40160/12

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 217 Kwiecień 2018 r. Zubac p. Chorwacji [Wielka Izba] – skarga nr 40160/12 Wyrok z 05.04.2018 r. [Wielka Izba] Art. 6 Konwencji[1] Postępowanie cywilne Art. 6 ust. 1 Dostęp do sądu Zarzut nadmiernie formalistycznej wykładni zasad proceduralnych (dotyczących progu dopuszczalności ze względu na wartość przedmiotu sporu – ratione valoris): brak naruszenia Fakty – Do Sądu Najwyższego Chorwacji mogą zostać wniesione sprawy cywilne w drodze dwóch rodzajów kasacji: (i) „zwyczajnej” kasacji, do której przysługuje pełne prawo indywidualne, gdy sporna część zaskarżonego orzeczenia odpowiada wartości przekraczającej określony próg, który wynosił wówczas 100 000 kun chorwackich (HRK); albo (ii) gdy próg ten nie jest spełniony, „nadzwyczajnej” kasacji mającej na celu zapewnienie jednolitej wykładni prawa. W każdym przypadku ten środek zaskarżenia jest ograniczony do kwestii prawnych. Skarżąca wytoczyła powództwo cywilne, którego wartość przedmiotu sporu została oszacowana przez jej pierwszego adwokata na kwotę 10 000 HRK (ok. 1 400 euro). Po zmianie adwokatów przez skarżącą, strony przedstawiły swe stanowiska procesowe na wstępnej rozprawie dotyczącej istoty sprawy. Na kolejnej rozprawie pełnomocnik podwyższył wartość przedmiotu sprawy do 105 000 HRK. „Roszczenie cywilne” wskazane w powództwie mogło być jednak zmienione tylko na podstawie szczególnego postanowienia sądu, które nie było już możliwe na tym etapie. Niemniej jednak sądy wykorzystały tę nową wartość do wyliczenia opłat sądowych. Kasacja skarżącej została oddalona przez Sąd Najwyższy, który uznał ją za niedopuszczalną ratione valoris na tej podstawie, że wartość przedmiotu sportu wskazana w piśmie zawierającym roszczenie przed pierwszą instancją nie została w sposób ważny zmieniona. W postępowaniu przed Trybunałem skarżąca zarzucała, że została pozbawiona dostępu do Sądu Najwyższego z naruszeniem art. 6 ust. 1 Konwencji. W wyroku z dnia 6 września 2016 r. (zobacz Nota informacyjna nr 205) Izba Trybunału stwierdziła, czterema głosami do trzech, naruszenie tego postanowienia. W dniu 6 marca 2017 r. sprawa została przekazana na wniosek Rządu do Wielkiej Izby Trybunału. Prawo – art. 6 ust. 1 Konwencji (a) Kwestionowane ograniczenie – Przedmiotowe ograniczenie nie było skutkiem nieelastycznych zasad procesowych: stosowne prawo i praktyka sądowa przewidywały możliwość zmiany przedmiotu sporu; skarżąca mogła również złożyć „nadzwyczajną” kasację, ale zaniechała tego. (b) Czy realizowany cel [ograniczenia] był uprawniony – Główną funkcją Sądu Najwyższego jest zapewnianie jednolitości stosowania prawa i równości przed sądami. A zatem, ustanowienie szczególnego progu ratione valoris w uprawniony sposób zmierzało do zagwarantowania, by Sąd Najwyższy zajmował się tylko sprawami, których ranga odpowiada jego roli. Ponadto, kontrolowanie przez ten sąd nieprawidłowości popełnianych przez sądy niższej instancji przy określaniu wartości przedmiotu sporu, ma również uprawniony cel: zasadę rządów prawa i prawidłowy wymiar sprawiedliwości. (c) Proporcjonalność tego kryterium ograniczającego – W obecnej sprawie pozwanemu Państwu należy przyznać szeroki margines oceny: (i) sprawa skarżącej została rozpoznana przez sądy dwóch instancji; (ii) sprawa nie podnosiła żadnych zagadnień dotyczących braku rzetelności; oraz (iii) rola Sądu Najwyższego była ograniczona do kontrolowania prawidłowego stosowania prawa krajowego przez sądy niższych instancji. Z poniższych powodów margines oceny nie został przekroczony w obecnej sprawie: Po pierwsze, warunki dopuszczalności kasacji były przewidywalne. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było spójne i jasne: niezależnie od tego, czy zarzucany błąd można było przypisać sądom niższej instancji czy też jednej ze stron, gdy wartość przedmiotu sporu została bezprawnie zmieniona na zaawansowanym etapie postępowania, kasacja nie była dopuszczalna. Ponadto, prawo wymagało szczególnego postanowienia sądu w celu zmiany wartości przedmiotu sporu. W obecnej sprawie, w czasie, gdy można było wnioskować o wydanie takiego postanowienia, a także w czasie, gdy skarżąca o nie wnioskowała, była ona reprezentowana przez wykwalifikowanego adwokata praktykującego w Chorwacji, który powinien być obeznany z prawem chorwackim i orzecznictwem sądów. Zważywszy na to, chociaż sądy niższych instancji zdawały się przyjmować następnie podwyższoną wartość przedmiotu sporu (przynajmniej na potrzeby wyliczenia opłat sądowych), skarżąca i jej adwokat najwyraźniej byli w stanie zdać sobie sprawę, że spóźniona zmiana wartości przedmiotu sporu wykluczy dostęp do Sądu Najwyższego. Po drugie, błędy, które uniemożliwiły dostęp do Sądu Najwyższego, można w pierwszej kolejności i obiektywnie przypisać skarżącej reprezentowanej przez adwokata: - fakt, że pierwszy adwokat skarżącej praktykował w Czarnogórze, a nie w Chorwacji, pozostawał wyłącznie w sferze jej własnego wyboru pełnomocnika procesowego; oczywiste jest, że mogła skorzystać z usług adwokata chorwackiego, co też faktycznie zrobiła później; - zarzucana dysproporcja między wartością wskazaną w powództwie a rzeczywistą wartością przedmiotowej nieruchomości jest bez znaczenia; skarżąca była uprawniona do określenia wartości przedmiotu sporu w kwocie niekoniecznie odpowiadającej rynkowej wartości nieruchomości; - do czasu przedstawienia merytorycznego stanowiska strony pozwanej istniała możliwość zmiany wartości wskazanej pierwotnie, ale skarżąca nie uczyniła tego, choć była już reprezentowana przez adwokata chorwackiego; - zmiana adwokata przez skarżącą nie uniemożliwiała nowemu adwokatowi wnioskowania osobiście o zmianę wartości przedmiotu sporu wcześniej – na pierwszej rozprawie dotyczącej istoty sprawy. W oparciu o pełną znajomość istotnych dla sprawy faktów, wykładnia stosownego prawa krajowego przez Sąd Najwyższy nie wydaje się arbitralna ani oczywiście nieuzasadniona. Błąd proceduralny skarżącej nie może być usprawiedliwiony błędem popełnionym następnie przez sądy, gdyż byłoby to wbrew zasadzie praworządności i wymogowi starannego i właściwego prowadzenia postępowania oraz dokładnego stosowania właściwych zasad proceduralnych. Skarżąca nie mogła wywodzić żadnego uprawnionego oczekiwania z faktu zwiększenia kosztów sądowych, które opłaciła, będącego konsekwencją jedynie jej własnego działania, a których zwrotu mogła była dochodzić. Po trzecie, nie można twierdzić, że Sąd Najwyższy, uznając kasację skarżącej za niedopuszczalną, stosował nadmiernie formalistyczne podejście. W sytuacji, w której prawo krajowe umożliwiało mu filtrowanie napływających do niego skarg, uznanie, że sąd ten powinien być związany błędami popełnianymi przez sądy niższych instancji, poważnie utrudniłoby jego pracę i uniemożliwiłoby wypełnianie jego szczególnej roli. Mając na względzie brak powodów do poddawania w wątpliwość ram proceduralnych ustanowionych prawem do wskazywania wartości przedmiotu sporu, nie można mówić, że stosowanie obligatoryjnych przepisów stanowiło nadmierny formalizm. Przeciwnie, wzmacniało to pewność prawną i prawidłowy wymiar sprawiedliwości: Sąd Najwyższy po prostu przywrócił zasadę rządów prawa po błędach, popełnionych przez skarżącą i dwa sądy niższej instancji, w kwestii mającej wpływ na jego kognicję. Ponieważ zasada praworządności stanowi fundamentalną zasadę demokracji i Konwencji, nie można z Konwencji lub w inny sposób wywodzić oczekiwania, że Sąd Najwyższy zignoruje lub przeoczy oczywiste nieprawidłowości proceduralne. *** W podsumowaniu – nie doszło do nieproporcjonalnego ograniczenia samej istoty prawa dostępu do sądu skarżącej ani też do przekroczenia marginesu oceny państwa. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (jednomyślnie).   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa [1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).