50125/99

CONSEIL DE   L'EUROPE   AVRUPA   KONSEYİ   AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ   DOĞANAY - TÜRKİYE DAVASI   (Başvuru no: 50125/99)   KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ   STRAZBURG   Şubat 2006   İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek   olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   _____________________________________________________________________________________________   © T.C. Dıꢀiꢀleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dıꢀiꢀleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve Đnsan Hakları Genel   Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmı olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın adının tam olarak   belirtilmi olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması ko ulu ile Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi   ve Đnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (50125/99) başvuru no’lu davanın nedeni bu   ülke vatandaşı Süleyman Doğanay’ın (başvuran) 5 Temmuz 1999 tarihinde Avrupa İnsan   Hakları Mahkemesi’ne Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 34. maddesi uyarınca yapmış   olduğu başvurudur. Başvuran Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) önünde İstanbul   Barosu avukatlarından F. Karakaş tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   Başvuran 1982 doğumlu olup Mardin’de ikamet etmektedir.   Mayıs 1998 tarihinde saat 16.00 sularında, polisler tarafından yakalanarak İstanbul   Kumkapı Polis Karakolu’na götürülen başvuran hırsızlık girişiminde bulunma suçu ile itham   edilmiştir. Başvuran, geceyarısına kadar karakolda tutulmuştur. Burda itiraf etmesi için kötü   muameleye tabi tutulduğunu ifade etmektedir.   Mayıs 1998 tarihinde başvuran tekrar Kumkapı Polis Karakolu’na götürülmüştür.   Başvuran avukatının huzurunda TCK’nın 135. maddesi uyarınca ifade vermeyi reddetmiştir.   Aynı gün İstanbul Cumhuriyet Savcısı karşısına çıkarılan başvuran ifadesinde bisiklet   çalmaya yeltendiğini fakat aynı gün yakalandığını belirtmiştir. Cumhuriyet Savcısı önünde   başvuranın avukatı müvekkilinin sorgulaması sırasında kötü muameleye maruz kaldığını iddia   etmiştir.   İstanbul Cumhuriyet Savcılığı’nın talebi üzerine 26 Mayıs 1998 tarihinde başvuran İstanbul   Adli Tıp Kurumu hekimi tarafından muayene edilmiştir. Hazırlanan raporda başvuranın   yaralarının daha önceden oluşmuş olabileceği kaydedilerek hazırlanan raporda bir günlük   istirahat verilmesi uygun görülmüştür.   Şubat 1999 tarihinde kötü muameleyle suçlanan polisleri dinledikten sonra Cumhuriyet   Savcısı, Adli tıp kurumunun raporunda belirtilen bulguların başvuranın bisikletin sahibi ve   diğer kişiler tarafından yakalanması esnasında çıkan kavganın bir sonucu olabileceği   gerekçesiyle polisler hakkında men-i muhakeme kararı vermiştir. Savcı, sözkonusu polislerin   suçlanması için yeterli delilin bulunmadığı sonucuna varmıştır.   Başvuranın avukatı, men-i muhakeme kararına karşı Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesi’ne   başvurmuş, bu talep 23 Mart 1999 tarihinde reddedilmiştir.   HUKUK AÇISINDAN   I. AİHS’NİN 3. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI   Başvuran, AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.   A. Kabuledilebilirliğe ilişkin   Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında bulunmaktadır. Başvuran, ceza davası   sürecinden bağımsız olarak idare hakkında idari veya hukuk mahkemelerine müracaat   edebilirdi.   Başvuran bu savlara karşı çıkmaktadır.   AİHM, Türk Hukuku’nun Devlet’e ve onun görevlililerine yüklenebilecek haksız fiillere karşı   idari, hukuki ve cezai başvuru yollarını öngördüğünü not etmektedir.   Anayasa’nın 125. maddesinin kamu görevlililerinin muamelelerinden mağdur bir kişiye   idarenin objektif sorumluluğuna dayalı olarak idari yargı sürecini başlatmayı öngördüğü bir   gerçektir. Bununla birlikte AİHM, AİHS’nin 2. ve 13. maddelerinin Sözleşmeci Devletlere   getirdiği ölümcül güç kullanımından sorumlu kimselerin kimliğinin belirlenmesine ve   cezalandırılmasına yönelik bir soruşturma düzenleme yükümlülüğünün, şayet başvuranın   tazminat hükmünden başka bir sonuç veremeyecek idari yargı süreci başlatmasına bağlı   olacaksa hayali bir yükümlülük halini alabileceğini hatırlatır. (Yaşa-Türkiye kararı, 2 Eylül   1998, 1998-IV, § 74). Bu mütalaa aynı zamanda, 3. madde çerçevesinde kötü muamelelere de   uygulanmalıdır (Bkz. İlhan-Türkiye kararı, no: 22277/93, § 61, AİHM 2000-VII). Sonuç   itibariyle, başvuranın öngörülen idari ve hukuki yargı sürecini başlatma zorunluluğu   bulunmamaktaydı. Hükümetin yapmış olduğu ön itiraz kabul edilemez.   AİHM ayrıca, bu şikayetin AİHS’nin 35 § 3. maddesince dayanaktan yoksun olmadığı   tespitini yapmaktadır. Başvurunun kabuledilemez bulunması için hiçbir gerekçe yer   almamaktadır. O halde başvuru kabul edilmelidir.   B. Esas hakkında   Başvuran gözaltında polis memurlarının çeşitli şekillerde kötü muamelelerine maruz kaldığını   ileri sürmektedir.   Hükümet kötü muamele iddialarının dayanaktan yoksun olduğunu savunmakta, sağlık   raporuna göre başvuranda görülen darp izlerinin gözaltında oluştuğunun kesin olarak   belirlenemeyeceğini, bunların başvuran ile kendisine direnen bisiklet sahibi arasında meydana   gelen kavgadan da kaynaklanmış olabileceğini savunmaktadır.   AİHM, güvenlik güçlerinin tamamıyla kontrolü altındaki bir tutuklunun yaralanmasının ciddi   kuşkuları ortaya koyduğunu hatırlatmaktadır. (Bkz. Salman-Türkiye kararı, no: 21986/93, §   100, AİHM 2000-VII). Bu bağlamda Hükümetin başvuranda oluşan yaralanmanın neden ve   nasıl meydana geldiğine, başvuran tarafından ortaya konulan iddialara ve raporlara ilişkin   makul bir açıklama yapması gerekmektedir. (Bkz. diğerleri arasında, Selmouni-Fransa kararı,   no: 25803/94, § 87, AİHM 1999-V; Berktay-Türkiye kararı, no: 22493/93, § 167, 1 Mart   2001; ve Altay-Türkiye kararı, no: 22279/93, § 50, 22 Mayıs 2001).   Kötü muamele iddialarının kaynağını tesis edebilmek için iddiaların uygun kanıt unsurlarıyla   desteklenmesi gerekmektedir, AİHM bu yönde «her türlü şüphenin ötesinde», yeterince ciddi,   kesin ve uygun kanıt ilkesinden yararlanmaktadır (Bkz. son olarak, Labita-İtalya no:   26772/95, § 121, AİHM 2000-IV).   AİHM, başvuranın hırsızlık girişimi hakkında sorgulanmak üzere polis karakoluna   götürüldüğü hususunda taraflar arasında bir ihtilafa yer verilmediğini gözlemlemektedir.   Başvuran sekiz saat süreyle polislerin gözetiminde bulunmaktaydı. Ayrıca, -özellikle gözaltı   öncesinde sağlık kontrolünün olmaması ışığında-bahse konu fiillerin gözaltından önce   meydana gelmiş olduğu tespit edilememiştir. Son olarak, AİHM, başvuranın ellerindeki   izlerin adı geçenin dile getirdiği kötü muamele iddialarına uyduğunu not etmektedir.   Sunulan kanıtlarların bütünü ve Hükümetin hiçbir makul açıklamada bulunmuş olması   ışığında AİHM, 26 Mayıs 1998 tarihli tıbbi raporda ifşa edilen darp izlerinin kaynağının   Hükümetin sorumluluğundaki bir uygulamanın olduğu kanısına varmaktadır.   Öte yandan, başvuranın o dönemde reşit olmadığı ve polis karakolunda bulunduğu süre   zarfında avukat bulundurma hakkından yoksun kaldığı, bu durumun kendisinde zayıflık,   acizlik ve Devlet görevlileri karşısında korku yarattığı dikkate alındığında (Bkz. sözü edilen   İlhan kararı, § 63), başvurana uygulanan muamelenin korku, iç sıkıntısı ve aşağılık duygusu   yaratarak fiziki ve ruhsal açıdan direncini kırmak olduğuna itibar etmektedir. Kaldı ki, bir   kimsenin özgürlüğünden yoksun bırakılması, sözü edilen kimseye uygulanan her türlü fiziki   güç, insanlık onurunu zedelemektedir (Bkz. Ribitsch-Avusturya kararı, 4 Aralık 1995, seri: A   no: 336, § 38). Zira AİHM, Hükümetin bu tür bir uygulamayı haklı gösterir hiçbir neden öne   sürmediği tespitini yapmaktadır.   AİHM, başvuranın maruz kaldığı muamelenin insanlık dışı ve aşağılayıcı olduğu ve AİHS’nin   3. maddesinin ihlaline yol açtığı sonucuna varmıştır.   II. AİHS’NİN 13. MADDESİYLE BİRLİKTE 3. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ   İDDİASI   Başvuran gözaltında maruz kaldığı kötü muamelelerden şikayetçi olmak için etkili başvuru   yolunun bulunmadığını ve AİHS’nin 3. maddesiyle birlikte 13. maddesinin ihlal edildiğini   ileri sürmektedir.   AİHM, bu şikayeti 13. madde çerçevesinde inceleyecektir.   A. Kabuledilebilirliğe dair   Hükümet bir ihlalin mevcut olduğuna karşı çıkmaktadır. Hükümet, başvuranın kötü muamele   iddialarının Cumhuriyet Savcısı önünde yeterince gerekçelendirilmediğini savunarak, dava   dosyasında yer alan tüm kanıt unsurlarının incelenmesinin ardından Cumhuriyet Savcısı’nın   başvuranın gözaltında kötü muamele sonucu oluşan darp izleri iddialarında her türlü makul   şüphenin ötesinde” ilkesinin oluşmadığı kanısına vardığını ifade etmektedir.   AİHM, bu şikayetin yukarıda incelenen şikayete bağlı olduğunu ve hiçbir kabuledilemezlik   gerekçesinin bulunmadığını kaydetmektedir. Bu durumda yapılan şikayet kabuledilebilir   bulunmalıdır.   B. Esas hakkında   AİHM, AİHS’nin 13. maddesinin iç hukukta AİHS’nin öngördüğü temel hak ve özgürlükleri   öne sürmeye olanak tanıyan etkili bir başvuru hakkının varlığını güvence altına aldığını   kaydetmektedir. Bu hüküm, iç hukukta sonucu itibariyle AİHS’ye dayalı yapılan   «savunulabilir» nitelikteki bir başvurunun incelenmesini ve Savunmacı Devletler bu hükmün   kendilerine getirdiği yükümlülüklere uyum konusunda belirli bir takdir payından yararlansalar   dahi, buna uygun düzenleme yapılmasını öngörmektedir. AİHS’nin 13. maddesinin getirdiği   yükümlülük başvuranın Sözleşmeye dayandırdığı şikayetin türüne göre işlerlik   kazanmaktadır. Bununla birlikte, bu maddede öngörülen başvuru hukukta olduğu kadar   uygulama da «etkili» olmalı, özellikle kullanımı Savunmacı Devletin yetkililerinin haksız   fillerine ve baskı unsurlarına yol açmamalıdır (Bkz. Aksoy-Türkiye kararı, 18 Aralık 1996,   1996-VI, s. 2286, § 95, Aydın-Türkiye kararı, 25 Eylül 1997, 1997-VI, s.1895-1896, § 103,   ve Kaya-Türkiye kararı, 19 Şubat 1998 s. 329-330, § 106).   İşkence ve kötü muamelenin yasaklanmasının büyük önemi karşısında AİHS’nin 13. maddesi   Savunmacı Devlete sorumluların kimliklerinin tespit edilmesine ve cezalandırılmasına   götürecek derinlemesine ve etkili soruşturmaların yürütülmesi ve şikayetçi tarafın etkili bir   soruşturma sürecine erişiminin sağlanması yükümlülüğünü getirmektedir (sözü edilen Kaya   kararı, § 107).   Mevcut başvuruda, başvuran, polisler hakkında gözaltında kötü muameleden şikayetçi olmuş,   bir tahkikat başlatılmış fakat Beyoğlu Ağır Ceza Mahkemesi’nin meni muhakeme kararı ile   son bulmuştur. Sonucu itibariyle alınan kararda, başvuranın vücudunda cebir izleri tespit   edilmiş ancak bunların gözaltında uygulanan kötü muameleden ileri geldiği belirlenememiş   ve sorumluların kimlikleri tespit edilememiştir. Cumhuriyet Savcısı daha derinlemesine   tamamlayıcı soruşturmaların yürütülmesini, hatta hazırlanan sağlık raporu sonuçlarını ve   başvuranın iddialarını teyit eder bir bilirkişi tayin edilmesini gerekli görmemiştir. Savcı   ayrıca, ne başvuranın yakalandığında hazır bulunan bisiklet sahibini, ne sağlık raporunu   hazırlayan doktoru ne de başvuranın avukatını dinlemiş, böylelikle başvuranda tespit edilen   izlerin kaynağının açığa çıkarılması olanağını ortadan kaldırmıştır.   Bu durumda cezai başvuru yolu, hukuki ve idari yargı mercileri karşısında tazminat elde   edebilecek hiçbir dayanak sunmamıştır. Zira başvuranın bu merciler önünde de en azından   gözaltında kötü muamelenin mağduru olduğunu kanıtlaması gerekmekteydi.   AİHS’nin 13. maddesi bu bakımdan ihlal edilmiştir.   III. AİHS’NİN 41. MADDESİ’NİN UYGULANMASI   A. Tazminat   Başvuran 2.000 Euro maddi, 13.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.   Hükümet bu miktarlara karşı çıkmaktadır.   AİHM, dile getirilen maddi zararın kaynağı belirtilmediğinden bu talebi reddetmekte, bununla   birlikte başvurana manevi tazminat olarak 4.000 Euro verilmesini kararlaştırmaktadır.   B. Masraf ve harcamalar   Başvuran iç hukukta ve AİHM nezdinde yapmış olduğu harcamalar için 5.000 Euro talep   etmektedir.   AİHM’nin yerleşik içtihadına göre ve hakkaniyete uygun olarak başvurana yargı giderleri için   Avrupa Konseyi tarafından verilen 630 Euro’luk adli yardım miktarı 1.500 Euro’dan   düşülerek kalan kısmın ödenmesine karar vermiştir.   C. Gecikme Faizi   Gecikme faizi olarak Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı   faiz oranına 3 puan eklenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM, OYBİRLİĞİYLE,   1.Başvurunun kabuledilebilir olduğuna;   2. AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edildiğine;   3. AİHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;   4. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek ve her türlü vergiden muaf   olmak üzere Savunmacı Hükümetin başvurana manevi tazminat olarak 4.000 (dört bin) Euro,   masraf ve harcamalar için 1.500 (bin beş yüz) Euro’dan Avrupa Konseyi tarafından verilen   adli yardın miktarı olan 630 (altı yüz otuz) Euro düşülerek kalan kısmını ödemesine;   b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez   Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin   uygulanmasına;   5. Adil tazmine ilişkin diğer taleplerin reddine;   KARAR VERMİŞTİR   İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.   maddelerine uygun olarak 21 Şubat 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.   6