4644/03

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   ĐKĐNCĐ DAĐRE   SAK - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢀvuru no: 4644/03 )   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Mayıs 2008   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek olup bazı   ꢀekli düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2008. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   USUL   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine yapılan ve 4644/03 numaralı baꢀvurunun nedeni T.C. vatandaꢀı   Mustafa Sak’ın (baꢀvuran) 21 Mayıs 2002 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne   (AĐHM) Temel Đnsan Hakları ve Özgürlüklerini güvence altına alan Avrupa Đnsan Hakları   Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur.   Baꢀvuran Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde ꢁanlıurfa barosu avukatlarından   H. Güllüoğlu tarafından temsil edilmektedir.   Baꢀvuru Hükümete 6 Kasım 2006’da tebliğ edilmiꢀtir.   OLAYLAR   1. DAVANIN KOꢀULLARI   Baꢀvuran 1934 doğumlu olup ꢁanlıurfa’da ikamet etmektedir.   Baꢀvuran ꢁanlıurfa’da bulunan 400 m2’lik bir arsanın sahibidir.   Kasım 1975 tarihinde Değer Tespit Komisyonu sözü edilen arsanın Savunma Bakanlığı   adına kamulaꢀtırılmasına karar vermiꢀtir.   Değer Tespit Komisyonu 1 Aralık 1975 tarihinde baꢀvuranın vergi beyannamesinde belirttiği   değeri baz alarak taꢀınmazın bedelini tespit etmiꢀtir.   ꢁubat 1977’de baꢀvuran kamulaꢀtırma kararından haberdar olmuꢀtur. Baꢀvuran ayrıca bu   meblağın Diyarbakır merkez bankasında hesap numarası belirtilmeyen bloke bir hesaba   yatırıldığı bildirilmiꢀtir.   Bilinmeyen bir tarihte baꢀvuran kamulaꢀtırma kararının iptali istemiyle Danıꢀtay’a   baꢀvurmuꢀtur.   Mart 1978 tarihinde ꢁanlıurfa Asliye Hukuk Mahkemesi (Asliye Hukuk Mahkemesi)   Savunma Bakanlığı’nın talebi üzerine baꢀvuranın taꢀınmazı üzerine tapuya istimlâk ꢀerhi   konulması kararı almıꢀtır.   Danıꢀtay ihtilaf konusu kararı iptal etmiꢀtir. Danıꢀtay, Anayasa Mahkemesi’nin 20 Ocak 1977   tarihli kararında da belirtildiği üzere, değer tespiti için baꢀvuranın vergi beyannamesinde   beyan ettiği değerin esas alınmasının yürürlükteki uygulamaya aykırı bulunduğunu   kaydetmiꢀtir.   Savunma Bakanlığı 1 ꢁubat 1988 tarihinde Asliye Hukuk Mahkemesi’nde baꢀvuranın   tapusunun iptali ve taꢀınmazın Hazine adına tescil edilmesi istemiyle dava açmıꢀtır.   Asliye Hukuk Mahkemesi, Danıꢀtay’ın 12 Haziran 1978 tarihli kamulaꢀtırma kararının   iptaline iliꢀkin kararını esas alarak, 13 Aralık 1989 tarihinde Bakanlığın talebini reddetmiꢀtir.   Yargıtay 27 Aralık 1989 tarihinde bu hükmü onamıꢀtır.   Baꢀvuran, Savunma Bakanlığı’nın önceden bir kamulaꢀtırma iꢀlemi yapmaksızın 1995   yılından bu yana taꢀınmazını kullandığını ileri sürerek taꢀınmazı üzerindeki her türlü   kullanıma iliꢀkin ihtiyati tedbir konulması talebiyle 9 ꢁubat 2001 tarihinde Asliye Hukuk   Mahkemesi’ne baꢀvurmuꢀtur.   Savunma Bakanlığı 23 Mart 2001 tarihli savunmasında taꢀınmazı 1974 yılından bu yana   kullandığını, Kamulaꢀtırma hakkındaki Kanun’un 38. maddesinde yer alan zamanaꢀımı   gereğince baꢀvuranın taꢀınmaz üzerinde her türlü hak talebini yitirdiğini belirtmiꢀtir.   Asliye Hukuk Mahkemesi, 3 Ekim 2001 tarihli kararıyla, ihtilaf konusu iꢀgalin 1974’te   baꢀlamıꢀ olması yüzünden kamulaꢀtırmaya iliꢀkin Kanun’un 38. maddesi uyarınca sözkonusu   arsaya iliꢀkin dava hakkının zamanaꢀımına uğradığı gerekçesiyle baꢀvuranın talebini   reddetmiꢀtir.   Baꢀvuran 2 Aralık 2001 tarihinde temyize baꢀvurmuꢀtur.   Yargıtay 5 Mart 2002 tarihinde baꢀvuranın baꢀvurusunu reddetmiꢀ ve ilk derece   mahkemesinin kararını onamıꢀtır.   Baꢀvuran 10 Nisan 2002 tarihinde kararın düzeltilmesi baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.   Yargıtay 16 Mayıs 2002 tarihinde aldığı ve baꢀvurana 19 Haziran 2002’de tebliğ ettiği kararı   ile baꢀvuranın talebini reddetmiꢀtir.   Aralık 2002 tarihinde Hazine Asliye Hukuk Mahkemesi’ne giderek ihtilaf konusu   taꢀınmazın kendi adına tescil edilmesi baꢀvurusunda bulunmuꢀtur.   Asliye Hukuk Mahkemesi 27 Mart 2003 tarihinde baꢀvuranın tapusunun iptaline ve   kamulaꢀtırmaya iliꢀkin 2942 sayılı Kanun’un 38. maddesi uyarınca taꢀınmazın Hazine adına   kaydedilmesine karar vermiꢀtir. Temyize gidilmediğinden, bu karar 21 Mart 2003 tarihinde   nihai hale gelmiꢀtir.   Sözü edilen taꢀınmaz 30 Mayıs 2003 tarihinde Hazine adına kaydedilmiꢀtir.   HUKUK   Baꢀvuran taꢀınmazının de facto kamulaꢀtırılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal   edildiğinden ꢀikayetçi olmaktadır.   I. KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK HAKKINDA   1. Ratione temporis bakımından AĐHM’nin yetkisi   Hükümet öncelikli olarak ihtilaf konusu taꢀınmazın 1975 yılında kamu hizmetine açılması   nedeniyle baꢀvuranın ꢀikayetinin AĐHS’nin ratione temporis hükümleri ile bağdaꢀmadığını   savunmaktadır.   AĐHM baꢀvuranın taꢀınmazının tapusunun Savunma Bakanlığı tarafından 27 Aralık 2002’de   açılan davanın ardından Asliye Hukuk Mahkemesi’nin kararı ile iptal edildiğini, bu kararın 21   Mayıs 2003 tarihinde nihai hale geldiğini not etmektedir.   AĐHM daha önceki kararlarında buna benzer bir itirazı reddettiğini hatırlatır (Bkz. I.R.S. vd.-   Türkiye, no: 26338/95, 28 Ocak 2003, Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı, no:   58650/00, 13 Ocak 2005). AĐHM almıꢀ olduğu bu kararların dıꢀına çıkılmasını gerektirecek   herhangi bir gerekçenin bulunmaması nedeniyle Hükümetin ratione temporis bakımından   yapmıꢀ olduğu itirazını reddetmektedir.   2. Baꢀvuranın mağdur sıfatının olmaması hakkında   Hükümet baꢀvuranın 1975 yılında tazminat alması çerçevesinde AĐHS ile güvence altına   alınan haklardan birinin ihlali ile mağdur olduğunu öne süremeyeceğini belirtmektedir.   AĐHM, Hükümetin, kabuledilebilirliğe ve esasa dair görüꢀlerinde baꢀvuranın taꢀınmazının   değerinin tespitine iliꢀkin 1 Aralık 1975 tarihli rapora göndermede bulunduğunu not   etmektedir. Buna karꢀın, Hükümetin bu kamulaꢀtırma kapsamında baꢀvurana tazminat   verildiğini doğrulayan herhangi bir belgeyi AĐHM’nin bilgisine sunmamıꢀtır. Kaldı ki, her iki   tarafın dosyaya sunduğu belgeler ıꢀığında, AĐHM ihtilaf konusu taꢀınmazın kamulaꢀtırılması   iꢀleminin baꢀvuranın taꢀınmazının değerinin saptanmasında yanlıꢀlık yapıldığı gerekçesiyle   Haziran 1978 tarihli bir kararı ile Danıꢀtay tarafından iptal edildiğini tespit etmektedir.   AĐHM bu itirazı da reddetmektedir.   3. Đç hukuk yollarının tüketilmemesi hakkında   Hükümet son olarak ꢁanlıurfa Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 21 Nisan 1978’de   kamulaꢀtırmaya iliꢀkin tapuya istimlâk ꢀerhi konulmasına iliꢀkin aldığı karara baꢀvuranın   ancak, 9 ꢁubat 2001’de, 21 yıl gecikmeli olarak itiraz ettiğini belirtmektedir. Hükümet ayrıca   buna paralel olarak, Anayasa Mahkemesi’nin Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesini iptal   eden 10 Nisan 2003 tarihli kararını (Resmi Gazete’de 4 Kasım 2003’te yayımlanmıꢀtır)   müteakip baꢀvuranın tazminat talebinde bulunmasının mümkün olduğunu savunmaktadır.   AĐHM öncelikle baꢀvuranın 1978’te yürürlükteki mevzuata uygun olarak Asliye Hukuk   Mahkemesi’nce verilen tapuya istimlâk ꢀerhi konulması kararına değil, 2001 ve 2003’te   Kamulaꢀtırma hakkındaki Kanun’un 38. maddesinin uygulanmasına itirazda bulunduğunu   saptamaktadır. AĐHM bu bağlamda, daha önce de altını çizdiği üzere kaale alınması gereken   iç hukuk kararının baꢀvuranın tapusunun iptal edilerek Hazine adına tescil edilmesi kararı   olduğunu vurgulamaktadır. Baꢀvuranın tapusunun sukut etmesine iliꢀkin süreç bahse konu   Kanun’un 38. maddesinin uygulanması ile 21 Mayıs 2003’te sona ermiꢀtir (Bkz. sözü edilen   Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı ve Ari vd.-Türkiye kararı, no: 65508/01, 3   Nisan 2007).   AĐHM Kamulaꢀtırma Kanunu’nun 38. maddesinin Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal   edilmesinin ardından baꢀvurana tazminat yolunun açılması iddiası ile ilgili, AĐHS’nin 35/1   maddesinin, gerçekten etkili, yeterli ve kabul edilebilir, normal bir baꢀvuru yolunun kullanımı   ile sınırlı olduğunu hatırlatır (Bkz. Sofri vd.-Đtalya kararı no: 37235/97). AĐHS özellikle, dava   konusu ihlale iliꢀkin, kullanıma amade ve uygun baꢀvuru yollarının tüketilmesini   öngörmektedir. Bu baꢀvuru yolları sadece teoride değil pratikte de yeterli derecede öngörülür   olmalıdır yoksa arzu edilen etkinlik ve ulaꢀılabilirlikten yoksun olur (Bkz. Akdivar vd.   Türkiye kararı, 16 Eylül 1996).   AĐHM bu davada, iç hukuktaki son karar 21 Mayıs 2003’te nihai hale gelmiꢀken, Anayasa   Mahkemesi’nin kararının Resmi Gazete’de 4 Kasım 2003 tarihinde yayımlandığı göz önüne   alınarak Hükümetin bu tür bir baꢀvurunun ne ölçüde etkili, yeterli ve ulaꢀılabilir olduğunu   kesinlikle gösteremediğini tespit etmektedir.   AĐHM bu nedenle Hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmediği hakkındaki itirazını   reddetmektedir.   4. Sonuç   AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun dayanaktan yoksun   olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca baꢀka açılardan bakıldığında da kabuledilemezlik unsuru   bulunmadığını tespit eder. Bu nedenle baꢀvuru kabuledilebilir niteliktedir.   II. EK 1 NO’LU PROTOKOL’ÜN 1. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI   HAKKINDA   Baꢀvuran taꢀınmazının de facto kamulaꢀtırılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal   edildiğinden ꢀikayetçi olmaktadır. AĐHM bu ꢀikayetin Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi   bakımından inceleneceğini belirtmektedir.   Baꢀvuran kamulaꢀtırma dava sürecinin 1975’te baꢀlayıp, 1977 yılında Danıꢀtay kararı ile iptal   edildiğini ve Savunma Bakanlığı’nın baꢀvuranın tapusunun iptaline iliꢀkin baꢀvurusunun   Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından 1989 tarihinde reddedildiğini belirtmektedir. Baꢀvuran   taꢀınmazının iꢀgaline karꢀı ihtiyati tedbir alınması baꢀvurusunun, sözkonusu taꢀınmazın   ihtilaflı iꢀgalinin 1974 yılında baꢀlamıꢀ olması ve bu nedenle kamulaꢀtırmaya iliꢀkin   Kanun’un 38. maddesi gereğince zamanaꢀımına uğramıꢀ olması nedeniyle Asliye Hukuk   Mahkemesi tarafından reddedildiğini söylemektedir. Baꢀvurana göre tazminat ödemeksizin   taꢀınmazdan yoksun kalması Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinde yer alan ilkeye aykırıdır.   Hükümet öncelikli olarak baꢀvuranın de facto olarak kamulaꢀtırılan taꢀınmazı için eksiksiz   tazminat ödendiğini bu nedenle de mevcut dava olaylarının I.R.S. vd. kararından farklılık   gösterdiği itirazında bulunmaktadır. Hükümete göre, bu baꢀvuru AĐHM’nin 6. madde ihlalini   tespit ettikten sonra 1 nolu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edildiğine dair ꢀikayeti incelemeye   gerek görmediği Gök vd.-Türkiye kararı ile benzerlik taꢀımaktadır (no: 71867/01, 71869/01,   73319/01 ve 74858/01, 27 Temmuz 2006). Hükümet, bu itirazının kabul edilmemesi halinde,   bu davanın, ulusal makamların uluslar arası bir hakime göre neyin “kamu yararı” olduğuna   daha iyi karar verebilecekleri ilkesinin uygulandığı olağan bir kamulaꢀtırma davası olarak   değerlendirilmesini istemektedir.   AĐHM, bahse konu taꢀınmazın baꢀvuran adına tescilli olduğu ve ulusal mahkemelerin 2942   sayılı Kanun’un 38. maddesi uyarınca baꢀvuranın tapusunu iptal ettiği ve taꢀınmazı Savunma   Bakanlığı’nın kullanımına tahsis ettiği hususunun taraflar arasında bir ihtilafı oluꢀturmadığını   not etmektedir. Đç hukuktaki bu karar 21 Mayıs 2003 tarihinde nihai hale gelmiꢀtir. 1975   yılında tazminat ödendiği konusunda ise, AĐHM baꢀvurana herhangi bir tazminat ödendiğine   dair hiçbir belge olmadığını saptamaktadır. Bu ꢀartlar altında, AĐHM ulusal mahkemelerin Ek   no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ilk bendinin ikinci cümlesi gereğince baꢀvuranı mülkünden   yoksun bıraktıkları sonucuna varmaktadır (Bkz. mutatis mutandis, Brumarescu-Romanya   kararı, no: 28342/95).   AĐHM, daha önce bu davadakine benzer sorunların ortaya çıktığı davaları incelediğini ve   sayılı Kanun’un 38. maddesinin uygulanarak mülkten yoksun bırakmanın Ek 1 no’lu   Protokol’ün 1. maddesi’nin ihlaline yol açtığı sonucuna vardığını hatırlatır (Bkz. sözü edilen   I.R.S. vd. kararı, Kadriye Yıldız vd.-Türkiye kararı no: 73016/01, 10 Ekim 2006 ve   Börekçioğulları (Çökmez) vd.-Türkiye kararı no: 58650/00, 19 Ekim 2006). AĐHM bu   hükmün uygulanmasına iliꢀkin, Hükümet’in davayı farklı ꢀekilde sonuçlandıracak hiçbir   tespit ve delil sunmadığını tespit etmektedir.   Mevcut baꢀvuruda 38. maddenin uygulanması baꢀvuranı tapu kaydının iptal edilmesi   karꢀılığında herhangi bir tazminat alma imkanından mahrum bırakmıꢀtır. Kamu yararının   gerekleri ile bireysel hakların korunması arasında hüküm sürmesi gereken adil dengeyi   sağlayacak bir tazminat sürecinin yokluğunda böylesi bir müdahale ancak keyfi olarak   nitelendirilmektedir.   Bu nedenle, Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi ihlal edilmiꢀtir.   III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI   AĐHS’nin 41. maddesine göre “Mahkeme iꢀbu Sözleꢀme ve Protokollerinin ihlal edildiğine   karar verirse ve ilgili Yüksek Sözleꢀmeci Tarafın iç hukuku bu ihlali ancak kısmen telafi   edebiliyorsa, AĐHM, gerektiği takdirde, hakkaniyete uygun surette, zarar gören tarafın adil   tatminine hükmeder.”   A. Tazminat   Baꢀvuran taꢀınmazının ꢀu anki değeri olan 400.000 YTL (yaklaꢀık 225.350 Euro) talep   etmektedir. Baꢀvuran arsasının ꢀehrin en çok rağbet gören imar bölgesinde yer aldığını ve ꢀu   anda m2 birim fiyatının 1.000–1500 YTL arasında değiꢀtiğini savunmaktadır.   Baꢀvuran bir kıyaslama yapmak bakımından 20 Kasım 2000 tarihinde ꢁanlıurfa Asliye Hukuk   Mahkemesi tarafından 384 m2’lik komꢀu bir arsaya yaptırılan bilirkiꢀi incelemesini   AĐHM’nin bilgisine sunmaktadır. Yapılan bu bilirkiꢀi incelemesine göre bu meblağ   30.379.486.317 TL (olayların meydana geldiği dönemde yaklaꢀık 52.200 Euro) karꢀılığı   paranın uğradığı değer kaybıyla bugün 137.000 YTL’ye (yaklaꢀık 77.180 Euro) karꢀılık   gelmektedir.   Baꢀvuran ayrıca 20.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.   Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkarak baꢀvuranın bu rakamları doğrulayacak kanıtlayıcı bir   belgeyi sunmadığını ifade etmektedir.   AĐHM daha önceki davalarda da ihlal tespitinin kaynağının mülkünden mahrum kalmanın   hukuki tanımı değil de tazminat ödenmemesi olduğu durumlarda tespit edilen tazminatın   mülkün gerçek ve tam değerine denk gelmesinin ꢀart olmadığını belirtmiꢀti. Sonuç olarak,   AĐHM tazminat elde etme meꢀru beklentisiyle bağlantılı mamelek değere mümkün olduğunca   denk gelecek götürü bir miktar belirlemenin uygun olacağını düꢀünmektedir. (Bkz. I.R.S. vd.-   Türkiye (dostane çözüm) no: 26338/95, 31 Mayıs 2005 ve sözü edilen Börekçioğulları   (Çökmez) vd.-Türkiye kararı). AĐHM bu bağlamda taraflarca mahkemeye sunulan ve dosyada   yer alan kanıt unsurlarının tamamını dikkate alacaktır.   Mahkemeye sunulan bu unsurları dikkate alarak ve hakkaniyete uygun olarak, baꢀvurana   maddi tazminat olarak 64.000 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.   AĐHM ayrıca bu baꢀvuruda manevi zararın varlığını ortaya koyacak özel bir durumun   bulunmadığına itibar etmektedir (Bkz. sözü edilen I.R.S. vd.-Türkiye (dostane çözüm) kararı).   B. Yargılama masraf ve giderleri   Baꢀvuran AĐHM önünde yapmıꢀ olduğu yargı giderleri için 2.000 Euro talep etmektedir.   Hükümet dayanağı olmadığı gerekçesiyle bu miktara itiraz etmektedir.   AĐHM’nin 41. maddesine göre bir baꢀvuran gerçekliğini, gerekliğini kanıtladığı makul   miktarlardaki yargı giderlerini elde edebilir (Bkz. Iatridis-Yunanistan (dostane çözüm) kararı,   no: 31107/96).   AĐHM baꢀvuranın yargı gideri talebinin kanıtlayıcı belgelerle desteklenmediğini   gözlemlemekte ve bu talebi reddetmektedir.   C. Gecikme faizi   Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı   faiz oranına 3 puanlık bir artıꢀ eklenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,   1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna;   2. Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesi’nin ihlal edildiğine;   3. a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç   ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Yeni Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve her   türlü vergi ve kesintiden muaf tutularak Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvurana 64.000   (altmıꢀ dört bin) Euro maddi tazminat ödenmesine;   b) yukarıda belirtilen üç aylık sürenin sona erdiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına   kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan marjinal kredi kolaylığı oranının   üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz uygulanmasına,   4. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;   KARAR VERMĐꢀTĐR.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3.   paragraflarına uygun olarak 20 Mayıs 2008 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.   7