klaipedas raionuli sasamarTlos winaSe. litvis Sida kanonmdebloba mas aZlevda aRniSnuli gadawyvetilebis gasaCivrebis SesaZleblobas, xolo, am SemTxvevaSi me-5 muxlis me-4 punqti gamoiyeneba. daaxloebiT eqvsi kviris Semdeg, 1997 wlis 3 ivliss saapelacio saCivari ganixila klaipedas saolqo sasamarTlom, romelSic monawileobda momCivanis warmomadgeneli da ara TviTon. im dros moqmedi sisxlis samarTlis saproceso kodeqsis 109-e muxlis me-3 punqtis Tanaxmad, patimrobis vadis gagrZelebasTan dakavSirebuli warmoeba iTvleboda xelaxal gasaCivrebad. aqedan gamomdinare, sasamarTlo miiCnevs, rom 1997 wlis 17 ivliss klaipedas raionuli sasamarTlos mier patimrobis vadis gagrZelebac xvdeba konvenciis me-5 muxlis me-4 punqtiT dadgenili garantiebis moqmedebis farglebSi. magram momCivans monawileoba ar miuRia sxdomaSi, romelic Catarda patimrobis pirvelad Sefardebidan ramdenime kviris Semdeg. am sxdomaze sasamarTlom winaswari patimrobis Sefardebis Zveli motivi (momCivanis mier danaSaulis SesaZlo xelaxla Cadena) Secvala axliT (gaqceva an mowmeebze zegavlenis moxdena). aqedan gamomdinare, momCivans, konvenciis me-5 muxlis me-4 punqtis gagebiT, ar hqonda dacvis meqanizmi. amas adasturebs is faqti, rom momCivani cdilobda gaesaCivrebina gadawyvetileba patimrobis Sesaxeb, magram uari eTqva klaipedas saolqo sasamarTlos mier wlis 9 seqtembris weriliT. garda amisa, 1997 wlis 16 oqtombers sasamarTlom piris winaswar patimrobaSi datovebis Sesaxeb gadawyvetileba gamoitana rogorc prokuroris, ise momCivanis dauswreblad. 34. mxedvelobaSi iRebs ra, Tu ra safrTxe emuqreboda momCivans – e.i. mis pirad Tavisuflebas, agreTve sxvadasxva gadawyvetilebebs Soris gasul dros da winaswari patimrobis safuZvlis Secvlas, sasamarTlo miiCnevs, rom momCivanis daswreba 1997 wlis ivlisisa da 17 ivlisis sxdomebze aucilebeli iyo, raTa mas advokatisTvis miewodebina saWiro informacia da instruqcia. amitom, mTlianobaSi, am da Semdgomi warmoebis dros momCivans ar mieca misi dakavebis kanonierebaze efeqturi kontrolis saSualeba, rac warmoadgens konvenciis me-5 muxlis me- punqtiT gaTvaliswinebul moTxovnas. am garemoebebis safuZvelze, sasamarTlo midis daskvnamde, rom momCivans ar hqonda misTvis Sefardebuli Tavisuflebis aRkveTis RonisZiebis adekvaturi garantiebi. 35. aqedan gamomdinare, darRveulia me-5 muxlis me-4 punqti. aRniSnuli garemoebebis safuZvelze, sasamarTlo erTsulovnad 1. acxadebs, rom ar aris darRveuli konvenciis me-5 muxlis me-3 punqti; 2. acxadebs, rom darRveulia konvenciis me-5 muxlis me-4 punqti; 3. acxadebs: (a) rom mopasuxe saxelmwifom momCivans sami Tvis vadaSi im TariRidan, rodesac konvenciis 44-e muxlis me-2 punqtis mixedviT es gadawyvetileba ZalaSi Seva, gadauxados: (i) 5000 (xuTi aTasi) litvuri lati aramaterialuri zianis asanazRaureblad; (ii) 3000 (sami aTasi) litvuri lati gaweuli sasamarTlo xarjebis asanazRaureblad, agreTve damatebiTi Rirebulebis gadasaxadi, rac SeiZleba am Tanxas daericxos; (b) rom aRniSnuli vadis gadacilebis SemTxvevaSi, mopasuxem momCivans unda gadauxados wliuri 9.5 procenti angariSis saboloo gasworebamde; 6