49574/99

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   SÜLEYMAN ERDEM - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢀvuru no: 49574/99 )   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Eylül 2006   Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek   olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (49574/99) baꢀvuru no’lu davanın nedeni bu ülke   vatandaꢀı Süleyman Erdem’in (baꢀvuran) 16 Haziran 1999 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları   Mahkemesi’ne Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu   baꢀvurudur. Baꢀvuranlar Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Diyarbakır   Barosu avukatlarından Mesut Beꢀtaꢀ tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   doğumlu baꢀvuran Türkiye Cumhuriyeti vatandaꢀıdır. Baꢀvuran olayların meydana   geldiği dönemde tüccardı ve Diyarbakır’da ikamet etmekteydi.   Baꢀvuran, yasadıꢀı silahlı bir örgüte karꢀı sürdürülen operasyon kapsamında 1 Mart 1999   tarihinde Diyarbakır Emniyet Müdürlüğü polisleri tarafından yakalanarak gözaltına alınmıꢀtır.   Emniyet Müdürlüğü’nün talebi üzerine Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM)   Cumhuriyet Savcısı baꢀvuranın gözaltı süresini 5 Mart 1999 tarihine dek uzatmıꢀ, DGM   yetkili hakimi ikinci bir altı günlük uzatma süresini öngörmüꢀtür.   Polis 8 Mart 1999 tarihinde baꢀvuranın beyanlarını almıꢀtır. Baꢀvuran tarafından imzalanan   tutanakta adı geçen hakkında yapılan tüm suçlamaları reddetmiꢀtir.   Baꢀvuran 9 Mart 1999 tarihinde öncelikli olarak Cumhuriyet Savcısı karꢀısına, ardından   DGM hakimi önüne çıkarılmıꢀ; hakim baꢀvuranın tutuklu yargılanması kararını almıꢀtır.   Mart 1999 tarihinde Cumhuriyet Savcısı, baꢀvuranı yasadıꢀı silahlı bir örgüte yardım ve   yataklık etmekle suçlamıꢀ ve eski TCK’nın 169. maddesinin uygulanması isteminde   bulunmuꢀtur.   Mayıs 1999 tarihli DGM önündeki duruꢀmada baꢀvuran suçsuz olduğunu ileri sürerek   serbest bırakılması talebinde bulunmuꢀtur. Esas hakimleri duruꢀma sırasında çeꢀitli görgü   tanıklarını ve görevli polis memurlarını dinlemiꢀtir.   DGM 14 Eylül 2000 tarihli bir kararla «delil yetersizliğinden» baꢀvuranın beraatine karar   vermiꢀtir.   DGM aynı kararla, TCK’nın 169. maddesi uyarınca yasadıꢀı bir örgüte yardım ve yataklık   etme suçundan F.A. ve S.E.’yi suçlu bulmuꢀtur.   HUKUK AÇISINDAN   I. AĐHS’NĐN 5. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran ilk olarak ceza unsurunu teꢀkil edecek bir suçla itham edilmesi için makul   gerekçelerin yer almadığından ꢀikayetçi olmakta, yetkili mercilerin yakalama nedenleri   konusunda bilgi vermediklerini ve gözaltı süresinin uzunluğuna karꢀı çıkacak ve bu sürenin   yasallığına itiraz edecek bir baꢀvuru yolunun olmadığını ileri sürmektedir. Baꢀvuran bu yönde   AĐHS’nin 5 §§ 1, 2, 3 ve 4. maddelerine atıfta bulunmaktadır.   A. Kabuledilebilirlik hakkında   1. Đç hukuk yollarının tüketilmesi hakkında   Hükümet iki bakımdan iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında bulunmaktadır. CMUK’un   § 4. maddesini hatırlatan Hükümet davaya bakan hakim karꢀısında gözaltı süresinin   meꢀruluğunun denetlenmesi veya gözaltı süresinin uzatılması kararına karꢀı baꢀvuruda   bulunma olanağının öngörüldüğünü belirtmektedir. Baꢀvuranın ailesi ve avukatı adı geçenin   gözaltına alınmasından haberdar edilmiꢀler, bu kiꢀiler yetkili hakim önünde baꢀvuranın   gözaltı süresinin uzatılması emrine itirazda bulunacak bir baꢀvuruda bulunmayı ihmal   etmiꢀlerdir. Hükümet ikinci olarak, yasadıꢀı olarak gözaltına alınan ve haksız yere tutuklanan   kimselere tazminat verilmesi hakkındaki 15 Mayıs 1964 tarihli ve 466 sayılı Kanun’a atıfta   bulunmaktadır. Baꢀvuran yasadıꢀı tutukluluk iddiaları ile ilgili Ağır ceza mahkemesi’ne   müracaat edebilirdi.   Baꢀvuran Hükümet tarafından belirtilen hukuki araçların davanın koꢀullarında uygun araçlar   olarak nitelendirilemeyeceğini savunmaktadır.   AĐHM, Hükümetin itirazının 5 § 4. madde çerçevesinde yapılan itirazın esasıyla doğrudan   ilintili olduğuna itibar etmektedir. Bu durumda iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediği   sorusu esas bakımından incelenerek ele alınmadır (Bkz. Öcalan-Türkiye kararı, no: 46221/99,   Aralık 2000, Kılıçoğlu-Türkiye kararı, no: 41136/98, 28 Eylül 2004).   2. Kabuledilebilirliğe dair diğer kıstaslar   AĐHM, yapılan ꢀikayetlerin AĐHS’nin 35 § 3. maddesi gereğince dayanaktan yoksun   olmadıkları tespitini yapmaktadır. Bu ꢀikayetlerin kabuledilemezliğine dair hiçbir gerekçe yer   almamaktadır. O halde ꢀikayetler kabuledilmelidir.   B. Esas hakkında   AĐHM, iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazının 5 § 4. maddesi hakkında yapılan ꢀikayetin   esası ile ilintili olduğunu hatırlatmaktadır. AĐHM ayrıca öncelikli olarak 5 § 4. madde   doğrultusunda yapılan ꢀikayet çerçevesinde bu itirazı değerlendirmeye alacaktır.   1. AĐHS’nin 5 § 4. maddesi   AĐHM, Öcalan kararında olayların meydana geldiği dönemde ulusal hakim tarafından   CMUK’un 128 § 4. maddesi uyarınca yapılan sanıkların gözaltında tutulmalarının yasallığı   hakkındaki hukuki denetimin 5 § 4. maddede yer alan zorunlulukları karꢀılamadığına itibar   etmiꢀtir. Bu bağlamda, Hükümet tarafından sunulan hukuki kararların incelenmesinin   ardından AĐHM, bir yanda bu kararların hiçbirinde ulusal hakimin ilgililerin serbest   bırakılması kararını vermediği ve bunları yeniden tutuklu yargıdan sorumlu hakim önüne   gönderdiği, diğer yanda, Hükümet tarafından dile getirilen yargı kararlarının hiçbir   aꢀamasında gözaltındaki sanığın hakim karꢀısına çıkarılmadığı saptamasını yapmaktadır.   Hakim ilgili avukatın baꢀvurusunu müteakip yalnızca dosya üzerinden denetimi   gerçekleꢀtirmiꢀtir.   AĐHM, yakın zamanda Öcalan kararında meydana gelen olaylar ile mevcut baꢀvuruda varılan   sonucu ayrı tutacak hiçbir neden görmemektedir.   AĐHM ayrıca, yasadıꢀı bir tutukluluk halinde serbest bırakma kararını verecek yetkili hakimin   bulunmayıꢀı ve ulusal yasaya uygun tutuklulukta AĐHS’nin bir tazmine hükmetmesinin   olanaksız oluꢀu nedeniyle, 466 sayılı Kanun’da öngörülen ve Hükümet tarafından öne sürülen   tazminat baꢀvurusunun AĐHS’nin 5 § 4. maddesi uyarınca bir baꢀvuru yolu olarak   sayılamayacağını kaydetmektedir.   AĐHM, Hükümetin ön itirazını reddetmekte ve aynı gerekçelerle 5 § 4. maddenin ihlal edildiği   sonucuna varmaktadır.   2. AĐHS’nin 5 § 1. maddesi   Hükümet baꢀvuranın yasadıꢀı silahlı bir örgüte yardım ve yataklık ettiği suçlamasıyla   düzenlenen bir operasyon sırasında gözaltına alındığını belirtmektedir. Bu makul suçlamaların   kaynağı sözkonusu örgüt adına haraç toplamaktan gözaltına alınan F.A. tarafından sunulan   bilgilerdir. Hükümet bu savına dayalı olarak, Devlet Güvenlik Mahkemesi önünde aleyhinde   yapılan suçlamalardan sorgulanan baꢀvuranın tutuklu yargılandığını ve bu örgüte yardım etme   suçu ile itham edildiğini gözlemlemektedir.   Baꢀvuran yakalama tutanağına dikkat çekerek, bu tutanağı kaleme alanların dahi içeriğini   yalanlamasının bunun bir düzmece olduğunu kanıtladığını ileri sürmektedir. Baꢀvuran   Hükümetin hakkında verdiği yakalama gerekçelerinde makul sonuca varmak için olayları   değerlendirmede eksiğinin bulunduğunu iddia etmektedir.   AĐHM, ꢀüpheliler üzerindeki mantığa dayalı ꢀüphelerin bir yakalama iꢀleminde keyfi olarak   hürriyetten yoksun bırakmaya karꢀı temel bir koruma sağladığını hatırlatmaktadır. Makul   olarak sayılabilecek ꢀüphelerin varlığı suçu iꢀlediği varsayılan kiꢀi hakkında önceden   varsayılan objektif olaylar ve bilgilerle tamamlanır (Bkz. Campell ve Hartley-Birleꢀik Krallık   kararı, 30 Ağustos 1990).   Kaldı ki, 5 § 1. maddenin c) fıkrası polisin tutuklama esnasında suçlamalar getirecek yeterli   kanıtları bir araya getirmesini öngörmemektedir. 5 § 1. maddenin c) bendi uyarınca bir   tutukluluk sırasındaki sorgulamanın amacı tutuklamaya dayalı somut ꢀüpheleri teyit ederek   veya sonlandırarak ceza soruꢀturmasını tamamlamaktır. Bir ceza soruꢀturma sürecinde   suçlamalara yol açan olaylar bir mahkumiyeti temize çıkarmak veya suçlamada bulunmak için   gerekli düzeyde olmak durumunda değildir (Bkz. Brogan ve diğerleri-Birleꢀik Krallık kararı,   Kasım 1988 ve Murray-Birleꢀik Krallık kararı, 28 Ekim 1994).   Bu baꢀvuruda, baꢀvuranın suçu iꢀlemekte olduğu belirtilen ve polisler tarafından düzenlenen   yakalama tutanağının ardından görgü tanıkları tarafından yalanlanmıꢀ ve baꢀvuranın   yakalanması koꢀullarında bu husus Devlet Güvenlik Mahkemesi önünde geçerli   sayılmamıꢀtır.   Bu nedenle, AĐHM, baꢀvuranın 1 Mart 1999 tarihinde polis tarafından yakalandığı ve yasadıꢀı   silahlı bir örgüt aleyhinde düzenlenen operasyon kapsamında gözaltına alındığı tespitini   yapmaktadır. 8 ve 9 Mart 1999’da baꢀvuran, aynı operasyonda yakalanan F.A. kod adlı bir   kiꢀi ile olan bağlantıları hakkında sırasıyla polisler ve Cumhuriyet Savcısı tarafından   sorgulanmıꢀtır. Baꢀvuranın gözaltı süresi iki kez uzatılmıꢀ ve 23 Mart 1999 tarihinde   Cumhuriyet Savcısı tarafından yasadıꢀı bir örgüte yardım ve yataklık etmek suçundan   TCK’nın 169. maddesi gereğince kamu davası açılmıꢀtır.   Sonuç olarak, mevcut baꢀvurudaki olaylar dikkate alındığında, AĐHM baꢀvuranın «suç   iꢀlediğine dair» makul gerekçelere dayalı olarak yakalanıp, tutuklandığına kanaat   getirmektedir.   AĐHS’nin 5 § 1. maddesi ihlal edilmemiꢀtir.   3. AĐHS’nin 5 § 2. maddesi   AĐHM, AĐHS’nin 5 § 2. maddesinde temel bir güvencenin yer aldığını hatırlatır: yakalama   durumunda her kiꢀinin yakalanma gerekçelerini bilmeye hakkı vardır. Özgürlüğünden yoksun   kılınan herkes özgürlük kısıtlamasının yasaya uygunluğu hakkında «kısa bir süre içinde»   karar vermesi ve yasaya aykırı görülmesi hakinde kendisini serbest bırakması için bir   mahkemeye baꢀvurma hakkına sahiptir (Bkz. Campbell ve Hartley kararı).   Bu baꢀvuruda AĐHM, baꢀvuranın gözaltı sırasında aynı operasyon kapsamında yakalanan F.A.   kod adlı bir kiꢀi ile olan bağlantıları hakkında sırasıyla polisler ve Cumhuriyet Savcısı   tarafından sorgulandığı saptamasında bulunmakta, yakalanan bir kimsenin bilgilendirilmesi   için özel hiçbir muamelenin bulunmadığını hatırlatmaktadır (Bkz. Dikme-Türkiye kararı, no:   20869/92). AĐHM, baꢀvurana gözaltı esnasında yöneltilen sorgulamaların isnat edilen   suçlamaların ağırlığına dair yeterince emareleri içerdiği kanısındadır. Öte yandan, dava   dosyasında baꢀvuranın yakalanma veya gözaltına alınma sırasında tutulu bulundurma   hakkında bilgilendirilmediğine dair hiçbir bilgi yer almamaktadır.   Sonuç olarak, olayların koꢀulları ıꢀığında AĐHS’nin 5 § 2. maddesi ihlal edilmemiꢀtir.   4. AĐHS’nin 5 § 3. maddesi   Hükümet baꢀvuranın gözaltı süresinin ilgili dönemdeki yasaya uygun olduğunu savunmakta,   bununla birlikte, baꢀvurana atfedilen yasadıꢀı bir örgüte yardım ve yataklık etme   suçlamasında olduğu gibi terör suçlarına karıꢀan pek çok kiꢀi hakkındaki soruꢀturmanın   kendine özgü güçlüklerine, gözaltı süresinin uzunluğuna ve kanıt unsurlarının bir araya   getirilmesi zorunluluğuna dikkat çekmektedir.   AĐHM, sözkonusu gözaltı süresinin baꢀvuranın 1 Mart 1999 tarihinde yakalanması ile   baꢀladığını ve tutuklandığı 9 Mart 1999 tarihinde sona erdiğini hatırlatmaktadır. Baꢀvuranın   gözaltı süresi sekiz gündür.   AĐHM, Brogan ve diğerleri kararında da sözünü ettiği üzere 5 § 3. maddede belirlenen kati   sınırların ötesinde, teröre karꢀı iꢀlenen kolektif suçların cezalandırılması amaçlansa dahi   hukuki denetim olmaksızın gözaltı süresinin dört gün altı saat olarak belirlendiğini   hatırlatmaktadır (Bkz. sözü edilen karar § 62).   AĐHM, baꢀvuranın «yetkili bir hakim önüne» çıkarılmaksızın sekiz gün süreyle tutulu   bulundurulmasını kabul edememektedir.   Bu nedenle AĐHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiꢀtir.   II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI   A. Maddi ve manevi tazminat   Baꢀvuran 1.780 Euro maddi ve 15.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.   Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkmaktadır.   AĐHM, maddi bir zararın oluꢀunun dava dosyasında yer alan unsurlarda mevcut olmadığını   hatırlatmakta, bu talebi yerinde görmemektedir.   AĐHM buna karꢀın, baꢀvuranın uğradığı manevi zararın ulusal mahkemeler tarafından   giderilmediğini belirterek, hakkaniyete uygun ve AĐHS’nin 41. maddesi gereğince adı geçene   3.000 Euro ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.   B. Masraf ve harcamalar   Baꢀvuran iç hukuktaki mahkemeler önünde ve AĐHM nezdinde yapmıꢀ olduğu harcamalar   için 5.460 Euro talep etmektedir.   AĐHM, sunulan deliller ve mahkemenin bu yöndeki yerleꢀik içtihadı ıꢀığında yargı giderleri   için baꢀvurana 1.250 Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.   C. Gecikme faizi   Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı   faiz oranına 3 puanlık bir artıꢀ eklenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM, OYBĐRLĐĞĐYLE,   1. Hükümetin ön itirazının 5 § 4. maddenin esasına birleꢀtirilmesine ve baꢀvurunun   kabuledilebilir olduğuna;   2. AĐHS’nin 5 § 1. maddesinin ihlal edilmediğine;   3. AĐHS’nin 5 § 2. maddesinin ihlal edilmediğine;   4. AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edildiğine;   5. AĐHS’nin 5 § 4. maddesinin ihlal edildiğine ve Hükümetin ön itirazının reddine;   6. a) AĐHS’nin 44 § 2. maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek ve her türlü vergiden muaf   tutulmak suretiyle Savunmacı Hükümetin baꢀvurana 3.000 (üç bin) Euro manevi tazminat ve   yargı giderleri için 1.250 (bin iki yüz elli) Euro ödemesine;   b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez   Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faizin   uygulanmasına;   7. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;   KARAR VERMĐꢀTĐR.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.   maddelerine uygun olarak 19 Eylül 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.   7