45454/99

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   YEꢀĐLGÖZ - TÜRKĐYE DAVASI   ( Baꢁvuru no: 45454/99 )   NĐHAĐ KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Eylül 2005   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli   bazı düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2005. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ( 45454/99 ) baꢀvuru no’lu davanın   nedeni, bu ülke vatandaꢀı Selman Yeꢀilgöz’ün (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları   Mahkemesi’ne (AĐHM) 12 Ağustos 1998 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin   (AĐHS) eski 25. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.   Adli yardımdan yararlanan baꢀvuran, AĐHM önünde Đstanbul Barosu avukatlarından   Ö. Kılınç tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   1. DAVANIN KOꢀULLARI   Baꢀvuran 1962 doğumlu olup Đstanbul’da ikamet etmektedir.   Baꢀvuran, merkezi Đstanbul’da bulunan Tunceli Kültür ve Dayanıꢀma Derneği   baꢀkanıdır.   Baꢀvuranın iddialarına göre Dernek, bölgeyi gezmek ve yöre halkının sorunlarını   dinlemek amacıyla Tunceli yöresine on günlük bir gezi düzenlemeye karar vermiꢀtir. 15   Temmuz 1998 tarihinde, aralarında baꢀvuranın da bulunduğu otuz kiꢀilik bir grup Tunceli   iline doğru yola çıkmıꢀtır. Fakat Elazığ ili giriꢀindeki denetim noktasında gruba, Valilik   kararıyla Tunceli’ye girmelerinin yasaklandığı sözlü olarak bildirilmiꢀ ve grubun ꢀehre giriꢀi   engellenmiꢀtir. Baꢀvuranın talebine rağmen bu kararı bildiren hiçbir resmi yazı kendilerine   verilmemiꢀtir. Grubun temsilcileri, Tunceli Valiliği’ni ve Tunceli Emniyet Müdürlüğü’nü   telefonlar arayarak, yasaklama kararının iptal edilmesi yönünde giriꢀimde bulunmuꢀlardır.   Baꢀvurana göre grup aynı gün, tekrar Elazığ’dan Tunceli’ye geçmeye çalıꢀmıꢀ, fakat   Tunceli giriꢀinde askerler tarafından durdurulmuꢀtur. Yine sözlü olarak 10-30 Temmuz 1998   tarihleri arasında Tunceli’ye girmelerinin yasak olduğu kendilerine bildirilmiꢀtir. Baꢀvuranın   resmi yasaklama kararını görmek için tüm çabalarına rağmen bu istem askerler tarafından   reddedilmiꢀtir. Bu nedenle gruptakiler geri dönmek zorunda kalmıꢀlardır.   Baꢀvurana, Tunceli Vali Yardımcısı’nın imzasını taꢀıyan 001121 sayılı yazı ile 2935   sayılı Olağanüstü Hal Bölge Valiliği Kanunu’nun 11. maddesinin (k) bendi uyarınca, 30   Temmuz 1998 tarihine kadar Tunceli’ye girmesinin yasaklandığı bildirilmiꢀtir.   HUKUK AÇISINDAN   I. AĐHS’NĐN 11. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, Olağanüstü Hal Bölge Valisi tarafından alınan yasaklama kararının   AĐHS’nin 11. maddesini ihlal ettiğini iddia etmektedir.   A. Bir müdahalenin varlığı hakkında   Hükümet ve baꢀvuran Olağanüstü Hal Bölge Valisi tarafından alınan, Tunceli Kültür   ve Dayanıꢀma Derneği tarafından Tunceli Bölgesi’nde düzenlenen geziyi yasaklayan   kararının, baꢀvuranın dernek kurma haklarına müdahale olarak değerlendirmektedir.   AĐHM’nin de kararı bu yöndedir.   B. Müdahalenin meꢁruluğu hakkında   Aynı müdahale “kanun tarafından öngörülmediği”, 2. paragraf uyarınca bir ya da   birkaç meꢀru amaca yönelik olmadığı ve bunlara ulaꢀmak için “demokratik toplumda gerekli”   olmadığı haller dıꢀında 11. maddeyi ihlal etmektedir.   1. “Kanunla öngörülmüꢀ olmak”   Hükümet’e göre, baꢀvurana uygulanan, Tunceli iline giriꢀ yasağı, 2935 sayılı   Kanun’un 11.maddesinin (k) bendine uygundur. Baꢀvuran itiraz etmemiꢀtir.   AĐHM, Olağanüstü Hal Bölge Valiliği’ne iliꢀkin 2935 sayılı Kanun’un 11. maddesinin   (k) bendi ve AĐHS’nin 11§2 maddesi gereğince, sözkonusu kararın yasal bir dayanağı   olduğunu belirtmektedir. Geriye söz konusu hukuk kuralının eriꢀilebilirlik ve öngörülebilirlik   ꢀartlarını yerine getirip getirmediğini saptamak kalmıꢀtır. Müdahalenin gerekliliği   çerçevesinde AĐHM’nin varmıꢀ olduğu karar bağlamında AĐHM bu soruyu çözüme   kavuꢀturmanın gereksiz olduğuna kanaat getirmiꢀtir (Bkz. Güneri ve diğerleri, adıgeçen, § 65,   Temmuz 2005).   2. Meꢀru amaç   Hükümet müdahalenin, kamu düzeninin, ulusal güvenliğin, suçun önlenmesi gibi   birçok meꢀru amaç taꢀıdığını belirtmektedir.   AĐHM sözkonusu tedbirlerin, 2. paragrafta öngörülen meꢀru amaçların en azından   ikisini, yani kamu güvenliğinin korunması ve suçun önlenmesi amacını taꢀıdığının kabul   edilebileceğini düꢀünmektedir.   C. “Demokratik toplumda gereklilik”   Hükümet’e göre baꢀvuranın Olağanüstü Hal Bölgesi’ne eriꢀiminin yasaklanmasıyla,   ifade özgürlüğünün engellenmesi amaçlanmamıꢀtır. Bu tedbir 2935 sayılı Kanun’un 11.   maddesinin (k) bendine dayanmaktadır. Güvenlik güçleri ile teröristler arasında meydana   gelen çatıꢀmalar gözönünde bulundurulduğunda, yasaklama kararının amacı, bu bölgeye   gitmek isteyen kiꢀilerin yanı sıra ulusal güvenliğin ve kamu düzenin korunması, mevcut   davada baꢀvuranın ve ona eꢀlik eden kiꢀilerin olmak üzere baꢀkalarının haklarının korunması   ve suçun önlenmesidir. Sözkonusu bölge, burada yaꢀayanlar için olduğu kadar oraya gidenler   için de güvenli olmayan bir durum arz etmektedir.   AĐHM ilk olarak 11. maddeye iliꢀkin mahkemenin yerleꢀik içtihatları ıꢀığında temel   ilkelere göndermede bulunmaktadır (Bkz. Refah Partisi ve diğerleri-Türkiye [GC],   no:41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, § 98, CEDH 2003-II; Sosyalist Türkiye   Partisi(STP) ve diğerleri-Türkiye, no:26482/95, § 38, 12 Kasım 2003; Çetin ve diğerleri,   adıgeçen, §§ 31 ve 61; Djavit An-Türkiye, no: 20652/92, §§ 56-57, CEDH 2003-III   Demokrasi ve Barıꢀ Partisi- Türkiye, no:25141/94, § 30, 10 Aralık 2002: Yazar ve diğerleri-   Türkiye, no: 22723/93, 22724/93 ve 22725/93. § 49, CEDH 2002-II; Stankov Đlinden birleꢀik   Makedon Örgütü- Bulgaristan, no: 29221/95 ve 29225/95, §§ 77-78 ve 97, CEDH2001-IX;   Özgürlük ve Demokrasi Partisi ( ÖZDEP)- Türkiye [GC], no: 23885/94, § 40, CEDH 1999-   VIII; Sürek- Türkiye (no: 1) [GC], no: 26682/95, § 61,CEDH 1999-IV; Incal- Türkiye, 9   Haziran 1998 tarihli karar, Derleme 1998-VI, s. 1567, § 48 ; Türkiye Birleꢀik Komünist   Partisi ve diğerleri- Türkiye , 30 Ocak 1998 tarihli karar, Derleme 1998-I, s. 17, §§ 42-43;   Sosyalist Parti ve diğerleri- Türkiye, 25 Mayıs 1998 tarihli karar, Derleme 1998-III, ss. 1256-   1257, §§ 46-47; Piermont- Fransa, 27 Nisan 1995 tarihli karar, A serisi no: 314, §§ 76-77;   Platform <Arzte für das Leben>- Avusturya, 21 Haziran 1988 tarihli karar, A serisi no: 139, s.   12, § 32).   AĐHM, Devletlerin, barıꢀçıl toplantıların yapılmasına iliꢀkin hakkı korumaları   gerektiğini ama aynı zamanda bu hakkı ihlal edebilecek dolaylı sınırlamalardan da   kaçınmaları gerektiğini not etmektedir. Sonuç olarak AĐHM, 11. maddenin, güvence altına   alınan haklarının kullanımında kiꢀiyi kamu güçlerinin keyfi müdahalelerine karꢀı uyarma   esasına dayanırken, sözkonusu haklardan etkili bir ꢀekilde faydalanılmasını sağlamak gibi   pozitif yükümlülükleri de içerdiğine kanaat getirmektedir (Djavit An,adıgeçen, §57).   AĐHM bu ilkelerin aynı zamanda sözkonusu olayda olduğu gibi, toplantı   düzenlenebilmesi konusunda da uygulanabilir olduğunu belirtmektedir. AĐHM Çetin ve   diğerleri adıgeçen (Bkz aynı zamanda , mutatis mutandis, Doğan ve diğerleri-Türkiye, no:   8803-8811/02, 8813/02 ve 8815-8819/02, § 164, 29 Haziran 2004) davasında da belirttiği   gibi, 2935 sayılı Kanun’un 11. maddesinin (k) ve (m) bentleri OHAL Bölge Valiliği’ne   toplantı ve eylem düzenlenmesi konusunda idari yasaklama alanında geniꢀ ayrıcalıklar   tanımaktadır. Bununla birlikte toplanma yasağı alnında yargı denetiminin bulunmayıꢀı,   baꢀvuranları olası bir suiistimali önlemek için yeterli güvencelerden yoksun bırakmıꢀtır (59.   paragraf ve mutatis mutandis mutandis, Ekin Derneği- Fransa, no: 39288/98, § 58, CEDH   2001-VIII).   Sonrasında AĐHM, Türkiye’nin Güneydoğu bölgesinde olayların geçtiği dönemde   terör eylemlerine bağlı olarak ortaya çıkan güvenlik eksikliği gözönüne alındığında siyasi   atmosferin hissedilebileceği konusunda Hükümet’le aynı görüꢀtedir. Bununla birlikte Vali   bölgeye yapılması düꢀünülen ziyaret konusunda önceden bilgilendirilmiꢀtir.   AĐHM ayrıca kamu düzeni ve ulusal güvenlik gibi nedenlerden dolayı Yüksek   Sözleꢀmeci Tarafın toplantı düzenlenmesini izne tabi tutabileceğini ve bu tür barıꢀçıl   toplantılarda insanların serbest dolaꢀımlarını düzenleyebileceğini belirtmektedir ( Bkz. Djavit   An, adıgeçen, §§ 66-67, ve Ruen Andersson- Đsveç, baꢀvuru no:12781/87, Komisyonun 13   Aralık 1998 tarihli kararı, kararlar ve raporlar 59, s.171, §§ 2-3) Bununla birlikte , vali hiç bir   ꢀekilde kararının gerekçesini belirtmemiꢀtir, bu karar yapılması düꢀünülen ziyaret   kampanyasının sorunsuz olarak gerçekleꢀebilmesi için uygun ve gerekli bir tedbir niteliği   taꢀımamaktadır. Ayrıca hiç bir ꢀey baꢀvuran ve Dernek tarafından yapılması düꢀünülen bu   ziyaretin halk arasında ꢀiddet içerikli ve demokrasinin reddine iliꢀkin fikirler yayabileceği ya   da yasaklama kararlarını haklı kılacak zararlı etki yaratabileceği yönünde bir düꢀünce   yaratmamaktaydı ( Bkz. Stankov ve Ilinden birleꢀik Makedon Örgütü, adıgeçen, §§ 77-78 ve   102-103).   Bu mülahazalar ıꢀığında, bir yandan kamu güvenliğini korumayı ve suçun önlenmesini   gerektiren genel çıkarla diğer yandan baꢀvuranın sendika kurma özgürlüğü arasında adil bir   denge gözetilmemiꢀtir. Böylesi yasaklama tedbirleri “zorunlu sosyal gereklilik” ilkesinin bir   gereği olarak değerlendirilemez ve dolayısıyla AĐHM’nin 11. maddesi uyarınca demokratik   bir toplumda bu tedbirlerin alınmasının bir gereği bulunmamaktaydı.   Bu nedenle bu madde ihlal edilmiꢀtir.   II. AĐHM’NĐN 13. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, sözkonusu valilik kararına karꢀı etkili iç hukuk yolunun bulunmadığını   iddia etmektedir.   Đç hukuk yollarının tüketilmediğini belirten Hükümet, baꢀvuranın idare mahkemesine   gitme olanağının bulunmakla birlikte, hiçbir hukuki yolun kullanılmadığını ileri sürmektedir.   AĐHM, AĐHS’de yer alan hak ve özgürlükler iç hukukta ne ꢀekilde tanınmıꢀ olursa   olsun, Sözleꢀme’nin 13. maddesinin, bu hak ve özgürlüklerden iç hukukta yararlanılmasını   sağlayacak yolların varlığını güvence altına aldığını hatırlatır. Dolayısıyla sözkonusu hüküm,   AĐHS’ye dayalı “savunulabilir bir ꢀikayetin” içeriğinin incelenmesini ve uygun bir telafinin   sunulmasını sağlayacak bir iç hukuk yolunu zorunlu kılmaktadır ( Bkz, diğerleri arasında,   Kulda-Polonya [GC], no: 30210/96, § 157, CEDH 200-XI) AĐHS’nin 13. maddesinden doğan   yükümlülüğün kapsamı, baꢀvuranın yaptığı ꢀikayetin niteliğine bağlı olarak değiꢀmektedir.   Bununla birlikte 13. maddenin gerektirdiği baꢀvuru yolu hukuken olduğu kadar pratikte de   “etkili” olmalıdır ( Bkz, örneğin, Đlhan-Türkiye [GC], no:22277/93, § 97, CEDH 2000-VII).   AĐHM’nin daha önce belirttiği üzere, sözkonusu baꢀvuru yolları 13. maddede   öngörülen “etkililik” gereğini yerine getirmemektedir çünkü maddenin gerektirdiği baꢀvuru   yolu pratikte olduğu kadar hukuken de etkili olmalıdır.   Sonuç olarak AĐHM, OHAL Bölge Valisi tarafından baꢀvuranların aleyhine alınan   tedbirlere itiraz etmek için ulusal bir mahkeme karꢀısında bir iç hukuk yoluna baꢀvurma   imkanının bulunmayıꢀından dolayı AĐHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğini belirtmektedir.   III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   A. TAZMĐNAT   Baꢀvuran, 10.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.   Hükümet bu tutara itiraz etmektedir. Bunun haksız zenginleꢀme anlamına geleceğini   belirtmektedir.   AĐHM baꢀvuranın toplanma özgürlüğü hakkının ihlal edilmesi sonucunda manevi   zarara uğradığını kabul etmektedir. Hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana 1.500 Euro   ödenmesine karar vermiꢀtir.   B. Masraf ve harcamalar   Baꢀvuran masraf ve harcamalar için 2.880 Euro talep etmektedir. Avukatı tarafından   hazırlanan ücret dekontunu sunmaktadır.   Hükümet bu tutara karꢀı çıkmaktadır.   AĐHM, talep edilen rakamın fazla olmadığını gözlemlemektedir, davanın nedeni ve   AĐHM nezdinde yapılan iꢀlemler gözönüne alındığında bu talebi yerinde bulmaktadır. AĐHM,   talep edilen rakamın tamamının, baꢀvurana ödenmesine ve ödeme yapılırken bu meblağdan,   Avrupa Konseyi tarafından sağlanan 701 Euro (yedi yüz bir) tutarındaki adli yardımın   düꢀürülmesine karar vermiꢀtir.   C. Gecikme Faizi   AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz   oranının üç puan fazlasının uygulanacağını belirtmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK AĐHM OYBĐRLĐĞĐ ĐLE,   1. AĐHS’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine;   2. AĐHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;   3. a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay   içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden TL’ye çevrilmek üzere Savunmacı   Hükümet’in baꢀvurana,   i. manevi tazminat için 1.500 (bin beꢀ yüz) Euro ödenmesine;   ii.masraf ve harcamalar için 2.880 (iki bin sekiz yüz seksen) Euro’dan Avrupa   Konseyi tarafından 701 (yedi yüz bir) Euro tutarındaki adli yardımın düꢀürülerek   kalan kısmın baꢀvurana ödenmesine;   iii. yukarıdaki miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;   b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar,   Hükümetin, Avrupa Merkez Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit   oranda basit faizi uygulamasına;   4. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine.   Karar vermiꢀtir.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77§§ 2 ve 3   maddesine uygun olarak 20 Eylül 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.   6