45512/11

© Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, www.pk.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice]. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Prosecutor General for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Prokurator Generalny – Minister Sprawiedliwości, www.pk.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości]. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Prokuratora Generalnego wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC SEKCJA PIERWSZA   SPRAWA GALOVIĆ przeciwko CHORWACJI (Skarga nr 45512/11)   WYROK   Art. 4 P7 • Prawo do niebycia ponownie sądzonym lub karanym • Postępowania i kary za wykroczenia i przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, stanowiące elementy spójnego systemu karania w sposób skuteczny, proporcjonalny i odstraszający za poszczególne czyny oraz całe schematy przemocy domowej • Dwoistość postępowań z racji uzupełniających się celów, możliwa do przewidzenia dla skarżącego • Interakcja między sądami, odliczenie kary i wystarczający związek czasowy między różnymi postępowaniami, mając na uwadze szczególną dynamikę w kontekście przemocy domowej Art. 6 ust 1 (aspekt karny) i art. 6 ust. 3 lit. b) i c) • Rzetelny proces sądowy • Odpowiedni czas i możliwości do przygotowania obrony przed posiedzeniem sądu odwoławczego oraz poszanowanie prawa do zastępstwa procesowego • Nieobecność skarżącego na posiedzeniu sądu odwoławczego   STRASBURG 31 sierpnia 2021 r.   OSTATECZNY 30/11/2021     Wyrok stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w art. 44 ust. 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Galović przeciwko Chorwacji, Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Izba w składzie:  Péter Paczolay, Przewodniczący,  Ksenija Turković,  Krzysztof Wojtyczek,  Alena Poláčková,  Gilberto Felici,  Erik Wennerström,  Ioannis Ktistakis, sędziowie, i Renata Degener, Kanclerz Sekcji, mając na uwadze: powyższą skargę przeciwko Republice Chorwacji wniesioną do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela chorwackiego p. Miljenko Galovicia („skarżącego”) w dniu 18 lipca 2011 r. decyzję o zakomunikowaniu rządowi chorwackiemu („Rząd”) zarzutów dotyczących prawa do niebycia ponownie sądzonym lub karanym, nieobecności skarżącego na posiedzeniu sądu II instancji oraz zarzutów dotyczących prawa skarżącego do bronienia się osobiście lub przez skutecznego obrońcę oraz jego prawa do zapewnienia mu odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony, a także o uznaniu pozostałej części skargi za niedopuszczalną, obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 czerwca 2021 r. wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: WPROWADZENIE 1.  Skarżący został skazany za kilka wykroczeń związanych z przemocą domową. Ostatecznie został również skazany za przemoc domową i zaniedbywanie dzieci w postępowaniu karnym z oskarżenia publicznego. Skarżący zarzucił na podstawie art. 6 ust. 3 lit. b) Konwencji, że ze względu na krótki okres między datą powiadomienia go o posiedzeniu sądu odwoławczego, a faktyczną datą tego posiedzenia, nie miał wystarczająco dużo czasu na znalezienie adwokata i przygotowanie obrony. Ponadto zarzucił, że jego nieobecność na posiedzeniu sądu odwoławczego skutkowała naruszeniem jego praw wynikających z art. 6 ust. 3 lit. c) Konwencji. Wreszcie skarżący zarzucił, że został dwukrotnie osądzony i skazany za to samo przestępstwo, co jest sprzeczne z art. 4 Protokołu nr 7 do Konwencji. STAN FAKTYCZNY 2.  Skarżący urodził się w 1957 r. i mieszka w Zagrzebiu. Przed Trybunałem reprezentowany był przez p. T. Milanković Podbrežnički, prawniczkę praktykującą w Zagrzebiu. 3.  Rząd chorwacki („Rząd”) reprezentowany był przez swoją pełnomocnik p. Š. Stažnik. 4.  Okoliczności faktyczne sprawy, przedstawiony przez strony, można streścić następująco. 5.  W dniu 4 lipca 2007 r. Sąd Miejski w Zagrzebiu (Općinski sudu Zagrebu) uznał skarżącego winnym w postępowaniu karnym dotyczącym przemocy domowej oraz zaniedbywania i znęcania się nad małoletnim dzieckiem w okresie od marca 2002 r. do końca lutego 2005 r. Skarżący został skazany na dwa lata pozbawienia wolności w zawieszeniu na okres pięciu lat. Wyrok ten został utrzymany w mocy w postępowaniu odwoławczym, ale zawieszenie wykonania kary zostało następnie uchylone (zob. par. 33 poniżej). Postępowania w sprawach o wykroczenia 6.  W międzyczasie, w dniu 6 października 2006 r., sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu (Prekršajni sud u Zagrebu) uznał skarżącego za winnego wykroczenia przemocy domowej na podstawie art. 4 ustawy o ochronie przed przemocą domową (zob. par. 68 poniżej) wobec jego małoletniej córki Z. G., popełnionego 5 października 2006 r. Został ukarany karą pięćdziesięciu dni pozbawienia wolności w zawieszeniu na rok. 7.  W dniu 2 lutego 2007 r. sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu uznał skarżącego winnym wykroczenia przemocy domowej wobec jego żony Mi. G. i syna H. G., popełnionego 30 stycznia 2007 r. Skarżącemu wymierzono karę dziesięciu dni pozbawienia wolności, przy czym sąd uchylił zawieszenie poprzedniej kary (zob. par. 6 powyżej) i wymierzono mu karę łączną pięćdziesięciu dziewięciu dni pozbawienia wolności. 8.  W dniu 3 kwietnia 2007 r. ten sam sąd uznał skarżącego winnym wykroczenia przemocy domowej wobec jego żony Mi. G., jego syna H.G. i jego małoletniej córki Z. G., popełnionego wcześniej tego samego dnia. Wymierzono mu karę czterdziestu dni pozbawienia wolności w zawieszeniu na dziesięć miesięcy. 9.  W dniu 16 stycznia 2008 r. sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu uznał skarżącego winnym popełnienia wykroczenia przemocy domowej, ponieważ 10 stycznia 2008 r. znieważył on słownie swoje córki Z. G. i M. G. oraz żonę Mi. G. Skarżącemu wymierzono karę siedemdziesięciu sześciu dni pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, biorąc pod uwagę uprzednio orzeczoną karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania (zob. par. 8 powyżej), na roczny okres próby. Wyrok ten został utrzymany w mocy w postępowaniu odwoławczym. 10.  W dniu 4 listopada 2008 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w Kutinie wpłynęła skarga Mi. G. Zarzuciła ona, że 3 listopada 2008 r. skarżący od zachowywał się agresywnie w ich rodzinnym domu, obwiniał ją o utratę pracy i że od 2005 r. groził jej śmiercią. Przedstawiła dokumentację medyczną z tego samego dnia, wskazującą, że doznała obrażeń głowy. Ośrodek Pomocy Społecznej w Kutinie złożył zawiadomienie na policji. 11.  W dniu 4 listopada 2008 r. policja wszczęła postępowanie w sprawie o wykroczenie przeciwko skarżącemu przed sądem do spraw wykroczeń w Zagrzebiu, o wykroczenie przemocy domowej na podstawie art. 4 i art. 18 ust. 3 ustawy o ochronie przed przemocą domową popełnionym 3 listopada 2008 r. wobec Mi. G. – wówczas już jego byłej małżonki – oraz jego córki M. G. 12.  Tego samego dnia skarżący został zatrzymany i umieszczony w areszcie. 13.  W dniu 17 listopada 2008 r. Sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu uznał skarżącego winnym stosowania przemocy w rodzinie wobec Mi. G. i jego starszej córki M. G. i wymierzył mu karę trzydziestu dni pozbawienia wolności. Jednocześnie uchylił zawieszenie wcześniejszej kary pozbawienia wolności (zob. par. 8 i 9 powyżej) i wymierzył karę łączną 112 dni pozbawienia wolności. Odpowiednie fragmenty wyroku stanowią: „Obwiniony Miljenko Galović, [...] jest winny tego, że: 3 i 4 listopada 2008 r. o godz. 10:02 w [swoim] domu rodzinnym w [...] będąc pod wpływem alkoholu, zachowywał się agresywnie wobec [swojej] rodziny, w tym 3 listopada 2008 r. ok. godz. 16:00 słownie znieważył swoją córkę M.G. oraz byłą małżonkę Mi. G., mówiąc do nich: „Kurwy, dziwki, przez was straciłem pracę!”, po czym jego córka M. wyszła z domu, a jej powrocie ok. 20:30 w dalszym ciągu znieważał ją słowami „dziwka, kurwa, ty i twoja matka, przez was straciłem pracę!”, po czym córka zamknęła się w pokoju, a oskarżony walił w drzwi jej pokoju, w dalszym ciągu znieważając ją słowami „ dziwko, kurwo jedna, wynoś się z domu, idź do swojego kochasia, wynocha!”, a także 3 listopada 2008 r. o godz. 17.00 zaatakował słownie swoją byłą małżonkę Mi. G., mówiąc: „Kurwo, wiesz, że to przez ciebie zostałem dzisiaj wylany z pracy. Wyrzucę cię z domu, zabiję cię. Nie masz teraz alimentów, bank zabierze ci majątek. Zobacz, jaka jesteś głupia, kurwo z Moslaviny-Zagorje!”, po czym poszedł spać, a gdy obudził się o godz. 18:30 poszedł do pokoju, w którym znajdowała się jego była małżonka i kontynuował obrażanie jej słowami „Kurwo, straciłem dziś pracę”, po czym zaatakował ją fizycznie, podchodząc do łóżka, na którym siedziała, chwytając ją obiema rękami za włosy i rzucając na łóżko. Dalej trzymał ją za włosy lewą ręką, a prawą uderzył ją kilka razy w lewy policzek i ucho, mówiąc do niej: „No dalej, krzycz, krzycz, zabiję cię zanim przyjedzie policja. Jeśli wsadzisz mnie do więzienia, to po dwóch latach znajdę cię, jesteś moja!" [...] Sąd zbadał [...] protokół badania na zawartość alkoholu we krwi [z 4 listopada 2008 r.]” 14.  Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2009 r. sąd odwoławczy do spraw wykroczeń zmienił kwalifikację prawną czynu i orzekł, że był to czyn z art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie przed przemocą domową, a nie z art. 18 ust. 3 tej ustawy. Poza tym oddalił apelację skarżącego i utrzymał w mocy wyrok wydany w pierwszej instancji, który tym samym stał się prawomocny. Postępowanie z oskarżenia publicznego 15.  W dniu 4 listopada 2008 roku Mi. G. złożyła na policji w Kutinie zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko skarżącemu, dotyczące wydarzeń z 3 listopada 2008 r. W dniu 2 grudnia 2008 r. policja uzupełniła zawiadomienie Mi. G. o wcześniejsze zdarzenia obejmujące okres od lutego 2005 r. do 4 listopada 2008 r. i przekazała sprawę do Prokuratury Miejskiej w Zagrzebiu. 16.  W dniu 2 grudnia 2008 r. skarżący został przeniesiony z jednostki penitencjarnej dla sprawców wykroczeń, do jednostki penitencjarnej dla sprawców przestępstw, pod zarzutem popełnienia przestępstw: przemocy domowej wobec małżonki, dwóch córek i syna oraz zaniedbywania młodszej córki i znęcania się nad nią. 17.  W dniu 3 grudnia 2008 r., powołując się m. in. na dokumenty, na podstawie których prowadzono poprzednie postępowania w sprawie o wykroczenie, Prokuratura Miejska w Zagrzebiu zwróciła się do sędziego śledczego o przeprowadzenie czynności śledczych w stosunku do skarżącego w związku z przestępstwami: czterema czynami w postaci przemocy domowej popełnionymi wobec jego byłej małżonki, jego dwóch córek i syna oraz jednego czynu w postaci zaniedbywania i znęcania się nad dzieckiem wobec jego młodszej córki Z. G. Tego samego dnia skarżący został przesłuchany przez sędziego śledczego tego samego sądu, w obecności E. H., obrońcy wybranego przez skarżącego. Skarżący zaprzeczył stawianym mu zarzutom. Sędzia śledczy nakazał zatrzymanie skarżącego na czterdzieści osiem godzin, ponieważ istniało niebezpieczeństwo, że będzie on wywierał wpływ na świadków. 18.  Zatrzymanie skarżącego było następnie przedłużane przez cały czas trwania śledztwa i procesu sądowego. 19.  W dniu 12 grudnia 2008 r. skarżący przesłał do sędziego śledczego swoją pisemną odpowiedź na zarzuty. 20.  W dniu 15 grudnia 2008 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań: biegłego sądowego z zakresu psychiatrii, który przeprowadził badanie psychiatryczne skarżącego w 2005 r., prawnika z Ośrodka Pomocy Społecznej zajmującego się skarżącym i jego rodziną, oraz byłej małżonki skarżącego Mi. G. Ani skarżący, ani jego obrońca nie byli obecni. 21.  W dniu 20 stycznia 2009 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań syna skarżącego H. G. i jego starszej córki M. G. Obrońca skarżącego był obecny. 22.  W dniu 21 stycznia 2009 r. sędzia śledczy wysłuchał zeznań młodszej córki skarżącej Z.G. Ani skarżący, ani jego obrońca nie byli obecni. 23.  W dniu 26 stycznia 2009 r. Prokuratura Krajowa w Zagrzebiu złożyła do Miejskiego Sądu Karnego w Zagrzebiu (Općinski kazneni sud u Zagrebu, dalej "Sąd Miejski") akt oskarżenia przeciwko skarżącemu zarzucając mu popełnienie czterech przestępstw przemocy domowej, określonych w art. 215a Kodeksu karnego, popełnionych wobec jego byłej małżonki, jego dwóch córek i syna; oraz jednego przestępstwa zaniedbania i znęcania się nad dziećmi, określonego w art. 213 Kodeksu karnego, popełnionego wobec jego małoletniej córki Z.G. Zgodnie z aktem oskarżenia przestępstwa te zostały popełnione w okresie od lutego 2005 r. do 3 listopada 2008 r. 24.  W dniu 10 lutego 2009 r. Sąd Miejski orzekł o dopuszczeniu opinii psychiatrycznej skarżącego. 25.  W dniu 23 lutego 2009 r. skarżący przedłożył dodatkową pisemną odpowiedź na zarzuty. 26.  W dniu 10 marca 2009 r. psychiatra przedstawił opinię dotyczącą skarżącego, w której stwierdził, że w czasie zarzucanych mu przestępstw jego zdolność do rozumienia swoich czynów była ograniczona, ale nie w znacznym stopniu. 27.  W dniu 11 marca 2009 r. skarżący przedłożył dodatkową pisemną odpowiedź na zarzuty. 28.  W dniu 17 marca 2009 r. skarżący przedstawił pisemne „argumenty końcowe”. 29.  Na rozprawie, która odbyła się przed Sądem Miejskim 24 marca 2009 r., skarżący złożył wyjaśnienia, a trzech świadków złożyło zeznania. 30.  W dniu 19 maja 2009 r. skarżący przedłożył dodatkową pisemną odpowiedź na zarzuty. 31.  Kolejne terminy rozprawy odbyły się 2 i 23 czerwca oraz 7 i 14 lipca 2009 r. Przesłuchano kilku świadków i biegłego z zakresu psychiatrii. 32.  W dniu 15 czerwca 2009 r. skarżący zwrócił się do sądu z wnioskiem o udostępnienie akt sprawy. Sąd przychylił się do jego wniosku. 33.  Wyrokiem z 14 lipca 2009 r. Sąd Miejski uznał skarżącego za winnego zaniedbania i znęcania się nad małoletnią wówczas córką Z.G. i wymierzył mu karę dziesięciu miesięcy pozbawienia wolności. Skarżący został również uznany za winnego łącznie czterech przestępstw przemocy domowej wobec: jego córki Z. G., za co wymierzono my karę sześciu miesięcy pozbawienia wolności, jego córki M. G., za co wymierzono mu karę dziewięciu miesięcy pozbawienia wolności, jego syna H. G., za co wymierzono mu karę siedmiu miesięcy pozbawienia wolności i jego byłej małżonki Mi. G., za co wymierzono mu karę jednego roku pozbawienia wolności. Przy tym jego kara dwóch lat pozbawienia wolności w zawieszeniu wymierzona w poprzednim postępowaniu karnym, została uchylona (zob. par. 5 powyżej) i skarżący został skazany na karę łączną pięciu lat pozbawienia wolności. Zastosowano wobec niego również środek zabezpieczający w postaci przymusowego leczenia z uzależnienia od alkoholu. Odpowiednia część wyroku brzmi: „Oskarżony Miljenko Galović jest winny tego, że w okresie od lutego 2005 r. do 3 listopada 2008 r. w [...], w mieszkaniu, w którym zamieszkiwał we wspólnym gospodarstwie domowym z małoletnią córką Z., [...], dorosłą córką M. [...] i dorosłym synem H., jako konkubent Mi. G., [będąc] często pod wpływem alkoholu w obecności małoletniej Z., mimo iż wiedział, że może narazić jej rozwój psychofizyczny na ryzyko, stosował przemoc słowną i fizyczną wobec swojej konkubiny Mi. i dorosłych dzieci, wulgarnie nazywając konkubinę „kurwą i dziwką”, przeklinając jej matkę, grożąc, że ją zabije i sprzeda, a także atakując ją fizycznie poprzez policzkowanie, ciągnięcie za włosy i rzucanie na ziemię – wszystko to w obecności małoletniej Z. oraz jego córki M. i syna H., a ponadto [groził] wyrzuceniem konkubiny Mi. i dzieci z mieszkania oraz groził, że ich zabije, a pewnego razu w grudniu 2007 r. wziął nóż kuchenny i przyłożył go do gardła konkubiny Mi. i powiedział jej, że musi wysłać agentów [organów ścigania przestępczości zorganizowanej] na poszukiwanie go w barach, nadto rzucił się na [konkubinę], wymachując nożem,; obrażał swoją córkę M. mówiąc, że jest „kurwą, szmatą i dziwką z Moslaviny” i żeby poszła do swojego kochasia, a także znieważył swojego syna H. mówiąc mu, że jest „imbecylem, idiotą”, przeklinał jego matkę i powiedział do niego „zrób mi loda” i jednocześnie popchnął H. To spowodowało, że H. wyprowadził się z mieszkania na początku 2007 r. [Oskarżony] często mówił małoletniej Z., że jest „tłustą świnią”, że „nikt jej nie przeleci” i że jest „grubą dziwką”. Złapał ją za głowę i wypchnął z mieszkania, a gdy Z. osiągnęła pełnoletność, nadal traktował ją w ten sam sposób. Kulminacją tego zachowania były [wydarzenia] z 3 listopada 2008 r., kiedy oskarżony zaatakował słownie swoją konkubinę Mi. i córkę M., nazywając je „kurwami i dziwkami”, a kiedy jego konkubina Mi. została z nim sama w mieszkaniu, ponownie zaatakował ją słownie, mówiąc jej, że jest kurwą i że to z jej powodu został zwolniony z pracy, [oraz] że wyrzuci ją z domu i zabije. Następnie napadł na nią fizycznie, chwytając ją za włosy, rzucając na łóżko i uderzając w głowę, po czym nadal ją obrażał, mówiąc jej, że jest „głupią kurwą z Moslaviny i Zagorja”. Wskutek uderzeń krwawiło jej ucho, a [oskarżony] groził jej, mówiąc, że jeśli zadzwoni na policję, to ją zabije. Kiedy ich córka M. wróciła do domu tego samego dnia, wszedł do jej pokoju i powiedział do niej „dziwko, ty kurwo, przez ciebie straciłem pracę, wynoś się z domu”, po czym chodził za nią po domu i dalej ją obrażał. Zachowanie to powodowało częste interwencje policji, a oskarżony swoim zachowaniem naraził na ryzyko prawidłowy rozwój psychofizyczny swojej małoletniej córki Z. [Z.] leczy się psychiatrycznie z powodu zachowania oskarżonego [...], a z powodu [jego zachowania] córka M., syn H. i konkubina Mi. obawiali się o swoje życie i zdrowie [i] doświadczali niepokoju [w związku z tym]. [...] W toku postępowania sąd zapoznał się [...] z protokołem badania zawartości alkoholu we krwi [z 4 listopada 2008 r.] [...], wyrokiem sądu do spraw wykroczeń w Zagrzebiu [z 4 listopada 2008 r.] [...], dokumentacją medyczną dotyczącą Mi. G. [odnoszącą się do incydentu z 3 listopada 2008 r.]... [...] W odniesieniu do przestępstw przemocy domowej z art. 215a Kodeksu karnego popełnionych wobec Z. G., M. G., Mi. G. i H. G. sąd ustalił, że w okresie objętym zarzutami [skarżący] poprzez swoje wyjątkowo brutalne, agresywne i bezwzględne zachowanie stawiał członków swojej rodziny w upokarzającej sytuacji, zagrażając im słownie i fizycznie, atakując i grożąc, co wynika z zeznań wszystkich przesłuchanych świadków oraz z dowodów rzeczowych znajdujących się w aktach sprawy. O powadze zachowań [skarżącego] świadczy również fakt, że [członkowie jego rodziny] cierpieli z ich powodu od 1995 r., że jego starsza córka M. G. stwierdziła, że myślała, że [jego zachowanie] nie było karalne, dopóki ich nie bił, oraz okoliczność, że ofiary wezwały policję dopiero wówczas, gdy sytuacja stała się nie do zniesienia z powodu ciągłego strachu powodowanego agresywnym zachowaniem [skarżącego]. Ani cała seria wyroków skazujących za wykroczenia, ani wcześniejsze skazanie za takie same przestępstwa nie spowodowały zmiany w zachowaniu [skarżącego], a zamiast tego 3 listopada 2008 r. nastąpiło apogeum, kiedy Mi. G. opuściła dom rodzinny w obawie o własne życie. [...] Na poczet [wyżej określonej] kary pozbawienia wolności zalicza się [skarżącemu] okres odbywania kary orzeczonej przez sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu [z 10 stycznia 2008 r.] w dniach od 11 do 16 stycznia 2008 r. oraz [orzeczonej przez ten sąd 17 listopada 2008 r.] w dniach od 5 listopada do 2 grudnia 2008 r. [...]” 34.  Wyrok sądu pierwszej instancji został doręczony adwokatowi skarżącego E .H. 13 sierpnia 2009 r. 35.  Skarżący pozostał w areszcie. 36.  W dniu 19 sierpnia 2009 r. skarżący odwołał się od wyroku pierwszej instancji i wniósł o przeprowadzenie rozprawy. Zarzucił błędną ocenę stanu faktycznego i niewłaściwe zastosowanie prawa krajowego w jego sprawie. 37.  Pismem z tej samej daty, które wpłynęło do sądu pierwszej instancji dzień później, skarżący odwołał pełnomocnictwo udzielone adwokatowi E. H. 38.  W dniu 24 sierpnia 2009 r. skarżący wysłał pismo do Sądu Miejskiego, w którym oznajmił, że potrzebuje nowego obrońcy. Przedstawił listę ośmiu prawników i poprosił o możliwość skontaktowania się z nimi telefonicznie. Pismo to wpłynęło do Sądu Miejskiego 25 sierpnia 2009 r. 39.  Kolejnym pismem z 25 sierpnia 2009 r. skarżący poinformował Sąd Miejski, że odwołał pełnomocnictwo udzielone E.H. i poprosił o umożliwienie mu kontaktu telefonicznego z czterema innymi prawnikami. Pismo to wpłynęło do Sądu Miejskiego 26 sierpnia 2009 r. Skarżący złożył taki sam wniosek pismem z 26 sierpnia 2009 r. 40.  W dniu 31 sierpnia 2009 r. E. H. wniósł w imieniu skarżącego apelację od wyroku pierwszej instancji. 41.  W dniu 7 września 2009 r. skarżący wniósł o udostępnienie części akt sprawy. 42.  W dniu 9 września 2009 roku Prezes Sądu Miejskiego wyznaczył S.A. do występowania w charakterze obrońcy skarżącego i przesłał skarżącemu kopię części akt sprawy, o udostępnienie których wnioskował. 43.  W dniu 14 września skarżący poinformował Sąd Miejski, że nie ma zaufania do S.A. i skarżył się, że jego prośba o kontakt telefoniczny z trzema prawnikami nie została prawidłowo spełniona. Wyjaśnił, że napisał do dwóch prawników i je wysłał tę korespondencję listem poleconym, ale nie otrzymał żadnego potwierdzenia odbioru. Jeśli chodzi o trzeciego prawnika, numer, na który pozwolono mu zadzwonić, był nieprawidłowy. 44.  W dniu 16 września skarżący ponownie skontaktował się z E. H. Tego samego dnia D.L., inny prawnik, odwiedził skarżącego w więzieniu. 45.  W dniu 23 września 2009 r. przewodniczący składu orzekającego zezwolił skarżącemu na kontakt z dwoma adwokatami. 46.  W dniu 27 września 2009 r. skarżący sam wniósł dodatkową apelację od wyroku skazującego. 47.  W dniu 29 września 2009 r. skarżący skontaktował się z adwokatem J.M. 48.  W dniu 7 października 2009 r. dwóch prawników, J.M. i A.D., odwiedziło skarżącego w zakładzie karnym. 49.  W dniu 23 października 2009 r. przewodniczący składu orzekającego Sądu Miejskiego poinformował Sąd Okręgowy w Zagrzebiu (Županijski sud u Zagrebu, zwany dalej „sądem okręgowym”), że skarżący wniósł o udostępnienie akt sprawy. 50.  Sąd okręgowy poinformował jedynie byłego obrońcę skarżącego E.H. o posiedzeniu wyznaczonym na 2 listopada 2009 r., na którym miała zostać rozpatrzona apelacja. 51.  Wyrokiem z 2 listopada 2009 r., wydanym na tym posiedzeniu, sąd okręgowy rozpoznał wszystkie apelacje - wniesione zarówno przez skarżącego, jak i przez jego obrońcę E.H. Częściowo uwzględnił ich argumenty i obniżył karę do czterech lat i trzech miesięcy pozbawienia wolności, bez przeprowadzenia rozprawy i pod nieobecność skarżącego oraz adwokatów E.H. i S.A. Pozostała część apelacji została oddalona i w tym zakresie wyrok sądu pierwszej instancji został utrzymany w mocy. 52.  W dniu 19 listopada 2009 r. skarżący został przeniesiony z aresztu śledczego do zakładu karnego, gdzie rozpoczął odbywanie kary. 53.  Skarżący złożył następnie wniosek o rewizję nadzwyczajną prawomocnego wyroku (zahtjev za izvanredno preispitivanje pravomoćne presude) do Sądu Najwyższego (Vrhovni sud Republike Hrvatske). Twierdził m. in., że nie został powiadomiony o posiedzeniu, na którym sąd okręgowy rozpoznał jego apelację i wydał wyrok, mimo że zgodnie z przepisami postępowania karnego oskarżony, który domagał się rozprawy przed sądem drugiej instancji, musiał zostać powiadomiony o takim posiedzeniu. Powiadomiony został jedynie jego były obrońca E.H., mimo że wówczas już nie reprezentował skarżącego. 54.  W dniu 20 stycznia 2010 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu drugiej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Uznał, że sąd okręgowy naruszył zasady postępowania karnego, informując byłego obrońcę skarżącego E.H. o posiedzeniu w dniu 2 listopada 2009 r., nie zaś jego aktualnego obrońcę S.A., wyznaczonego z urzędu. 55.  W dniu 5 lutego 2010 r. skarżącego przeniesiono z zakładu karnego do aresztu śledczego w Zagrzebiu. Tego samego dnia doręczono mu postanowienie Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2010 r. 56.  W dniu 9 lutego 2010 r. skarżący zwrócił się do sądu okręgowego o umożliwienie mu kontaktu telefonicznego z pięcioma prawnikami. Wniosek ten został zarejestrowany w Sądzie Okręgowym 10 lutego 2010 r. i przekazany do Sądu Miejskiego, który otrzymał go 15 lutego 2015 r. 57.  W międzyczasie, 12 lutego 2010 r., sąd okręgowy zawiadomił skarżącego i jego obrońcę z urzędu S.A., że posiedzenie, na którym ma zostać rozpatrzona apelacja skarżącego, zostało wyznaczone na 16 lutego 2010 r. 58.  Pismem, które wpłynęło do sądu okręgowego na dzień przed posiedzeniem, skarżący zwrócił się do sądu o odroczenie posiedzenia o tydzień i zezwolenie mu na występowanie we własnym imieniu. Wyjaśnił, że został poinformowany o posiedzeniu z zaledwie czterodniowym wyprzedzeniem, w piątek 12 lutego 2010 r. po południu, a zatem nie miał wystarczająco dużo czasu na przygotowanie obrony ani skontaktowanie się z kimkolwiek. Podkreślił, że podczas pobytu w więzieniu napisał do trzech prawników. Jednocześnie wniósł o zezwolenie na występowanie we własnym imieniu, ponieważ „uczestniczył w wydarzeniach, [w odniesieniu do których] został oskarżony” oraz był z zawodu prawnikiem administracyjnym. Jeśli chodzi o adwokata S.A., skarżący stwierdził, że go nie zna i nigdy z nim nie rozmawiał o swojej sprawie. Powtórzył, że wnosił o bycie obecnym na posiedzeniu, aby móc podać więcej szczegółów na temat istotnych faktów oraz motywów jego byłej małżonki do rzekomego składania fałszywych zeznań i manipulowania ich dziećmi. Załączył również oświadczenia dotyczące stawianych mu zarzutów. 59.  W dniu 16 lutego 2010 r. przewodniczący składu orzekającego Sądu Miejskiego zezwolił skarżącemu na kontakt telefoniczny z pięcioma adwokatami wymienionymi w jego wniosku. 60.  Posiedzenie sądu okręgowego odbyło się zgodnie z planem 16 lutego 2010 r. Skarżący, który w tym czasie nadal przebywał w areszcie, nie został doprowadzony, a jego obrońca wyznaczony z urzędu S.A. nie był obecny. Właściwy prokurator również nie był obecny na posiedzeniu. 61.  Po posiedzeniu sąd okręgowy wydał wyrok identyczny z poprzednim wyrokiem z 2 listopada 2009 r. – obniżył karę skarżącego do czterech lat i trzech miesięcy pozbawienia wolności i oddalił jego apelację w pozostałej części. Istotne dla sprawy fragmenty wyroku brzmią jak następuje: „Obecność oskarżonego Miljenko Galovića, który przebywa w areszcie i jest reprezentowany przez obrońcę, na posiedzeniu sądu nie została zapoewniona, ponieważ skład orzekający uznał, że jego obecność nie jest konieczna” 62.  W dniu 17 lutego 2010 r. sam skarżący złożył do Sądu Najwyższego kolejny wniosek o rewizję nadzwyczajną od prawomocnego wyroku, który uzupełnił w dniu 30 marca oraz w dniach 18 i 22 kwietnia 2010 r. Argumentował m.in., że: a) został powiadomiony o posiedzeniu sądu okręgowego 16 lutego 2010 r. z zaledwie czterodniowym wyprzedzeniem, a zatem nie miał wystarczająco dużo czasu na przygotowanie obrony; b) jego obrońca z urzędu nigdy się z nim nie skontaktował i nie uczestniczył w posiedzeniu; c) z powodu ograniczeń czasowych i przeniesienia z zakładu karnego do aresztu śledczego nie miał wystarczająco dużo czasu, aby ustanowić obrońcę z własnego wyboru, który reprezentowałby go przed sądem okręgowym; d) nie został doprowadzony na posiedzenie przed sądem odwoławczym oraz e) biorąc pod uwagę jego wcześniejsze skazania za przemoc domową w postępowaniu karnym oraz w kilku postępowaniach w sprawach o wykroczenia, jego skazanie w zaskarżonym wyroku stanowiło drugie skazanie za to samo przestępstwo. 63.  Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2010 r. Sąd Najwyższy oddalił wniosek skarżącego. Odniósł się jedynie do zasady ne bis in idem w związku z wyrokiem sądu do spraw wykroczeń w Zagrzebiu z 17 listopada 2008 r. (zob. par. 13 powyżej). Odpowiednia część wyroku brzmi następująco: „Okoliczności faktyczne wykroczenia, którego popełnienia [skarżący] został uznany winnym wyrokiem sądu do spraw wykroczeń, nie są takie same, jak okoliczności faktyczne przestępstw, których popełnienia [skarżący] został uznany winnym prawomocnym wyrokiem Sądu Miejskiego w Zagrzebiu z dnia 14 lipca 2009 r. .... Miljenko Galović został uznany winnym popełnienia jednego przestępstwa z art. 213 §§ 1 i 2 Kodeksu karnego oraz czterech przestępstw z art. 215a Kodeksu karnego popełnionych w okresie od lutego 2005 r. do 3 listopada 2008 r. Fakt, że [jego] zachowanie stanowiło również wykroczenie z art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie przed przemocą w rodzinie w stosunku do tych samych pokrzywdzonych w tym samym okresie – [wykroczenie], którego popełnienia został uznany winnym wyrokiem sądu ds. wykroczeń – nie może być postrzegany jako kwestia już osądzona, a zatem nie doszło do naruszenia Kodeksu karnego na podstawie art. 368 § 3 Kodeksu postępowania karnego.” 64.  Orzeczeniem z 27 stycznia 2011 r. Trybunał Konstytucyjny(Ustavni sud Republike Hrvatske) uznał późniejszą skargę konstytucyjną złożoną przez skarżącego za niedopuszczalną. Stwierdził on, że orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w następstwie wniosku o rewizję nadzwyczajną od prawomocnego wyroku nie podlega kontroli konstytucyjnej. 65.  W dniu 16 marca 2012 r. skarżący został warunkowo zwolniony z zakładu karnego. WŁAŚCIWE RAMY PRAWNE PRAWO KRAJOWE 66.  Właściwe prawo krajowe w odniesieniu do nieobecności oskarżonego w postępowaniu karnym na posiedzeniach sądu odwoławczego zostało przedstawione w sprawie Arps p. Chorwacji, nr 23444/12, §§ 12-15, 25 października 2016 r. 67.  Odpowiednie przepisy Kodeksu karnegon(Kazneni zakon, Dziennik Urzędowy nr 110/1997 z dalszymi odniesieniami) obowiązujące w czasie istotnym dla sprawy, brzmią następująco: Zaniedbanie lub znęcanie się nad dzieckiem lub małoletnim Artykuł 213 „1. Rodzic, rodzic adopcyjny, opiekun lub inna osoba, która rażąco zaniedbuje swoje obowiązki w zakresie opieki lub wychowania dziecka lub małoletniego, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5. 2. Karze o której mowa w ust. 1 podlega rodzic, rodzic adopcyjny, opiekun lub inna osoba, który(-a) znęca się nad dzieckiem lub małoletnim; [który(-a)] zmusza [dziecko] do wykonywania pracy nieodpowiedniej dla jego wieku, do nadmiernej pracy lub do żebrania; z chciwości nakłania [dziecko] do zachowania szkodliwego dla jego rozwoju; lub naraża [dziecko] na niebezpieczeństwo poprzez [angażowanie] w niebezpieczne działania lub w inny sposób.” Przemoc domowa Artykuł 215a „Członek rodziny, który poprzez przemoc, złe traktowanie lub szczególnie uwłaczające zachowanie stawia innego członka rodziny w upokarzającej sytuacji, podlega karze pozbawienia wolności na okres od 6 miesięcy do lat 5.” 68.  Ustawa o ochronie przed przemocą domową (Zakon o zaštiti od nasilja u obitelji, Dziennik Urzędowy nr 116/2013), m. in. definiuje wykroczenie przemocy domowej i przewiduje sankcje, którym podlegają osoby skazane za to wykroczenie. Odpowiednie przepisy ustawy stanowią: Artykuł 4 Przemocą domową jest: – każde użycie siły fizycznej lub psychicznej przeciwko nietykalności osoby; – wszelkie zachowania członka rodziny mogące wywołać strach przed bólem fizycznym lub psychicznym; – wywołanie u [osoby] poczucia strachu lub osobistego zagrożenia, lub [spowodowanie] naruszenia godności osoby; – napaść fizyczna, niezależnie od tego, czy skutkuje obrażeniami ciała; – napaść słowna, obelgi, przekleństwa, wyzwiska lub inne formy poważnego nękania; – molestowanie seksualne; – prześladowanie i wszelkie inne formy nękania; – bezprawne izolowanie [osoby] lub ograniczanie jej swobody przemieszczania się lub komunikacji z osobami trzecimi; – uszkadzanie lub niszczenie mienia lub podejmowanie takich prób.” Artykuł 18 „1. Członek rodziny, który dopuszcza się [aktu] przemocy domowej z art. 4 niniejszej ustawy, podlega grzywnie w wysokości od 1 000 do 10 000 kun chorwackich (HRK) za wykroczenie lub karze pozbawienia wolności do 60 dni. 2. Członek rodziny, który ponownie dopuszcza się przemocy domowej, podlega grzywnie w wysokości co najmniej 5000 HRK za wykroczenie lub karze pozbawienia wolności na okres co najmniej 15 dni. 3. Dorosły członek rodziny, który dopuszcza się przemocy domowej w obecności dziecka lub małoletniego, podlega grzywnie w wysokości co najmniej 6 000 HRK za wykroczenie lub karze pozbawienia wolności na okres co najmniej 30 dni. 4. Dorosły członek rodziny, który ponownie dopuszcza się przemocy domowej z ust. 3, podlega grzywnie w wysokości co najmniej 7 000 HRK za wykroczenie lub karze pozbawienia wolności na okres co najmniej 40 dni. 5. Jeżeli przemoc, o której mowa w ust. 3, została popełniona na szkodę dziecka lub małoletniego, sprawca podlega grzywnie w wysokości co najmniej 7 000 HRK za wykroczenie lub karze pozbawienia wolności na okres co najmniej 40 dni.” 69.  W wyroku III Kr 50/11-4 z 17 stycznia 2013 r. Sąd Najwyższy orzekł, co następuje: „Nie ma racji skazany twierdząc, że nie zostały spełnione przesłanki wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego, skoro był on uprzednio skazany za to samo zdarzenie w postępowaniu w sprawie o wykroczenie.... Wbrew twierdzeniom skazanego podkreślenia wymaga, że został on uznany za winnego popełnienia przestępstwa ciągłego polegającego na stosowaniu przemocy w rodzinie określonej w art. 215a Kodeksu karnego, przy czym czynów tych dopuścił się wielokrotnie w ten sposób, że atakował pokrzywdzoną słownie, a także fizycznie w okresie od 26 marca 2002 r. do 25 września 2004 r. uderzając ją rękoma po całym ciele i głowie, popychając [tak, że] pokrzywdzona – będąc osobą niepełnosprawną i poruszającą się o kulach – przewróciła się, a także dwukrotnie uderzając ją krzesłem w głowę i ciało. W związku z takimi zarzutami należy podkreślić, że agresywne zachowanie skazanego miało miejsce przez cały okres objęty zarzutami, poza trzema przypadkami, w związku z którymi uzyskano dokumentację medyczną. [...] ...w odniesieniu do zdarzenia z końca przestępstwa ciągłego i dotyczącego dnia 25 września 2004 r., uzyskano dokumentację medyczną, a skazany został uznany za winnego stosowania przemocy w rodzinie w postępowaniu w sprawie o wykroczenie.... W ocenie Sądu Najwyższego, przedmiotowa sprawa dotyczy przestępstwa ciągłego określonego w art. 215a k.k., na które składają się liczne przypadki przemocy domowej doświadczanej przez pokrzywdzoną niemal codziennie, co stawiało ją w upokarzającej sytuacji, dlatego wyrok sądu do spraw wykroczeń w K. dotyczący zdarzenia z 25 września 2004 r. w żadnym razie nie stanowi orzeczenia sądu w tej samej sprawie, do której rozstrzygnięcia powołane były sądy karne w zwykłym postępowaniu karnym. Wynika to z faktu, że w postępowaniu w sprawie o wykroczenie ustalono winę skazanego tylko w odniesieniu do jednego czynu przemocy domowej popełnionego 24 września 2004 r., podczas gdy pozostałe czyny [przemocy domowej] i ich postaci [...] nie zostały nawet wymienione w opisie wykroczenia, więc choćby tylko z tych powodów niniejsza [sprawa] nie może dotyczyć res judicata, jak błędnie twierdzi skazany ...” PRAWO UNII EUROPEJSKIEJ 70.  Odpowiednie orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) zostało przytoczone w sprawie Bajčić p. Chorwacji, nr 67334/13, § 15, z 8 października 2020 r. Zobacz również wyrok TSUE w sprawach połączonych C‑596/16 Enzo di Puma i C‑597/16 Anotnio Zecca przyjęty 20 marca 2018 r. PRAWO MIĘDZYNARODOWE 71.  Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej („Konwencja Stambulska”), która weszła w życie w Chorwacji 1 października 2018 r., stanowi, co następuje: Artykuł 18 ust. 1 „Strony podejmują konieczne środki prawne lub inne działania mające na celu ochronę wszystkich ofiar przed kolejnymi aktami przemocy” Artykuł 45 ust. 1 „Strony podejmują konieczne działania ustawodawcze lub inne mające na celu zagwarantowanie, że przestępstwa, o których mowa w niniejszej Konwencji, podlegają efektywnym, proporcjonalnym i odstraszającym karom, z uwzględnieniem ich wagi.” PRAWO ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 6 UST. 1 I 3 LIT. B) I C) KONWENCJI 72.  Skarżący zarzucił, że w postępowaniu przed sądem okręgowym nie miał odpowiedniego czasu na przygotowanie obrony i nie mógł bronić się ani osobiście, ani z pomocą adwokata, ponieważ został poinformowany o posiedzeniu sądu w dniu 16 lutego 2010 r. z zaledwie czterodniowym wyprzedzeniem. Nie miał również możliwości uczestniczenia w tym posiedzeniu sądu. Skarżący powołał się na art. 1 ust. 3 Konwencji, który w odpowiednim zakresie stanowi: „1.  „Każdy ma prawo do sprawiedliwego [...] rozpatrzenia jego sprawy [...] przez [...] sąd [...] w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej.”. 3.  Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do: [...] b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony; c)  bronienia się osobiście lub przez ustanowionego przez siebie obrońcę, a jeśli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony, do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości; [...]”. Dopuszczalność 73.  Trybunał zauważa, że ta część skargi nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. A) Konwencji, ani nie jest niedopuszczalna z innych względów. Musi zatem zostać uznana za dopuszczalną. Przedmiot skargiArt. 6 ust. 3 lit. b) i c) – zastępstwo procesowe w postępowaniu odwoławczym oraz odpowiedni czas i umożliwienie przygotowania obrony 74.  Trybunał uważa, że zarzut skarżącego z art. 6 ust. 3 lit. b) Konwencji jest ściśle związany z jego zarzutem dotyczącym prawa do bycia reprezentowanym przez adwokata na etapie postępowania odwoławczego. W związku z tym kwestie, czy poszanowane było jego prawo do posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony oraz prawo do bycia reprezentowanym przez adwokata, należy zbadać łącznie. (a)   Stanowiska stron 75.  Skarżący argumentował, że ze względu na krótki okres pomiędzy poinformowaniem go o posiedzeniu odwoławczym a samym posiedzeniem, nie był w stanie zatrudnić adwokata i odpowiednio przygotować swojej obrony. 76.  Rząd utrzymywał, że skarżący miał wystarczająco dużo czasu i możliwości, aby przygotować swoją obronę w postępowaniu odwoławczym, ponieważ wybrany przez niego adwokat, E.H., otrzymał wyrok sądu pierwszej instancji 13 sierpnia 2009 r. i zarówno skarżący, jak i E.H. złożyli apelacje od tego wyroku. Po odwołaniu przez skarżącego pełnomocnictwa dla E.H., sądy krajowe wyznaczyły skarżącemu obrońcę opłacanego przez państwo, a także przychyliły się do jego wniosków o kontakt z innymi prawnikami. Kiedy Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu II instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi odwoławczemu, sąd odwoławczy musiał rozpoznać te same apelacje, które już rozpatrzył, tj. apelacje wniesione przez skarżącego i E.H. w sierpniu 2009 r. 77.  Sądy krajowe przychylały się również do wielokrotnych wniosków skarżącego o kontakt z innymi prawnikami i zezwoliły trzem prawnikom na odwiedzenie go w więzieniu. To skarżący był odpowiedzialny za to, że nie zatrudnił innego prawnika. 78.  Skarżący został poinformowany o posiedzeniu sądu odwoławczego z czterodniowym wyprzedzeniem, a biorąc pod uwagę fakt, że sąd odwoławczy miał wydać orzeczenie w przedmiocie apelacji wniesionych w sierpniu 2009 r., okresu tego nie można uznać za niewystarczający do przygotowania obrony. Ponadto skarżący, wnosząc o odroczenie posiedzenia sądu odwoławczego o siedem dni, nie wyjaśnił, jaki był cel tego odroczenia. (b)   Ocena Trybunału (i)      Zasady ogólne 79.  Prawo do rzetelnego procesu sądowego z art. 6 ust. 1 jest prawem bezwarunkowym. Jednakże to, co stanowi rzetelny proces sądowy nie może być przedmiotem jednej niezmiennej zasady, lecz musi zależeć od okoliczności konkretnej sprawy. Głównym przedmiotem uwagi Trybunału w kontekście art. 6 ust. 1 Konwencji jest ocena ogólnej rzetelności postępowania karnego (zob. m.in. wyrok w sprawie Ibrahim i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr ref. 50541/08 i 3 inne, § 250, 13 września 2016 r.). 80.  Zgodność z wymogami rzetelnego procesu musi być badana w każdej sprawie z uwzględnieniem rozwoju postępowania jako całości, a nie na podstawie odosobnionej oceny jednego konkretnego aspektu lub zdarzenia, pomimo że nie można wykluczyć, że pojedynczy czynnik będzie na tyle istotny, że umożliwi ocenę rzetelności procesu na wcześniejszym etapie postępowania. Oceniając ogólną rzetelność postępowania, Trybunał weźmie pod uwagę, w stosownych przypadkach, prawa minimalne wymienione w art. 6 ust. 3, które stanowią przykład wymogów rzetelnego procesu w odniesieniu do typowych sytuacji procesowych, które pojawiają się w sprawach karnych. Można je zatem postrzegać jako szczególne aspekty koncepcji rzetelnego procesu w postępowaniu karnym w art. 6 § 1. Jednakże te prawa minimalne nie są celami samymi w sobie: ich nieodłącznym celem jest zawsze przyczynienie się do zapewnienia rzetelności postępowania karnego jako całości (ibid., § 251). 81.  Art. 6 ust. 3 lit. b) gwarantuje oskarżonemu „odpowiedni czas i możliwości przygotowania obrony” i wynika z niego, że merytoryczna czynność służąca obronie podejmowana w jego imieniu może obejmować wszystko, co jest „konieczne” do przygotowania się do rozprawy głównej. Oskarżony musi mieć możliwość zorganizowania swojej obrony w odpowiedni sposób i bez ograniczeń co do możliwości przedstawienia wszystkich istotnych argumentów przemawiających na jego korzyść przed sądem rozpoznającym sprawę, a przez to wpływania na wynik postępowania (zob. Mayzit p. Rosji, nr 63378/00, § 78, 20 stycznia 2005 r., Moiseyev p. Rosji, nr 62936/00, § 220, 9 października 2008 r., Gregačević p. Chorwacji, nr 58331/09, § 51, 10 lipca 2012 r. oraz Chorniy p. Ukrainie, nr 35227/06, § 37, 16 maja 2013 r.). 82.  Oceniając, czy oskarżony miał odpowiedni czas na przygotowanie obrony, należy wziąć pod uwagę w szczególności charakter postępowania, a także złożoność sprawy i etap postępowania (zob. Gregačević, cyt. pow., § 51, oraz Albert i Le Compte p. Belgii, 10 lutego 1983 r., § 41, Seria A nr 58). W związku z tym Trybunał zauważa, że gwarancje zawarte w art. 6 § 3 (b) wykraczają poza samą rozprawę i rozciągają się na wszystkie etapy postępowania sądowego (zob. D.M.T. i D.K.I. p. Bułgarii, nr 29476/06, § 81, 24 lipca 2012 r. oraz Chorniy, cyt. pow., § 38). 83. Odnośnie do prawa do adwokata, Trybunał przypomina, że gwarantowane na mocy art. 6 ust. 3 lit. c) prawo do skutecznej obrony przez adwokata, ustanowionego z urzędu, jeśli zachodzi taka potrzeba, przysługujące każdej osobie, której przedstawiono zarzuty karne, jest jednym z podstawowych wymogów rzetelnego procesu (zob. Salduz p. Turcji [WI], nr 36391/02, § 51, ETPC 2008, Dvorski p. Chorwacji [WI], nr 25703/11, § 76, ETPC 2015 oraz Simeonovi p. Bułgarii [WI], nr 21980/04, § 112, 12 maja 2017 (fragmenty)). Samo wyznaczenie obrońcy nie gwarantuje jednak skuteczności pomocy, jakiej może on udzielić swojemu klientowi. Niemniej jednak państwo nie może ponosić odpowiedzialności za każde niedociągnięcie ze strony prawnika wyznaczonego do pomocy prawnej. Z niezależności zawodu prawniczego od państwa wynika, że prowadzenie obrony jest zasadniczo sprawą między oskarżonym a jego obrońcą, bez względu na to, czy został on wyznaczony z urzędu, czy jest opłacany ze środków prywatnych. Właściwe organy krajowe są zobowiązane na mocy art. 6 ust. 3 lit. c) do interwencji tylko wtedy, gdy brak zapewnienia skutecznej pomocy prawnej przez adwokata z urzędu jest oczywisty lub dostatecznie zwrócono na to ich uwagę w inny sposób (zob. Czekalla p. Portugalii, nr. 38830/97, § 60, ETPC 2002-VIII oraz Orlov p. Rosji, nr 29652/04, § 108, 21 czerwca 2011 r.). (ii)    Zastosowanie tych zasad w niniejszej sprawie 84.  Zarzuty skarżącego dotyczą etapu postępowania odwoławczego i odnoszą się do jego rzekomej niemożności przygotowania obrony i zatrudnienia adwokata w krótkim okresie pomiędzy poinformowaniem go o posiedzeniu sądu odwoławczego a samym posiedzeniem. Trybunał zauważa, że wyrok sądu pierwszej instancji został wydany 14 lipca 2009 r. (zob. par. 33 powyżej) oraz doręczony E. H., obrońcy wybranemu przez skarżącego (por. Chorniy, cyt. pow., § 41), 13 sierpnia 2009 r. Zarówno skarżący, jak i E. H. wnieśli apelacje (zob. pkt 36 i 40 powyżej). Skarżący odwołał również pełnomocnictwo udzielone E. H.. Następnie kilkakrotnie prosił o kontakt z innymi prawnikami. 85.  Trybunał zauważa, że sądy krajowe ustanowiły dla skarżącego obrońcę opłacanego przez państwo, S.A., 9 września 2009 r. (zob. par. 42 powyżej), po tym jak skarżący odwołał pełnomocnictwo udzielone E. H. Skarżący zarzucał, że nie ma zaufania do S. A. i zwrócił się do sądu o umożliwienie mu skontaktowania się z innymi prawnikami (zob. par. 43 powyżej). Jego prośba została uwzględniona – skontaktował się z kilkoma innymi prawnikami, a trzech prawników odwiedziło go w więzieniu (zob. par. 44, 47 i 48 powyżej). Skarżący nie zatrudnił jednak innego prawnika. 86.  W dniu 2 listopada 2009 r. sąd odwoławczy oddalił apelacje skarżącego i E. H. oraz utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji (zob. par. 51 powyżej). W dniu 20 stycznia 2010 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu odwoławczego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Należy podkreślić, że sąd odwoławczy miał rozpoznać apelacje wniesione przez skarżącego i E.H. odpowiednio w dniach 19 i 31 sierpnia 2009 r. oraz że w chwili przekazania sprawy przez Sąd Najwyższy do sądu odwoławczego skarżący nie mógł wnosić kolejnych apelacji ani uzupełniać swoich wcześniejszych apelacji. Nic nie wskazuje na to – i skarżący nigdy nie podniósł żadnych zarzutów w tym zakresie – że nie miał wystarczająco dużo czasu i możliwości na przygotowanie apelacji oraz że nie korzystał z usług adwokata w związku z apelacją, ani też, że przygotowanie apelacji było utrudnione pod jakimkolwiek innym względem (por. Chorniy, cyt. pow., § 40). 87.  Trybunał pragnie również podkreślić, że podczas całego procesu przed sądem pierwszej instancji, skarżący był reprezentowany przez E. H., adwokata z jego własnego wyboru oraz miał wystarczająco dużo czasu i możliwości, aby skonsultować się z tym adwokatem i przygotować swoją obronę (por. Falcão dos Santos p. Portugalii, nr 50002/08, § 44, 3 lipca 2012 r.). Nic nie wskazuje również na to, że skarżącemu ograniczano liczbę spotkań z wybranym przez niego adwokatem E. H. na jakimkolwiek etapie postępowania lub czas trwania tych spotkań (por. Lambin p. Rosji, nr 12668/08, § 45, 21 listopada 2017 r.). 88.  Zatem na etapie, na którym Sąd Najwyższy przekazał sprawę sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania apelacji skarżącego i E. H. (zob. par. 54 powyżej), skarżący korzystał już z usług wybranego przez siebie adwokata i miał wystarczająco dużo czasu na przygotowanie obrony. W związku z tym Trybunał zauważa, że skarżący, z pomocą swojego adwokata, przedstawił argumenty na swoją obronę przed sędzią śledczym (zob. par. 19 powyżej), na rozprawie przed sądem pierwszej instancji (zob. par. 30 powyżej) oraz trzykrotnie przedłożył dodatkowe pisemne argumenty na obronę (zob. par. 25, 27 i 28 powyżej). Sądy krajowe dały skarżącemu wystarczającą możliwość zatrudnienia innego prawnika, ale on tego nie zrobił. 89.  W ustnym oraz pisemnym stanowisku na swoją obronę, jak również w treści apelacji, skarżący szczegółowo przeanalizował sprawę i obszernie odniósł się do wszystkich głównych dowodów, w tym opinii biegłych i zeznań świadków (zob. paragrafy 19, 25, 27-30 i 36 powyżej, por. też Lambin, cyt. pow., § 44). 90.  Biorąc pod uwagę szczególne okoliczności sprawy, Trybunał uważa, że krótki okres pomiędzy poinformowaniem skarżącego o posiedzeniu sądu odwoławczego, a samym posiedzeniem, nie ograniczył jego prawa do odpowiedniego czasu i możliwości przygotowania obrony ani prawa do zastępstwa procesowego w postępowaniu karnym przeciwko niemu w takim stopniu, aby można było stwierdzić, że nie miał on możliwości skorzystania z rzetelnego procesu. 91.  Nie doszło zatem do naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. b) i c) Konwencji. Art. 6 ust. 3 lit. c) - nieobecność skarżącego na posiedzeniu przed sądem odwoławczym (a)   Stanowiska stron 92.  Skarżący twierdził, że jego nieobecność na posiedzeniu sądu apelacyjnego w dniu 16 lutego 2010 r., stanowiła naruszenie jego prawa do osobistej obrony. 93.  Rząd argumentował, że zgodnie z właściwym prawem krajowym sąd apelacyjny miał swobodę decydowania o tym, czy zezwolić oskarżonemu na udział w posiedzeniu sądu odwoławczego. Ponadto, ponieważ prokuratura nie odwołała się od wyroku sądu pierwszej instancji i nie została wezwana na posiedzenie sądu odwoławczego, Rząd był zdania, że skarżący nie znalazł się w niekorzystnej sytuacji w stosunku do prokuratury. Ponadto apelacja skarżącego była bardzo szczegółowa i dotyczyła głównie oceny faktów. Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności, sąd okręgowy nie miał powodu, aby przesłuchiwać go osobiście. (b)   Ocena Trybunału 94.  Trybunał zauważa, że stwierdził już naruszenie art. 6 ust. 1 i 3 lit. c) Konwencji w sprawach przeciwko Chorwacji, w których podniesiono kwestię podobną do występującej w niniejszej sprawie (zob. Zahirović p. Chorwacji, nr. 58590/11, §§ 58-64, 25 kwietnia 2013 r., Lonić p. Chorwacji, nr 8067/12, §§ 94-102, 4 grudnia 2014 r. oraz Arps p. Chorwacji, nr 23444/12, §§ 24-29, 25 października 2016 r.). 95. W wyżej wymienionych sprawach Trybunał odniósł się do tych samych argumentów, co przedstawione przez Rząd w niniejszej sprawie. Po przeanalizowaniu całego materiału mu przedstawionego Trybunał stwierdza, że Rząd nie przedstawił żadnych faktów ani argumentów, które mogłyby skłonić go do wyciągnięcia innych wniosków w niniejszej sprawie. 96.  Doszło zatem do naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. c Konwencji. ZARZUT NARUSZENIA ART. 4 PROTOKOŁU NR 7 DO KONWENCJI 97.  Skarżący zarzucił, że był dwukrotnie sądzony za to samo przestępstwo. Powołał się na art. 4 Protokołu nr 7 do Konwencji, który stanowi: „1.  Nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany w postępowaniu przed sądem tego samego Państwa za przestępstwo, za które został uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem lub uniewinniony zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego tego Państwa. 2.  Postanowienia poprzedniego ustępu nie stoją na przeszkodzie wznowieniu postępowania zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego danego Państwa, jeśli wyjdą na jaw nowo odkryte fakty lub jeśli w poprzednim postępowaniu popełniono poważną pomyłkę, która mogła mieć wpływ na wynik sprawy. 3.  Żadne z postanowień niniejszego artykułu nie może być uchylone na podstawie artykułu 15 Konwencji”. Dopuszczalność 98.  Trybunał zauważa, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a) Konwencji ani nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych względów. Musi zatem zostać uznana za dopuszczalną. MeritumStanowiska stron 99.  Skarżący utrzymywał, że został dwukrotnie ukarany za ten sam czyn dwoma wyrokami Sądu do spraw wykroczeń w Zagrzebiu (zob. par 9 i 13 powyżej) oraz wyrokiem Sądu Miejskiego z 14 lipca 2009 r. (zob. par. 33 powyżej). Argumentował, że postępowania w sprawie o wykroczenie i postępowanie karne miały ten sam cel, ponieważ wykroczenie z art. 4 ustawy o ochronie przed przemocą w rodzinie i przestępstwa z art. 215a kodeksu karnego dotyczyły przemocowych zachowań w rodzinie, obejmujących te same formy przemocy i nękania. Celem obu norm było ustalenie, że brutalne zachowanie jest niedopuszczalne, niezgodne z prawem i zakazane. 100.  Skarżący twierdził również, że dowody zostały przedstawione i ocenione oddzielnie w każdym postępowaniu, a sankcje nałożone na niego w postępowaniach w sprawie o wykroczenie nie zostały odliczone od kary ostatecznie wymierzonej mu w postępowaniu karnym. 101.  Rząd skupił się w swojej argumentacji na wyroku, którym ukarano skarżącego w postępowaniu w sprawie o wykroczenie 17 listopada 2008 r. (zob. par. 9 powyżej). Utrzymywał, że skazanie skarżącego w postępowaniu karnym za cztery czyny przemocy domowej i jeden czyn zaniedbania i znęcania się nad dzieckiem w okresie prawie trzech lat (od 2005 r. do 3 listopada 2008 r.) nie może być postrzegane jako tożsame z jego ukaraniem w postępowaniu w sprawie o wykroczenie za jeden czyn przemocy domowej w odniesieniu do wydarzeń z 3 i 4 listopada 2008 r. W postępowaniu karnym skarżący został skazany za liczne akty przemocy polegające na zniewagach, groźbach i napaściach fizycznych, dokonywane w dłuższym okresie czasu wobec czterech członków jego rodziny, podczas gdy w postępowaniach w sprawie o wykroczenie został ukarany za pojedynczy czyn popełniony wobec dwóch członków jego rodziny w ciągu dwóch kolejnych dni. 102.  Rząd podkreślił, że okoliczności faktyczne zdarzenia z 3 listopada 2008 r., w związku z którym skarżący został skazany w postępowaniu karnym, nie były takie same jak okoliczności faktyczne, w związku z którymi został on ukarany w postępowaniach w sprawie o wykroczenie. W tym ostatnim przypadku skarżący został ukarany, ponieważ 3 listopada 2008 r., po słownym znieważeniu byłej małżonki i córki M. G., kilkakrotnie uderzył ją w lewy policzek i w ucho, powodując w ten sposób lekkie obrażenia ciała (stłuczenie głowy i krwawienie z ucha). Skarżący zostałby skazany w postępowaniu karnym niezależnie od wydarzeń z 3 listopada 2008 r. – napaści słownej na jego córkę M. G. oraz napaści słownej i fizycznej na jego byłą małżonkę Mi. G. – ponieważ w celu udowodnienia zaistnienia przestępstwa przemocy domowej nie było konieczne wyszczególnienie każdej napaści słownej lub fizycznej na członka rodziny. 103.  Rząd twierdził, że oba postępowania były ściśle ze sobą powiązane pod względem charakteru i czasu oraz stanowiły jedną komplementarną reakcję państwa na bezprawne zachowanie skarżącego. Celem postępowania w sprawie o wykroczenie było wymierzenie kary za każdy incydent oddzielnie, podczas gdy celem postępowania karnego była ochrona członków rodziny przed przemocą, na którą byli narażeni przez dłuższy czas. 104.  Rząd wskazał, że w obu postępowaniach wykorzystano te same dowody z dokumentów, przy czym sąd w postępowaniu karnym był zobowiązany do osobistego przesłuchania wszystkich świadków i nie mógł wykorzystać zeznań świadków złożonych w postępowaniu w sprawie o wykroczenie. Wreszcie, kara wymierzona skarżącemu w postępowaniu w sprawie o wykroczenie została zaliczona na poczet kary wymierzonej mu w postępowaniu karnym. Ocena Trybunału (a)   Czy wszystkie postępowania miały charakter postępowań karnych 105.  W porównywalnych sprawach przeciwko Chorwacji dotyczących wykroczeń Trybunał orzekł, na podstawie „kryteriów Engela” (zob. Engel i Inni p. Holandii, 8 czerwca 1976 r., Seria A nr 22), że postępowanie w sprawie o wykroczenie miało charakter „karny” dla celów art. 4 Protokołu nr 7 (zob. Bajčić p. Chorwacji, nr 67334/13, §§ 27-28, 8 października 2020 r. oraz, w kontekście skargi na podstawie art. 6, Marčan p. Chorwacji, nr. 40820/12, § 33, 10 lipca 2014 r.). 106.  Biorąc pod uwagę charakter przedmiotowego przestępstwa, wraz z surowością kary, Trybunał nie widzi powodu, aby odstąpić od wniosku wyciągniętego w tych poprzednich sprawach i stwierdza, że oba postępowania dotyczyły sprawy „karnej” w autonomicznym rozumieniu art. 4 Protokołu nr 7. (b)   Czy czyny, za które skarżący był ścigany, były tożsame (idem) 107.  Pojęcie „tego samego przestępstwa” - element idem zasady ne bis in idem w art. 4 Protokołu nr 7 - zostało wyjaśnione w sprawie Sergey Zolotukhin p. Rosji ([WI], nr 14939/03, §§ 78-84, ETPC 2009). Zgodnie z podejściem przyjętym w tym wyroku oczywiste jest, że ustalenie, czy dane przestępstwa były tożsame (idem), jest uzależnione od oceny opartej na faktach (tamże, § 84), a nie na przykład od oceny formalnej polegającej na porównaniu „istotnych elementów” tych czynów. Zawarty w art. 4 Protokołu nr 7 do Konwencji zakaz dotyczy ścigania lub sądzenia za drugi „czyn zagrożony karą”, o ile ten ostatni wynika z faktów identycznych lub faktów, które są zasadniczo takie same (tamże, § 82). W opinii Trybunału stany faktyczne dotyczące zarówno czynu, za który skarżący został już osądzony, jak i przestępstwa, o które został oskarżony, są odpowiednim punktem wyjścia do ustalenia, czy fakty w obu postępowaniach były identyczne lub zasadniczo takie same (zob. w związku z tym Sergey Zolotukhin, cyt. powyżej, § 83). Badanie Trybunału powinno zatem koncentrować się na tych faktach, które stanowią zbiór konkretnych okoliczności faktycznych, dotyczących tego samego oskarżonego i nierozerwalnie związanych ze sobą w czasie i przestrzeni, istnienie których należy wykazać w celu doprowadzenia do skazania lub wszczęcia postępowania karnego (ibid., § 84). 108.  W niniejszej sprawie skarżący został po raz pierwszy ukarany w postępowaniu w sprawie o wykroczenie w odniesieniu do dwóch odrębnych incydentów – wyrokiem z 16 stycznia 2008 r. w odniesieniu do incydentu, który miał miejsce 10 stycznia 2008 r. (zob. par. 9 powyżej), a następnie wyrokiem z 17 listopada 2008 r. w odniesieniu do incydentu z 3 listopada 2008 r. (zob. par. 13 powyżej). 109.  Następnie, w postępowaniu karnym, skarżący został oskarżony i 14 lipca 2009 r. uznany winnym czterech czynów przemocy domowej popełnionych na szkodę członków jego rodziny w okresie od lutego 2005 r. do listopada 2008 r. Trybunał zauważa, że chociaż skazanie skarżącego w postępowaniu karnym nie odnosiło się wyraźnie do żadnego konkretnego zdarzenia z 10 stycznia 2008 r., to wyraźnie obejmowało okres od lutego 2005 r. do listopada 2008 r., w ten sposób dorozumianie obejmując wszystkie zdarzenia, które mogły mieć miejsce w tym czasie. 110.  Z drugiej strony, wyrok sądu w sprawie karnej wyraźnie odnosił się do zdarzenia z 3 listopada 2008 r., w związku z którym skarżący został uznany winnym w postępowaniu w sprawie o wykroczenie 17 listopada 2008 r. (zob. par. 13 powyżej). Zarówno orzeczenie wydane w postępowaniu w sprawie o wykroczenie 17 listopada 2008 r., jak i wyrok wydany w postępowaniu karnym 14 lipca 2009 r. odnoszą się do tych samych słów wypowiedzianych przez skarżącego pod adresem jego córki i byłej małżonki oraz do fizycznej napaści skarżącego na byłą małżonkę. W obu orzeczeniach zdarzenia te zostały opisane w niemal identyczny sposób i wyraźnie odnoszą się do tych samych zdarzeń z 3 listopada 2008 r. 111.  Jednocześnie Trybunał zauważa, że akt oskarżenia w postępowaniu karnym obejmował szereg dodatkowych okoliczności faktycznych nieobjętych orzeczeniem w kwestionowanym postępowaniu w sprawie o wykroczenie, a mianowicie akty przemocy domowej wobec młodszej córki skarżącego Z. G. i jego syna H. G. oraz, co najważniejsze, to że agresywne zachowanie skarżącego miało miejsce przez dłuższy czas (zob. par. 23 powyżej). Postępowanie karne dotyczyło zatem przestępstwa przemocy domowej określonego w art. 215a Kodeksu karnego (zob. par. 69 powyżej). W istocie w wyroku skazującym wymieniono kilka przykładów przemocowego zachowania skarżącego wobec członków jego rodziny i wyraźnie stwierdzono, że kulminacją tego zachowania był incydent z 3 listopada 2008 r. (zob. par. 33 powyżej). Okazuje się, że włączenie incydentu z 3 listopada 2008 r. służyło wykazaniu tylko jednego z przypadków – mianowicie najbardziej brutalnego – nagannego zachowania skarżącego, które trwało przez okres około trzech lat i powodowało u członków jego rodziny strach, niepokój oraz poczucie zagrożenia życia (zob. par. 33 powyżej). Innymi słowy, sądy krajowe starały się wykazać, że zachowanie skarżącego, które było wielokrotnie karane w postępowaniach w sprawach o wykroczenia, ostatecznie osiągnęło taki próg powagi, że zostało uznane za przestępstwo i ukarane na podstawie prawa karnego. 112.  Trybunał zauważa, że fakty, za które skarżący został już skazany w dwóch skarżonych postępowaniach w sprawach o wykroczenia, stanowiły integralną część późniejszego postępowania karnego. Trybunał przyjmuje zatem, że okoliczności faktyczne w późniejszym postępowaniu karnym były częściowo identyczne z okolicznościami faktycznymi w dwóch skarżonych postępowaniach w sprawach o wykroczenia. W związku z tym należy wyeliminować wszelkie możliwe arbitralne traktowanie przez wymiar sprawiedliwości z naruszeniem zasady ne bis in idem w tych postępowaniach. Trybunał przystąpi zatem do zbadania, czy doszło do powielenia (bis) postępowania z naruszeniem art. 4 Protokołu nr 7. (c)   Czy doszło do powielania postępowań (bis) 113.  Jak wyjaśniła Wielka Izba w sprawie A i B p. Norwegii ([WI], nr. 24130/11 i 29758/11, § 130, 15 listopada 2016 r.), art. 4 Protokołu nr 7 nie wyklucza prowadzenia podwójnego postępowania, o ile spełnione są określone warunki. W szczególności, aby Trybunał był przekonany, że nie ma miejsca powielenie postępowań lub karania (bis) zakazanych art.  4 Protokołu nr 7, pozwane państwo musi w przekonujący sposób wykazać, że przedmiotowe podwójne postępowanie było „wystarczająco ściśle powiązane co do istoty i czasu”. Innymi słowy, należy wykazać, że postępowania zostały połączone w sposób zintegrowany, tak by tworzyć spójną całość. Oznacza to nie tylko, że zamierzone cele i środki użyte do ich osiągnięcia powinny zasadniczo mieć charakter komplementarny i być powiązane w czasie, ale także, że możliwe konsekwencje takiego zorganizowania przedmiotowego postępowania karnego powinny być proporcjonalne i przewidywalne dla zainteresowanych osób (tamże, § 130). Jeżeli chodzi o warunki, które należy spełnić, aby podwójne postępowanie karne i administracyjne można było uznać za wystarczająco powiązane co do istoty i czasu, a tym samym zgodne z kryterium bis z art. 4 Protokołu nr 7, istotne czynniki pozwalające ustalić, czy istniał dostatecznie bliski związek co do istoty, obejmują następujące kwestie: – czy poszczególne postępowania służą realizacji komplementarnych celów, odnosząc się tym samym nie tylko in abstracto, lecz także in concreto, do różnych aspektów niewłaściwego zachowania społecznego, będącego przedmiotem postępowania; – czy dualizm danego postępowania był przewidywalnym skutkiem, zarówno w prawie, jak i w praktyce, tego samego zarzucanego zachowania (idem); – czy odpowiednie postępowania prowadzone były w taki sposób, aby w miarę możliwości uniknąć, na tyle na ile to możliwe, jakichkolwiek dodatkowych niedogodności wynikających z dublowania postępowań, w szczególności powielania gromadzenia materiału dowodowego oraz jego oceny, zwłaszcza poprzez odpowiednie interakcje między różnymi właściwymi organami, tak aby ustalenia faktyczne w jednej grupie postępowań zostały powtórzone w drugiej grupie; – i przede wszystkim, czy sankcja nałożona w postępowaniu, która jako pierwsza stała się ostateczne, była brana pod uwagę w postępowaniu, które stało się ostateczne jako ostatnie, tak aby zapobiec sytuacji, w której zainteresowana osoba zostaje ostatecznie zmuszona do poniesienia nadmiernego obciążenia, przy czym to ostatnie ryzyko zostaje zminimalizowane w przypadku istnienia mechanizmu kompensacyjnego mającego na celu zapewnienie, że ogólna suma wszelkich nałożonych kar jest proporcjonalna (tamże, §§ 131-32).. 114.  Na wstępie Trybunał powtarza, że na państwach ciąży pozytywny obowiązek zapewnienia i utrzymania odpowiednich ram prawnych zapewniających ochronę przed aktami przemocy domowej, wynikający z art. 3 i art. 8 Konwencji, (zob. Ž.B. przeciwko Chorwacji, nr 47666/13, §§ 47 i 49, 11 lipca 2017 r.). W odniesieniu do adekwatności ram prawnych ochrony przed przemocą domową, Trybunał zauważa, że w odpowiednich materiałach międzynarodowych istnieje powszechne zrozumienie, że kompleksowe środki prawne oraz inne są niezbędne do zapewnienia ofiarom przemocy domowej skutecznej ochrony (zob. na przykład par. 71 powyżej). Środki takie obejmują w szczególności kryminalizację aktów przemocy w rodzinie poprzez wprowadzenie skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji (tamże, § 51). 115.  Trybunał zauważa ponadto, że Układające się Państwa mają różne podejścia do kryminalizacji przemocy domowej w swoich systemach prawnych. Trybunał orzekł już, że rozwiązania legislacyjne przewidziane w kodeksie karnym i ustawie o wykroczeniach obowiązujące w czasie istotnym dla sprawy w Chorwacji nie wydają się być sprzeczne z odpowiednimi standardami międzynarodowymi (zob. Ž. B., cyt. pow., §§ 38-39 i 56). Trybunał powtarza ponadto, że to do organów krajowych należała ocena ustaleń faktycznych i podjęcie decyzji, zgodnie z prawem krajowym interpretowanym przez sądy krajowe, w jaki sposób zachowanie skarżącego powinno być zakwalifikowane oraz ścigane (zob. Rohlena p. Republice Czeskiej, [WI], nr 59552/08, § 55, ETPC 2015). 116.  W tym względzie Trybunał zauważa, że przemoc domowa rzadko jest jednorazowym zachowaniem; zazwyczaj obejmuje kumulatywne i powiązane ze sobą akty fizycznego, psychologicznego, seksualnego, emocjonalnego, werbalnego i finansowego przemocy wobec bliskiego członka rodziny lub partnera, wykraczające poza okoliczności indywidualnego przypadku (zob. Volodina p. Rosji, nr 41261/17, § 71, 9 lipca 2019 r.). Powtarzanie się kolejnych epizodów przemocy w relacjach osobistych lub zamkniętych kręgach stanowi szczególny aspekt i dynamikę przemocy domowej (zob. tamże, § 86 oraz Kurt p. Austrii [WI], nr 62903/15, § 164, 15 czerwca 2021 r.). W związku z tym Trybunał uznał już, że przemoc domowa może być rozumiana jako szczególna forma przestępstwa ciągłego charakteryzującego się stałym schematem zachowania (zob. Rohlena, cyt. pow., § 72 oraz Valiulienė p. Litwie, nr. 33234/07, § 68, 26 marca 2013 r.), w którym każdy indywidualny incydent stanowi element składowy szerszego schematu. 117.  Mając na uwadze powyższe, Trybunał zauważa, że chorwacki ustawodawca w czasie istotnym dla sprawy uregulował społecznie niepożądane zachowanie polegające na stosowaniu przemocy wobec członków rodziny jako zintegrowany podwójny mechanizm. Pojedynczy akt przemocy domowej, który nie stanowił przestępstwa podlegającego karze na mocy Kodeksu karnego, miał być karany jako wykroczenie przemocy domowej. Takie wykroczenie koncentrowało się głównie na incydentach i obejmowało szerszy zakres zachowań wykraczających poza granice tradycyjnego prawa karnego. W przypadku, gdy istniał schemat takich zachowań, Kodeks karny w przedmiotowym czasie przewidywał dodatkową możliwość przedstawienia zarzutu przestępstwa przemocy domowej określonego w art. 215a Kodeksu karnego. Sąd Najwyższy Chorwacji zinterpretował art. 215a Kodeksu karnego w brzmieniu obowiązującym w przedmiotowym czasie, w okolicznościach podobnych do niniejszej sprawy, jako przestępstwo ciągłe obejmujące powtarzające się oraz długotrwałe zachowania w związkach (zob. par. 69 powyżej; zob. także Rohlena, cyt. pow., § 72). 118.  Trybunał zauważa, że celem postępowania w sprawie o wykroczenie było zapewnienie szybkiej reakcji na konkretny incydent przemocy domowej, który sam w sobie nie stanowił przestępstwa w rozumieniu Kodeksu karnego, aby w odpowiednim czasie i skutecznie zapobiec dalszej eskalacji przemocy w rodzinie oraz chronić ofiarę. Tak właśnie postąpiono wobec skarżącego w kilku odrębnych przypadkach (zob. par. 6, 7, 8, 9 i 13 powyżej). Gdy bezprawne zachowanie skarżącego osiągnęło pewien poziom nasilenia, wszczęto przeciwko niemu postępowanie karne, mające na celu rozwiązanie kwestii ciągłej sytuacji przemocy w sposób kompleksowy (zob. mutatis mutandis, A. p. Chorwacji, nr 55164/08, § 76, 14 października 2010 r.). Poszczególne incydenty ukarane w ramach dwóch skarżonych postępowań w sprawach o wykroczenia, w połączeniu z innymi incydentami, ukazywały pewien schemat zachowania i przyczyniły się do oceny wagi przestępczego zachowania skarżącego i dopiero w ich całości odzwierciedlały kumulatywny wpływ na jego ofiary. W tych okolicznościach Trybunał nie ma powodu, aby kwestionować powody takiego częściowego duplikowania postępowań, służącego generalnemu interesowi w postaci szybkiego oraz odpowiedniego reagowania na przemoc domową, która niesie szczególnie dewastujące skutki dla ofiary, rodziny i społeczeństwa jako całości, poprzez stopniową intensyfikację działań państwa. Trybunał zauważa, że takie dualne postępowanie stanowiło komplementarną odpowiedź na społecznie szkodliwe zachowania związane z przemocą domową (por. Nodet p. Francji, nr 47342/14, § 48, 6 czerwca 2019 r.). 119.  Trybunał podkreślił ponadto, że dublowanie postępowań i kar może być dozwolone jedynie w warunkach przewidzianych i wyczerpująco określonych przez jasne i precyzyjne zasady pozwalające jednostkom przewidzieć, które działania lub zaniechania mogą być przedmiotem takiego dublowania postępowań i kar, zapewniając w ten sposób, że prawo zagwarantowane w art. 4 Protokołu nr 7 nie jest kwestionowane jako takie oraz zachowana jest pewność prawa. W odniesieniu do kwestii, czy dualizm postępowania był możliwy do przewidzenia przez skarżącego, Trybunał zauważa, że skarżący, zachowując się przemocowo wobec bliskich członków rodziny przy wielu okazjach, powinien był zdawać sobie sprawę, że jego zachowanie mogło pociągać za sobą konsekwencje, takie jak wszczęcie postępowania w sprawie o wykroczenie za konkretny zachowanie na podstawie ustawy o ochronie przed przemocą w rodzinie oraz postępowania karnego za ciągłe i powtarzające się zachowania przemocy domowej, podlegające karze na podstawie Kodeksu karnego. 120.  Jeśli chodzi o sposób prowadzenia postępowania, Trybunał zauważa, że sąd karny wziął pod uwagę wszystkie wcześniejsze wyroki w sprawach o wykroczenia przeciwko skarżącemu (zob. par. 33 powyżej) oraz wykorzystał niektóre dowody z dokumentów z tych postępowań (na przykład ten sam protokół badania na zawartość alkoholu we krwi z 4 listopada 2008 r., zob. par. 13 i 33 powyżej). Fakt, że sąd karny postanowił ponownie przesłuchać niektórych świadków, takich jak Mi. G. i M. G. na rozprawie, można uznać za nieodłączną cechę postępowania karnego oraz wymóg służący ochronie praw oskarżonego na mocy art. 6 Konwencji. Trybunał stwierdza zatem, że interakcja i koordynacja między dwoma sądami była odpowiednia i że oba postępowania stanowiły spójną całość. (zob. a contrario, Kapetanios i Inni p. Grecji, nr 3453/12 i 2 inne, §§ 65-74, 30 kwietnia 2015 r., gdzie skarżących najpierw uniewinniono w postępowaniu karnym, a następnie nałożono surowe grzywny w trybie administracyjnym za to samo zachowanie). W związku z tym skarżący nie doznał dolegliwości związanej z dualizmem postępowania, wykraczającej poza to, co było absolutnie konieczne. 121.  W odniesieniu do nałożonych kar, Trybunał po pierwsze zauważa, że w każdym z wyroków, którymi ukarano go za wykroczenia uwzględniał karę wymierzoną mu w poprzednim postępowaniu w sprawie o wykroczenie (zob. par. 7, 9 i 13 powyżej). Następnie sąd karny wyraźnie zauważył, że skarżący został już ukarany w pięciu postępowaniach w sprawach o wykroczenia. Odliczył również w swoim wyroku okres, który skarżący spędził w areszcie na podstawie dwóch skarżonych wyroków, którymi ukarano go za wykroczenia, z 10 stycznia 2008 r. i 17 listopada 2008 r. (zob. par. 13 powyżej). Sądy krajowe zastosowały zatem zasadę odliczenia i zapewniły, że suma kar nałożonych na skarżącego była proporcjonalna do wagi przedmiotowego przestępstwa (por. A i B, cyt. pow., § 144 i Glantz p. Finlandii, nr. 37394/11, § 61, 20 maja 2014 r. oraz Nykänen p. Finlandii, nr 11828/11, § 51, 20 maja 2014 r.). Nie można zatem twierdzić, że skarżący doznał nadmiernego obciążenia (zob. odpowiednie kryteria określone w sprawie A i B p. Norwegii, cyt. w par. 113 pow.). 122.  Wreszcie, odnosząc się do związku czasowego między różnymi postępowaniami, Trybunał zauważa, że element czasu w szczególnym kontekście przemocy domowej, mając na uwadze jej szczególną dynamikę (zob. par. 116 powyżej), nabiera szczególnego znaczenia. W tym kontekście ważne jest, aby krajowy system prawa karnego skutecznie radził sobie z przypadkami przemocy domowej, indywidualnie i łącznie, poprzez wywoływanie odpowiedniego efektu odstraszającego, który może skutecznie zapobiegać bezprawnym zachowaniom (zob. n.p. Bălşan p. Rumunii, nr. 49645/09, §§ 71 i 87, 23 maja 2017 r., zob. także par. 71 powyżej). W niniejszej sprawie, jak już stwierdzono, władze interweniowały, gdy zostały poinformowane, za każdym razem, gdy miał miejsce pojedynczy incydent przemocy domowej w rodzinie w celu zapewnienia natychmiastowej pomocy jej ofiarom (zob. par. 6, 7, 8, 9 i 13 powyżej). Po tym, jak szereg incydentów mających miejsce stosunkowo blisko siebie w czasie, a mianowicie w okresie około trzech lat, osiągnął pewien stopień nasilenia oraz „nastąpiło apogeum” (jak stwierdził krajowy sąd karny, zob. par. 33 powyżej) 3 listopada 2008 r., władze wszczęły ostatnie postępowanie w sprawie o wykroczenie, a około miesiąc później postępowanie karne o przestępstwo ciągłe przemocy domowej z art. 215a Kodeksu karnego (zob. par. 11 i 17 pow., zob. także Rohlena, cyt. pow., §§ 20, 33, 61 i 72). W rzeczywistości dochodzenie wszczęto 3 grudnia 2009 r., po tym jak sąd do spraw wykroczeń w Zagrzebiu uznał skarżącego winnym przemocy domowej w odniesieniu do ostatniego incydentu (zob. par. 13 powyżej), a skarżący został oskarżony 26 stycznia 2009 r. – dwa dni przed uprawomocnieniem się wyroku w postępowaniu w sprawie o wykroczenie (zob. par. 17 i 23 powyżej). Wszelkie niedogodności, które mogły wyniknąć dla skarżącego z równoległego prowadzenia tych dwóch postępowań przez tak krótki okres, były zatem marginalne. Postępowanie karne trwało następnie osiem miesięcy w pierwszej instancji i kolejne dwa i pół roku w postępowaniu odwoławczym i przed Trybunałem Konstytucyjnym. W związku z tym Trybunał jest przekonany, że różne postępowania były wystarczająco powiązane w czasie, aby późniejsze wszczęcia postępowania karnego nie mogło być postrzegane jako nadużycia (zob. mutatis mutandis, A i B p. Norwegii, cyt. pow., § 151 oraz por. Johannesson i Inni p. Islandii, nr 22007/11, § 54, 18 maja 2017 r. oraz Kapetanios, cyt. pow., § 67). 123.  Podsumowując, w opinii Trybunału cele kary, w ramach których uwzględnia się różne aspekty tego samego zachowania, należy traktować jako całość, a w niniejszej sprawie zostały one zrealizowane za pomocą dwóch przewidywalnych, uzupełniających się rodzajów postępowań, które były wystarczająco powiązane co do istoty oraz czasu, zgodnie z wymogami orzecznictwa Trybunału, aby można je było uznać za część integralnego systemu sankcji w prawie chorwackim za czyny karalne związane z przemocą domową. Istniał odpowiedni poziom interakcji między sądami w tych postępowaniach, a wymierzone kary, łącznie, nie nałożyły na skarżącego nadmiernego obciążenia, lecz były proporcjonalne do wagi przestępstwa. W świetle powyższego Trybunał nie stwierdza nadużycia prawa państwa do wymierzenia kary (jus puniendi), ani też nie może stwierdzić, by skarżący doznał jakiegokolwiek nieproporcjonalnego uszczerbku wynikającego z powielania postępowań i kar, gdy postępowanie karne w sprawie o przestępstwo ciągłe przemocy domowej było prowadzone po pięciu wcześniejszych wyrokach, którymi wymierzono kary w postępowaniach w sprawach o wykroczenia za pojedyncze czyny, które stanowiły integralne elementy schematu zachowania skarżącego (zob. a contrario, Kapetanios i Inni, cyt. powyżej, §§ 65-74; zob. również odpowiednie orzecznictwo TSUE cyt. w par. 70 pow.). Postępowania te i kary stanowiły raczej spójną i proporcjonalną całość, która umożliwiła ukaranie zarówno za poszczególne czyny popełnione przez skarżącego, jak i za cały schemat zachowania, w sposób skuteczny, proporcjonalny i odstraszający (zob. mutatis mutandis, A i B p. Norwegii, cyt. pow., §§ 112, 130 i 147 oraz Bajčić, cyt. pow., § 46). 124.  Z powyższego wynika, że nie doszło do naruszenia art. 4 Protokołu nr 7 do Konwencji. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI 125.  Art. 41 Konwencji stanowi: „Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie.” Szkoda 126.  Skarżący domagał się 856 000 kun chorwackich (HRK; około 114 130 euro (EUR)) z tytułu szkody majątkowej w związku z utratą wynagrodzenia w okresie, w którym przebywał w areszcie oraz odbywał karę pozbawienia wolności, utraty zysku i niemożności utrzymania domu. Domagał się również zadośćuczynienia z tytułu szkody niemajątkowej w wysokości 700 000 HRK (około 93 300 EUR). 127.  Rząd uznał roszczenie skarżącego za nadmierne, bezpodstawne i nieuzasadnione. 128.  Trybunał nie dostrzega żadnego związku przyczynowego pomiędzy stwierdzonym naruszeniem a zarzucaną szkodą majątkową; stąd też odrzuca owo roszczenie. Z drugiej strony stwierdza, że skarżący musiał doznać szkody niemajątkowej w wyniku stwierdzonego naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. c) Konwencji, której nie można zrekompensować przez samo tylko stwierdzenie naruszenia. Dokonując oceny w oparciu o zasadę słuszności, Trybunał z tego tytułu przyznaje skarżącemu kwotę 1 500 EUR powiększoną o podatek należny od tej kwoty. Koszty i wydatki 129.  Skarżący wniósł również o zasądzenie kwoty 10 000 HRK (ok. 1 360 EUR), tytułem zwrotu kosztów i wydatków poniesionych przed Trybunałem. 130.  Rząd uznał roszczenie za nadmierne, bezpodstawne i nieuzasadnione. 131.  Trybunał zauważa, że skarżący nie spełnił wymogów określonych w Regule 60 § 2 Regulaminu Trybunału, ponieważ nie przedstawił szczegółowych danych dotyczących swojego roszczenia o zwrot kosztów i wydatków ani żadnych odpowiednich dokumentów potwierdzających, mimo że został do tego wezwany. W takich okolicznościach Trybunał nie przyznaje żadnej kwoty z tego tytułu (Reguła 60 ust. 3). Odsetki za zwłokę 132.  Trybunał za słuszne uznaje wyznaczenie wysokości odsetek z tytułu zwłoki na podstawie marginalnej stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego powiększonej o trzy punkty procentowe. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ, JEDNOGŁOŚNIE, uznaje, że skarga jest dopuszczalna; orzeka, że nie doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. b) i c) Konwencji w odniesieniu do krótkiego okresu, w którym skarżący musiał przygotować swoją obronę przed posiedzeniem sądu odwoławczego; orzeka , że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 i 3 lit. c) Konwencji w odniesieniu do nieobecności skarżącego na posiedzeniu sądu apelacyjnego; orzeka, że nie doszło do naruszenia art. 4 Protokołu nr 7 do Konwencji; orzeka, (a)  że pozwane państwo winno, w terminie trzech miesięcy od daty, w której niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, uiścić na rzecz skarżącego kwotę 1 500 EUR (tysiąc pięćset euro) plus wszelkie należne podatki, tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, przeliczoną na kuny chorwackie według kursu obowiązującego w dniu płatności; (b)  że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy aż do momentu uregulowania należności, należne będą odsetki zwykłe od określonej powyżej kwoty, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe; oddala pozostałą część roszczenia dotyczącą słusznego zadośćuczynienia. Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie 31 sierpnia 2021 r., zgodnie z Regułą 77 ust. 2 i 3 Regulaminu Trybunału. Renata Degener Péter Paczolay  Kanclerz Przewodniczący