43395/09

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 204 Luty 2017 r. De Tommaso p. Włochom [Wielka Izba] – skarga nr 43395/09 Wyrok z 23.02.2017 r. [Wielka Izba] Art. 2 Protokołu nr 4 Art. 2 ust. 1 Protokołu nr 4 Prawo do swobodnego poruszania się Brak jasności ustawodawstwa włoskiego dotyczącego stosowania zarządzeń ws. „szczególnego dozoru policyjnego” wobec osób uznawanych za zagrożenie dla społeczeństwa: naruszenie Art. 5 Art. 5 ust. 1 Pozbawienie wolności Nałożenie na osobę uznaną za zagrożenie dla społeczeństwa środków zabezpieczających pociągających za sobą ograniczenie prawa do swobodnego poruszania się: art. 5 nie ma zastosowania Art. 6 Postępowanie cywilne Art. 6 ust. 1 Prawa i obowiązki o charakterze cywilnym Publiczne rozpatrzenie sprawy Nałożenie środków zabezpieczających bez publicznego rozpatrzenia sprawy: art. 6 ma zastosowanie; naruszenie Fakty – Prawo włoskie przewiduje możliwość nałożenia środków „zabezpieczających” –obejmujących ograniczenia różnych wolności – na „osoby stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa i moralności publicznej” (ustawa nr 1423 z dnia 27 grudnia 1956 r.). Skarżący został wcześniej kilkakrotnie skazany za przestępstwa, w tym handel narkotykami oraz nielegalne posiadanie broni. W 2007 r. w oparciu o utrzymujące się podejrzenia co do zachowania skarżącego i źródeł jego dochodów prokurator zalecił poddanie go „szczególnemu dozorowi policyjnemu” zgodnie ze wskazaną wyżej ustawą. W 2008 r. sąd rejonowy nałożył wnioskowany środek, obejmujący następujący zestaw obowiązków przez okres dwóch lat: stawianie się raz na tydzień w jednostce policji właściwej w sprawie nadzoru; podjęcie poszukiwania pracy w ciągu miesiąca; niezmienianie miejsca zamieszkania; prowadzenie życia uczciwego i w zgodzie z prawem oraz niedawanie podstaw do podejrzeń; niezadawanie się z osobami mającymi przeszłość kryminalną i podlegającymi środkom zabezpieczającym lub bezpieczeństwa; pozostawanie w domu w godz. 22:00–6:00, z wyjątkiem przypadków konieczności i wyłącznie po uprzedzeniu w odpowiednim czasie władz; nieprzechowywanie ani nienoszenie broni; niechodzenie do barów, klubów nocnych, salonów gier lub domów publicznych oraz nieuczęszczanie na spotkania publiczne; niekorzystanie z telefonów komórkowych lub urządzeń komunikacji radiowej; noszenie przy sobie zawsze dokumentu wskazującego te obowiązki (carta precettiva) i okazywanie go policji na żądanie. Siedem miesięcy później postanowienie to zostało uchylone przez Sąd Apelacyjny, który uznał, że w czasie, gdy środek ten został nałożony, zagrożenie stwarzane przez skarżącego nie zostało poparte dowodami jakiejkolwiek działalności przestępczej z jego strony. Prawo Art. 5 ust. 1: Art. 5 nie zajmuje się ograniczeniami jedynie swobody poruszania się, których dotyczy art. 2 Protokołu nr 4. Wyjątkowo w sprawie Guzzardi p. Włochom (skarga nr 7367/76, 6 listopada 1980 r.) Trybunał stwierdził jednak, że środki tego rodzaju mogą zostać uznane za naruszenie wolności z uwagi na pozostawienie skarżącemu nadzwyczaj małej przestrzeni, prawie stały nadzór, któremu został poddany, i prawie całkowite uniemożliwienie mu kontaktów społecznych. We wszystkich następnych sprawach Trybunał nie stwierdził porównywalnych szczególnych okoliczności, także w przypadkach, gdy skarżącym zakazano opuszczania domu na noc. W obecnej sprawie Trybunał z następujących powodów stwierdził, że zaskarżone środki nie stanowiły pozbawienia wolności: a) skarżący nie został zmuszony do życia na ograniczonym obszarze; b) był w stanie prowadzić życie społeczne i utrzymywać relacje ze światem zewnętrznym, ponieważ miał swobodę wychodzenia z domu w ciągu dnia; c) zakaz opuszczania, poza przypadkami koniecznymi, domu w nocy (między godz. 22:00 a 6:00) nie może być traktowany na równi z aresztem domowym; d) skarżący nigdy nie wnioskował do władz o pozwolenie na wyjechanie z miejsca zamieszkania. Art. 5 nie miał zatem zastosowania. Rozstrzygnięcie: zarzut niedopuszczalny (większością głosów). Art. 2 Protokołu nr 4: Przedmiotowe środki miały podstawę prawną, mianowicie ustawę nr 1423/1956, zgodnie z jej wykładnią w świetle wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Jednakże, w opinii Trybunału, nałożenie na skarżącego środków zabezpieczających nie było wystarczająco przewidywalne ani nie towarzyszyły temu odpowiednie gwarancje chroniące przed różnymi możliwymi nadużyciami. Przedmiotowa ustawa została zredagowana w sposób ogólny i z użyciem zbyt szerokich przesłanek i nie była wystarczająco jasna i precyzyjna w odniesieniu tak co do osób, wobec których środki zabezpieczające miały zastosowanie (art. 1 ustawy), jak też co do zakresu niektórych z tych środków (art. 3-5 ustawy). (a) Osoby objęte środkami – W oparciu o poniższe względy Trybunał uznał, że z uwagi na brak jasnej definicji zakresu i sposobu wykonywania przez sądy bardzo szerokiego zakresu uznania im pozostawionego, ustawa nie zapewniała wystarczającej ochrony przed arbitralną ingerencją i nie umożliwiała skarżącemu regulowania swego zachowania i przewidzenia z wystarczającą pewnością nałożenia środków zabezpieczających: (i)  W odpowiedzi na twierdzenie, że właściwe przepisy nie były wystarczająco precyzyjne, włoski Trybunał Konstytucyjny uznał w swym niedawnym orzecznictwie, że sam fakt przynależności do jednej z kategorii osób, o których mowa w art. 1 ustawy, nie jest wystarczający do uzasadnienia nałożenia środka zabezpieczającego, a także, że zatem środek zabezpieczający nie może być nałożony na podstawie jedynie podejrzenia. Pomimo tych wskazań w dalszym ciągu ani ustawa, ani Trybunał Konstytucyjny nie określili w sposób jasny „odpowiednich dowodów” lub określonych rodzajów zachowania, które należałoby wziąć pod uwagę w celu oceny zagrożenia dla społeczeństwa stwarzanego przez jednostkę. (ii) W obecnej sprawie Sąd Rejonowy oparł swe postanowienie na istnieniu „aktywnych” tendencji przestępczych po stronie skarżącego, jednakże nie przypisał mu żadnego określonego zachowania lub działalności przestępczej. Ponadto sąd wymienił – jako podstawę do zastosowania środka zabezpieczającego – fakt, że skarżący nie ma „stałego i legalnego zatrudnienia”, a także, że jego życie charakteryzowało się regularnymi kontaktami z prominentnymi lokalnymi przestępcami (malavita) oraz popełnianiem przestępstw. Innymi słowy, sąd oparł swe uzasadnienie na założeniu istnienia „przestępczych tendencji”, a więc kryterium, które Trybunał Konstytucyjny uznał już za niewystarczające. (b) Zakres środków (i) Nieprecyzyjna definicja niektórych obowiązków – Ustawa przewidywała możliwość nałożenia ogólnych i niejasnych obowiązków, takich jak „prowadzenie życia uczciwego i w zgodzie z prawem” oraz „niedawanie podstaw do podejrzeń”, pozwalając także sądom na nakładanie „wszelkich innych środków uznanych za konieczne” z punktu widzenia wymogów ochrony społeczeństwa. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego nie naprawiło tych braków; odwołując się do równie nieokreślonych terminów lub do całego włoskiego systemu prawnego, Trybunał Konstytucyjny nie przedstawił żadnego dalszego wyjaśnienia odnośnie do szczegółowych norm, których nieprzestrzeganie dodatkowo wskazywałoby na zagrożenie dla społeczeństwa ze strony danej osoby. (ii) Zakaz uczęszczania na spotkania publiczne – Środki przewidziane przez ustawę i nałożone na skarżącego obejmowały również zakaz uczęszczania na spotkania publiczne. W istocie był to zakaz o charakterze bezwzględnym. Ustawa nie określała żadnych granic czasowych ani przestrzennych dla możliwości ograniczenia tej podstawowej wolności, pozostawiając sprawę całkowicie do uznania sędziego i nie wskazując z wystarczającą jasnością zakresu tego uznania ani sposobu jego wykonywania. Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie). Art. 37 ust. 1: Rząd przedłożył deklarację jednostronną przyznającą, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji wobec skarżącego z uwagi na brak publicznego rozpatrzenia jego sprawy, i zobowiązał się do wypłacenia mu kwoty pieniężnej tytułem kosztów procesowych (ale nie tytułem szkody niematerialnej). Jednakże, odmiennie niż w sprawach środków zabezpieczających dotyczących mienia, brak jest wcześniejszych rozstrzygnięć odnośnie do tego, czy art. 6 ust. 1 ma zastosowanie w odniesieniu do postępowań w sprawie nałożenia środków zabezpieczających dotyczących osób, takich jak środki nałożone w obecnej sprawie, a jeśli tak, czy rozpatrzenie takich spraw powinno mieć miejsce na rozprawach odbywających się jawnie. Rozstrzygnięcie: wniosek o skreślenie skargi z listy odrzucony (jednomyślnie). Art. 6 ust. 1 (a) Zastosowalność – Art. 6 ust. 1 w aspekcie karnym nie ma zastosowania, gdyż szczególny nadzór nie ma charakteru porównywalnego do sankcji karnej, zważywszy że postępowanie dotyczące skarżącego nie obejmowało rozstrzygania w sprawie „oskarżenia ... w sprawie karnej”. Jednakże, orzecznictwo Trybunału poszło w kierunku stosowania art. 6 w jego aspekcie cywilnym do spraw, w których początkowo może nie wydawać się, że dotyczą one prawa o charakterze cywilnym, a które mogą jednak mieć bezpośrednie i znaczące skutki dla  prawa prywatnego przynależnego jednostce (zobacz Alexandre p. Portugalii, skarga nr 33197/09, 20 listopada 2012 r., Nota informacyjna nr 157, oraz Pocius p. Litwie, skarga nr 35601/04, 6 lipca 2010 r.). W obecnej sprawie obowiązki obejmujące zakazy opuszczania rejonu zamieszkania, opuszczania domu między godz. 22:00 a godz. 6:00, uczęszczania na spotkania publiczne i korzystania z telefonów komórkowych lub urządzeń komunikacji radiowej niewątpliwie dotyczyły sfery praw osobistych i jako takie miały charakter cywilny (zobacz, mutatis mutandis, Enea p. Włochom [Wielka Izba], skarga nr 74912/01, 17 września 2009 r., Nota informacyjna nr 122, oraz Ganci p. Włochom, skarga nr 41576/98, 30 października 2003 r., Nota informacyjna nr 57). W odniesieniu do tych praw pojawił się „prawdziwy i poważny spór”, gdy Sąd Rejonowy poddał skarżącego szczególnemu nadzorowi, oddalając jego argumenty. Spór został ostatecznie rozstrzygnięty wyrokiem Sądu Apelacyjnego, który przyznał, że środek zabezpieczający nałożony na skarżącego był bezprawny. Rozstrzygnięcie: skarga dopuszczalna (jednomyślnie). (b) Przedmiot skargi (brak publicznego rozpatrzenia sprawy) – Skarżący nie miał możliwości zakwestionowania przedmiotowego środka na rozprawie odbywającej się jawnie. Trybunał przypomniał, że obowiązek przeprowadzenia jawnej rozprawy nie ma charakteru bezwzględnego, gdyż okoliczności mogą uzasadniać rezygnację z rozprawy w zależności przede wszystkim od charakteru kwestii, które mają rozstrzygnąć sądy krajowe. Okoliczności obecnej sprawy przemawiały za potrzebą przeprowadzenia rozprawy odbywającej się jawnie, biorąc pod uwagę, że sądy krajowe musiały ocenić takie aspekty jak charakter, zachowanie i zagrożenie ze strony skarżącego, a wszystkie te kwestie były decydujące dla nałożenia środka zabezpieczającego. Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednomyślnie). Trybunał orzekł również, czternastoma głosami do trzech, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 w zakresie rzetelności postępowania, w szczególności w odniesieniu do oceny dowodów przez sąd pierwszej instancji, a także, dwunastoma głosami do pięciu, że nie doszło do naruszenia art. 13 w związku z art. 2 Protokołu nr 4. Art. 41: 5000 euro z tytułu szkody niematerialnej; oddalone roszczenie z tytułu szkody materialnej.   © Conseil de l’Europe/Cour européenne des droits de l’homme Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa