55391/13;57728/13;74041/13

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/diplomacy. Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/dyplomacja. Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 223 Listopad 2018 r. Ramos Nunes de Carvalho e Sá p. Portugalii [Wielka Izba] – skargi nr 55391/13, 57728/13 i 74041/13 Wyrok z 06.11.2018 r. [Wielka Izba] Art. 6 Konwencji[1] Postępowanie administracyjne Postępowanie dyscyplinarne Art. 6 ust. 1 Sprawiedliwe rozpatrzenie Publiczne rozpatrzenie Brak rozprawy i ograniczony zakres kontroli Sądu Najwyższego w sprawie orzeczeń dyscyplinarnych Wysokiej Rady Sądownictwa: naruszenie Bezstronny sąd Niezawisły sąd Zarzut braku niezawisłości i bezstronności Sądu Najwyższego z uwagi na podwójną rolę jego Prezesa i kariery zawodowe jego sędziów, powiązane z Wysoką Radą Sądownictwa: brak naruszenia Fakty – Przeciwko skarżącej, która była wówczas sędzią, wszczęto trzy postępowania dyscyplinarne. Wysoka Rada Sądownictwa (dalej zwana „WRS”) wymierzyła jej grzywnę i dwie kary zawieszenia w obowiązkach. Apelacje skarżącej, która ubiegała się o przeprowadzenie kontroli w zakresie ustalenia stanu faktycznego, nie przyniosły powodzenia. Wydział Sądowy Sądu Najwyższego podtrzymał orzeczenia WRS, stwierdzając, w szczególności, że jego zadaniem nie jest dokonywanie kontroli stanu faktycznego, a jedynie zbadanie, czy ustalenie stanu faktycznego było uzasadnione. WRS połączyła kary wymierzone skarżącej w jedną karę 240 dni zawieszenia. W postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka skarżąca zarzucała naruszenie jej prawa do bezstronnego i niezawisłego sądu, prawa do kontroli stanu faktycznego ustalonego przez WRS oraz prawa do publicznego rozpatrzenia sprawy. W wyroku z dnia 21 czerwca 2016 r. Izba Trybunału jednomyślnie orzekła, że doszło do naruszenia art. 6 Konwencji. W dniu 17 października 2016 r. sprawa została przekazana na wniosek Rządu do Wielkiej Izby. Prawo – art. 6 ust. 1 1. Zastosowalność – Art. 6 ma zastosowanie w swym aspekcie cywilnym. W odniesieniu do aspektu karnego, środki administracyjne, zastosowane w kontekście zaskarżonych postępowań, stanowiły część uregulowań dyscyplinarnych mających zastosowanie do sędziów. Postanowienia ustawowe, zezwalające na wymierzanie kar, nie były skierowane do ogółu społeczeństwa, a do określonej kategorii osób, mianowicie sędziów. Ponadto postępowania były prowadzone przez WRS, która jest organem zarządzającym i dyscyplinarnym. W konsekwencji czyny zagrożone karą, o które została oskarżona skarżąca, miały charakter wyłącznie dyscyplinarny. Wreszcie, wszelkie sankcje, jakie można było nałożyć na skarżącą, miały charakter czysto dyscyplinarny. Choć wysokość grzywny była znacząca, a sankcja ta stanowiła zatem ze swej natury karę, jej surowość nie sprawiła, że czyn zagrożony karą został objęty sferą karną. Zatem postępowanie dyscyplinarne wobec skarżącej nie dotyczyło rozstrzygania o zasadności oskarżenia w sprawie karnej w rozumieniu art. 6, a postanowienie to nie ma zatem zastosowania w swym aspekcie karnym. Stosownie do tego, zarzuty skarżącej na podstawie art. 6 ust. 3 są niezgodne ratione materiae z postanowieniami Konwencji. 2.  Przedmiot skargi (a) Niezawisłość i bezstronność Wydziału Sądowego Sądu Najwyższego (i) Podwójna rola Prezesa Sądu Najwyższego – Skarga skarżącej dotyczyła w szczególności faktu, że Prezes Sądu Najwyższego był zarazem Przewodniczącym WRS. Skład Wydziału Sądowego Sądu Najwyższego określony był ustawą o statusie sędziego na podstawie obiektywnych kryteriów, takich jak starszeństwo sędziów i ich członkostwo w określonym wydziale, a Prezes Sądu Najwyższego nie zasiadał w tym Wydziale ad hoc. W praktyce członkowie Wydziału byli formalnie wyznaczani przez najstarszego wiceprezesa Sądu Najwyższego. Ponadto, skarżąca nie zarzucała, że sędziowie Wydziału Sądowego działali w oparciu o instrukcje Prezesa Sądu Najwyższego lub że ten ostatni wpływał na nich, bądź że w inny sposób wykazywali oni stronniczość. W szczególności nie wykazano, że sędziowie ci zostali wyznaczeni specjalnie w celu orzekania w jej sprawie. Nie istniały żadne dowody mogące obiektywnie wzbudzać uzasadnione obawy po stronie skarżącej.   Podwójna rola Prezesa Sądu Najwyższego nie miała zatem takiego charakteru, by wzbudzać wątpliwości co do niezawisłości i obiektywnej bezstronności tego sądu. (ii) Rola WRS w odniesieniu do kariery zawodowej sędziów Sądu Najwyższego i postępowań dyscyplinarnych wobec nich – Inaczej niż w sprawie Oleksandr Volkov p. Ukrainie (skarga nr 21722/11, 9 stycznia 2013 r.[2], Nota informacyjna nr 159), nie zidentyfikowano żadnych poważnych kwestii o charakterze wadliwości strukturalnych lub przejawów stronniczości w ramach portugalskiej WRS. Niezależność sądownictwa w Portugali jest chroniona zarówno Konstytucją, jak i innymi postanowieniami prawa krajowego, a system, w którym kompetencja do rozpatrywania odwołań od orzeczeń WRS została przypisana Wydziałowi Sądowemu Sądu Najwyższego, został kilkakrotnie wsparty przez Trybunał Konstytucyjny. Ponadto fakt, że sędziowie podlegają generalnie prawu, a regułom dyscypliny i etyki zawodowej w szczególności, nie może rodzić wątpliwości co do ich bezstronności. Sędziowie Sądu Najwyższego, którzy są wysoko wykwalifikowani i często znajdują się na końcowych etapach swej kariery zawodowej, nie podlegają już ocenom wyników ich pracy czy też dążeniu do awansu, a władza dyscyplinarna WRS nad nimi jest w istocie raczej teoretyczna. Brak też było jakiegokolwiek szczególnego dowodu braku bezstronności. A zatem fakt, że sędziowie rozpatrujący sprawy sami nadal podlegają uregulowaniom dyscyplinarnym i sami kiedyś mogą znaleźć się w sytuacji podobnej do jednej ze stron, sam w sobie nie jest wystarczający do stwierdzenia naruszenia wymogów bezstronności. W konsekwencji, mając na względzie wszystkie okoliczności sprawy i gwarancje mające na celu ochronę Wydziału Sądowego Sądu Najwyższego przed naciskami z zewnątrz, obawy skarżącej nie mogą być uznane za obiektywnie uzasadnione, a istniejący system kontroli orzeczeń dyscyplinarnych WRS, a mianowicie odwołanie do Wydziału Sądowego, nie naruszał wymogu niezawisłości i bezstronności na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji. Rozstrzygnięcie: brak naruszenia (jedenastoma głosami do sześciu). (b) Kontrola sprawowana przez Wydział Sądowy Sądu Najwyższego oraz brak publicznego rozpatrzenia sprawy (i) Przedmiot orzeczeń WRS – Przedmiotem [orzeczeń] była kwestia, czy skarżąca naruszyła swe obowiązki zawodowe. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie WRS musiała korzystać ze swej swobody uznania. Jako organ powołany specjalnie w celu wykładni i stosowania uregulowań dotyczących postępowania dyscyplinarnego sędziów, WRS ma za zadanie przyczyniać się do niezakłóconego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Niemniej jednak, w niniejszej sprawie, ocena stanu faktycznego i kontrola wymierzonych sankcji dyscyplinarnych nie wymagała specjalistycznej wiedzy lub szczególnego doświadczenia zawodowego, ale mogła podlegać właściwości jakiegokolwiek sądu. Nie był to typowy przykład wykonywania uznania administracyjnego w specjalistycznej dziedzinie prawa. Orzeczenia WRS zostały zaskarżone w drodze apelacji administracyjnoprawnych do Wydziału Sądowego Sądu Najwyższego. Kontrola orzeczenia nakładającego karę dyscyplinarną różni się od kontroli decyzji administracyjnej, która nie pociąga za sobą takiego elementu karania. Ponadto przedmiotowe postępowanie dyscyplinarne dotyczyłosędziego. Sprawowana kontrola sądowa musi być odpowiednia w stosunku do przedmiotu sporu, to jest, do dyscyplinarnego charakteru przedmiotowych decyzji administracyjnych. Ta uwaga stosuje się nawet z większą mocą do postępowania dyscyplinarnego wobec sędziego. (ii) Postępowanie przed WRS (organem dyscyplinarnym) – Postępowanie dało skarżącej możliwość podjęcia obrony. Niemniej jednak, pomimo zagrożenia wymiarem bardzo surowych kar wobec skarżącej, postępowanie toczyło się pisemnie. Nie była ona w stanie uczestniczyć w posiedzeniach w żadnym z trzech dotyczących jej postępowań, gdyż prawo nie przewidywało organizowania publicznych rozpraw przez WRS, skarżąca nie miała też okazji przedstawienia ustnych oświadczeń zarówno co do kwestii faktycznych i kar, jak i różnych kwestii prawnych. Ponadto WRS nie wysłuchała żadnych zeznań świadków, pomimo że w grę wchodziła wiarygodność nie tylko skarżącej, ale też kluczowych świadków. W tej sytuacji WRS nie wykonywała swych uprawnień dyskrecjonalnych w oparciu o odpowiednie podstawy faktyczne. (iii) Postępowanie przed Wydziałem Sądowym Sądu Najwyższego (organ sądowy) (α)  Kwestie poddane kontroli sądowej – Po pierwsze, w swych odwołaniach do Sądu Najwyższego skarżąca konsekwentnie zaprzeczała czynom, o które została oskarżona przez WRS. Po drugie, nałożone na nią sankcje dyscyplinarne opierały się na stwierdzeniu, że naruszyła ona swe obowiązki zawodowe sędziego. Kwalifikacja postępowania zawodowego skarżącej była zatem kwestią kluczową. Po trzecie, w zakresie, w jakim skarżąca zarzuciła, że kary, nałożone na nią w każdym z postępowań, były nieproporcjonalne, nie można uznać, że organ sądowy sprawuje pełną jurysdykcję, jeśli nie jest uprawniony do oceny proporcjonalności kary w stosunku do niewłaściwego zachowania. W szczególnym kontekście postępowań dyscyplinarnych, dla wyniku postępowań dotyczących „praw i obowiązków o charakterze cywilnym” kwestie dotyczące faktów są tak samo kluczowe, jak kwestie prawne. Ustalenie stanu faktycznego jest szczególnie istotne w przypadku postępowania, które pociąga za sobą wymierzenie kar, a w szczególności postępowania dyscyplinarnego wobec sędziów, ponieważ muszą oni cieszyć się szacunkiem niezbędnym do wykonywania swych obowiązków, by zapewnić publiczne zaufanie do funkcjonowania i niezależności sądownictwa. W niniejszej sprawie dowody dotyczące faktów stanowiły decydujący aspekt postępowań w sprawach skarżącej, a nie jedynie drugorzędną kwestię podlegającą swobodzie uznania organów administracyjnych. Ustalenie faktów było przedmiotem sporu między członkami WRS, a fakty te były określone jako „decydujące”. Oskarżenia wobec skarżącej mogły pociągnąć za sobą usunięcie jej z zawodu lub zawieszenie w obowiązkach, a więc bardzo surowe kary, które wiązały się ze znacznym stopniem napiętnowania i mogły wywrzeć nieodwracalne konsekwencje dla jej życia i kariery zawodowej. Faktycznie skutkowały one karą dyscyplinarną 240 dni zawieszenia w obowiązkach, choć w praktyce okres zawieszenia trwał tylko 100 dni. (β)  Sposób realizowania kontroli sądowej – Wydział Sądowy Sądu Najwyższego wyraźnie stwierdził, że nie ma pełnej jurysdykcji w sprawie, a powołany jest jedynie do kontroli zgodności z prawem zaskarżonych orzeczeń. W świetle ograniczeń nałożonych przez ustawodawstwo, ale też własne orzecznictwo, Wydział Sądowy Sądu Najwyższego nie był uprawniony do zbadania decydujących punków postępowania, lecz mógł „zbadać jedynie sprzeczności, niespójności i niewystarczalność materiału dowodowego oraz wszelkie oczywiste błędy w jego ocenie, w zakresie, w jakim wady te były oczywiste”. Zgodnie z definicją przyjętą w jego orzecznictwie – „oczywisty” błąd „musi być nie tylko poważny (duży błąd w tym sensie, że [jest] w sposób oczywisty sprzeczny z rozumem, zdrowym rozsądkiem lub prawdą, bądź wykazuje brak wiedzy); musi być także rażący (oczywisty)”.   Przedmiotowe postępowanie nie dotyczyło kwestii ściśle prawnych o ograniczonym zakresie lub kwestii bardzo technicznych, które mogły zostać rozstrzygnięte w zadowalający sposób na podstawie samych akt sprawy. Wprost przeciwnie, apelacje skarżącej dotyczyły istotnych kwestii faktycznych i prawnych. Nawet jeśli Sąd Najwyższy uznał, że nie jest jego zadaniem ponowne badanie materiału dowodowego, niemniej miał obowiązek ustalenia, czy podstawa faktyczna orzeczenia przyjętego przez WRS była wystarczająca na poparcie jej wniosków. Spór co do faktów oraz konsekwencje kar dyscyplinarnych dla reputacji skarżącej wymagały, by Wydział Sądowy Sądu Najwyższego sprawował kontrolę w sposób wystarczająco dogłębny, tak by mógł zbadać kwestie dotyczące wiarygodności skarżącej i świadków. Co prawda prowadzenie postępowania dyscyplinarnego z wyłączeniem jawności za zgodą zainteresowanej osoby nie jest sprzeczne z Konwencją, jednak skarżąca wnioskowała o publiczną rozprawę, a zatem powinna była otrzymać możliwość publicznej rozprawy przed organem posiadającym pełną jurysdykcję. Kontradyktoryjna rozprawa tego rodzaju pozwoliłaby na ustną konfrontację stron i bardziej dogłębną kontrolę stanu faktycznego. (γ)  Uprawnienia decyzyjne – Własne orzecznictwo stanęło na przeszkodzie dokonaniu przez Wydział Sądowy Sądu Najwyższego własnej oceny zastępującej ocenę organu dyscyplinarnego. Niemniej jednak był on uprawniony do uchylenia orzeczenia w całości lub w części w razie „oczywistego, poważnego błędu”, a w szczególności, jeśli zostało ustalone, że prawo materialne lub proceduralne wymogi rzetelności nie zostały spełnione w postępowaniu prowadzącym do przyjęcia orzeczenia. A zatem mógł odesłać sprawę z powrotem do WRS, aby ta wydała nowe orzeczenie zgodne z wszelkimi wskazówkami wydanymi przez Wydział Sądowy dotyczącymi ewentualnych nieprawidłowości. (δ)  Uzasadnienie orzeczeń Sądu Najwyższego – Wydział Sądowy Sądu Najwyższego, orzekając w granicach swych kompetencji, określonych przez ustawodawstwo krajowe i swe własne orzecznictwo, podał wystarczające uzasadnienie swych orzeczeń, odpowiadając na wszystkie podstawy apelacji skarżącej. Niemniej jednak nieprzeprowadzenie rozprawy w odniesieniu do decydującego materiału dowodowego dotyczącego faktów, co Wydział Sądowy uzasadnił, odwołując się do ograniczonego charakteru swych uprawnień, uniemożliwiło mu włączenie do uzasadnienia rozważań dotyczących oceny tych kwestii. (iv) Wniosek – Uwzględniając zwłaszcza szczególny kontekst postępowania dyscyplinarnego prowadzonego przeciwko sędziemu, surowość kar, fakt, że gwarancje proceduralne przed WRS były ograniczone, oraz potrzebę oceny materiału dowodowego w sprawie faktów pod kątem wiarygodności skarżącej i świadków, co stanowiło decydujący aspekt sprawy, łączny skutek dwóch czynników w postaci niedostatecznej kontroli sądowej sprawowanej przez Wydział Sądowy Sądu Najwyższego oraz braku rozprawy na etapie postępowania dyscyplinarnego lub na etapie kontroli sądowej – oznaczał, że sprawa skarżącej nie została rozpatrzona zgodnie z wymogami art. 6 ust. 1 Konwencji. Rozstrzygnięcie: naruszenie (jednogłośnie). Art. 41: roszczenie z tytułu szkody majątkowej oddalone. (Zobacz również Albert i Le Compte p. Belgii, skargi nr 7299/75 i 7496/76, 10 lutego 1983 r.; Martinie p. Francji [Wielka Izba], skarga nr 58675/00, 12 kwietnia 2006 r., Nota informacyjna nr 85; Jussila p.  Finlandii [Wielka Izba], skarga nr 73053/01, 23 listopada 2006 r., Nota informacyjna nr 91; Družstevní záložna Pria i Inni p. Republice Czeskiej, skarga nr 72034/01, 31 lipca 2008 r., Nota informacyjna nr 110; Vernes p. Francji, skarga nr 30183/06, 20 stycznia 2011 r., Nota informacyjna nr 137; a także Grande Stevens i Inni p. Włochom, skargi nr 18640/10 et al.[3], 4 marca 2014 r., Nota informacyjna nr 172)   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa [1] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.). [2] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny na stronie: http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-153207 [3] Tekst wyroku w tłumaczeniu na język polski jest dostępny nas stronie: http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-166411