5648/21

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA SEKCJA PIERWSZA SPRAWA ORŁOWSKI przeciwko POLSCE (Skarga nr 5648/21)           WYROK   STRASBURG 26 czerwca 2025 r.   Niniejszy wyrok jest ostateczny, ale może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Orłowski przeciwko Polsce, Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Komitet w składzie: Alena Poláčková, Przewodnicząca, Artūrs Kučs, Anna Adamska-Gallant, sędziowie, oraz Liv Tigerstedt, Zastępczyni Kanclerza Sekcji, Mając na uwadze: skargę (nr 5648/21) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesioną do Trybunału na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) w dniu 29 grudnia 2020 r. przez obywatela polskiego, pana Leszka Orłowskiego („skarżący”), który urodził się w 1977 r. i odbywa karę pozbawienia wolności w Radomiu; decyzję o zakomunikowaniu skargi, wniesionej na podstawie art. 3 Konwencji i dotyczącej długotrwałego utrzymywania w stosunku do skarżącego statusu „osadzonego niebezpiecznego”, Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej („Rząd”), reprezentowanemu przez jego Pełnomocnika pana J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, oraz o uznaniu pozostałej części skargi za niedopuszczalną; uwagi stron; obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca 2025 r., wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: PRZEDMIOT SPRAWY 1. Niniejsza skarga, wniesiona na podstawie art. 3 Konwencji, dotyczy długotrwałego utrzymywania w stosunku do skarżącego statusu „więźnia niebezpiecznego”. 2. Skarżący jest pozbawiony wolności od 2005 r. Został wielokrotnie skazany za różne przestępstwa, w tym rozboje z użyciem broni popełnione w ramach udziału w zorganizowanej grupie przestępczej. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Rząd, skarżący został skazany na łączną karę dziewiętnastu lat pozbawienia wolności. 3. W dniu 27 listopada 2009 r. komisja penitencjarna w Areszcie Śledczym w Warszawie zakwalifikowała skarżącego jako „osadzonego niebezpiecznego”. W decyzji komisja stwierdziła, że skarżący jest zdemoralizowany i podejrzany o udział w zorganizowanej i uzbrojonej grupie przestępczej. 4. W dniu 19 maja 2015 r. Trybunał zdecydował o skreśleniu pierwszej skargi wniesionej przez skarżącego (Leszek Orłowski przeciwko Polsce (dec.) [Komitet], skarga nr 35681/13, 19 maja 2015 r.) z listy spraw po zawarciu ugody między stronami. Skarga dotyczyła zarzutu na podstawie art. 3 Konwencji w odniesieniu do statusu „więźnia niebezpiecznego”. 5. W dniu 18 czerwca 2019 r. Trybunał zdecydował o skreśleniu z listy drugiej skargi wniesionej przez skarżącego, która również dotyczyła długotrwałego utrzymywania w stosunku do niego statusu „więźnia niebezpiecznego” (Leszek Orlowski przeciwko Polsce (dec.) [Komitet], skarga nr 60537/15, 18 czerwca 2019 r.). Trybunał przyjął jednostronne oświadczenie złożone przez Rząd uznające, że doszło do naruszenia praw skarżącego gwarantowanych przez art. 3 Konwencji w odniesieniu do stosowania statusu „więźnia niebezpiecznego” oraz art. 6 ust. 1 Konwencji w odniesieniu do czasu trwania postępowania. 6. W dniu 19 lutego 2020 r., na podstawie art. 88b § 2 Kodeksu karnego wykonawczego („Kodeks”), komisja penitencjarna w Zakładzie Karnym we Włocławku utrzymała kwalifikację jako „więźnia niebezpiecznego”, ale odstąpiła od rutynowego poddawania skarżącego kontroli osobistej przy każdorazowym wyjściu i powrocie do celi. W dniach 13 maja i 12 sierpnia 2020 r. komisja penitencjarna w Zakładzie Karnym w Lublinie również utrzymała kwalifikację i odstąpiła od stosowania rutynowych kontroli osobistych (ta ostatnia decyzja obowiązywała do 9 listopada 2020 r.). 7. Następnie różne komisje penitencjarne regularnie przedłużały kwalifikację jako „osadzonego niebezpiecznego”, jednak bez wyraźnego odstąpienia od stosowania warunku wskazanego w art. 88b (5) [1] Kodeksu. 8. Za każdym razem, gdy komisja badała sytuację osobistą skarżącego i jego zachowanie w zakładzie karnym, stwierdzała, że utrzymanie kwalifikacji było konieczne, ponieważ skarżący stanowił zagrożenie dla bezpieczeństwa zakładu. Decyzje komisji zostały uzasadnione następująco: „skarżący zna i rozumie zasady (...) lecz jest skłonny ich naruszać i lekceważyć, celem zaspokojenia swoich doraźnych potrzeb lub uzyskania akceptacji w grupie”. W odniesieniu do jego zachowania komisja stwierdziła: „skrajna demoralizacja, wroga, agresywna postawa wobec całego wymiaru sprawiedliwości (...) wielokrotnie dopuszczał się napaści na funkcjonariuszy służby więziennej (...), nie dostrzega potrzeby przestrzegania obowiązujących przepisów, (...) reaguje nieposłuszeństwem na wszelkie działania mające na celu skorygowanie jego postawy; brak postępów w resocjalizacji, nie przyjmuje racjonalnych argumentów”. 9. W okresie od 25 sierpnia 2022 r. do 31 sierpnia 2023 r. skarżący przebywał w Areszcie Śledczym w Radomiu, gdzie kilkakrotnie poddawano go kontroli osobistej. Złożył na to skargę, jednakże 8 marca 2023 r. Prokuratora Rejonowa w Radomiu odmówiła wszczęcia postępowania, uznając, że przeprowadzane kontrole miały podstawę prawną. Zażalenie skarżącego zostało oddalone w dniu 27 listopada 2023 r. przez Sąd Rejonowy w Radomiu. Sąd zauważył, że chociaż skarżący był zakwalifikowany jako „niebezpieczny osadzony”, w dniu 28 lipca 2022 r. odstąpiono od stosowania rutynowych kontroli osobistych; niemniej jednak mogły być one nadal przeprowadzane przy wyjściu lub powrocie przez skarżącego do celi mieszkalnej, jeżeli istniało zagrożenie dla bezpieczeństwa zakładu lub występowała konieczność zapobieżenia popełnieniu przestępstwa. 10. Skarżący podniósł zarzut o ogólnym charakterze, że długotrwałe utrzymywanie jego kwalifikacji jako „więźnia niebezpiecznego”, w tym stosowanie rutynowych kontroli osobistych, stanowiło naruszenie art. 3 Konwencji. OCENA TRYBUNAŁU ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 3 KONWENCJI 11. Trybunał zauważa, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji ani nie jest niedopuszczalna na żadnej innej podstawie. Musi ona zatem zostać uznana za dopuszczalną. 12. Odpowiednie zasady wynikające z orzecznictwa Trybunału zostały podsumowane w sprawach Piechowicz przeciwko Polsce (skarga nr 20071/07, §§ 158–65, 17 kwietnia 2012 r.) i Horych przeciwko Polsce (skarga nr 1362/08, §§ 85–92, 17 kwietnia 2012 r.). 13. Przechodząc do niniejszej sprawy, Trybunał zauważa, że w dniu 27 listopada 2009 r. komisja penitencjarna zakwalifikowała skarżącego jako „więźnia niebezpiecznego”. Początkowy okres utrzymywania w stosunku do skarżącego statusu „więźnia niebezpiecznego” został już dwukrotnie zbadany przez Trybunał, ostatnio w dniu 18 czerwca 2019 r. (zob. paragrafy 4-5 powyżej). W odniesieniu do okresu po czerwcu 2019 r., który jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie, Trybunał zauważa, że kwalifikacja była przedłużana w regularnych odstępach czasu i najwyraźniej status ten w stosunku do skarżącego nadal obowiązuje. 14. Po nowelizacji przepisów prawa krajowego, która weszła w życie w dniu 24 października 2015 r., nowy art. 88b § 2 Kodeksu umożliwił komisji penitencjarnej zmianę zakresu stosowanych środków bezpieczeństwa w odniesieniu do osadzonych (zob. Bechta przeciwko Polsce, skarga nr 39496/17, §§ 16 i 27, 20 maja 2021 r.). Działając na podstawie tego przepisu, w dniu 19 lutego 2020 r., komisja penitencjarna odstąpiła od poddawania skarżącego rutynowym kontrolom osobistym (zob. paragraf 6 powyżej). Następnie analogiczna decyzja została podjęta w maju i sierpniu 2020 r. oraz 28 lipca 2022 r. 15. Ponadto Trybunał zauważa, że zgodnie z art. 88a § 2 Kodeksu decyzje komisji penitencjarnej oparte były na konkretnych powodach związanych z niedawnym zachowaniem skarżącego (zob. Bechta, op. cit., § 28 oraz por. także Prus przeciwko Polsce, skarga nr 5136/11, § 37, 12 stycznia 2016 r.). Za każdym razem władze badały sytuację osobistą skarżącego, a mianowicie jego zachowanie oraz oceniały potrzebę dalszego utrzymywania statusu „więźnia niebezpiecznego” w świetle nowej oceny zagrożenia, jakie stanowił dla bezpieczeństwa zakładu i jego personelu. 16. W świetle powyższego Trybunał uznaje, że stosując znowelizowane przepisy prawa krajowego, przez część rozpatrywanego okresu, władze złagodziły warunki odbywania kary poprzez zniesienie systematycznych kontroli osobistych, biorąc pod uwagę zachowanie skarżącego (zob. Bechta, op. cit., § 29, oraz por. także Piechowicz, op. cit., § 166). 17. Niemniej jednak w okresie od 10 listopada 2020 r. do 28 lipca 2022 r. jest oczywiste, że skarżący był poddawany pełnej kontroli osobistej przy każdorazowym wyjściu i powrocie do celi. Kontrole osobiste były przeprowadzane rutynowo i nie były powiązane z żadnymi szczególnymi potrzebami bezpieczeństwa ani z żadnym konkretnym podejrzeniem dotyczącym postępowania skarżącego. 18. Trybunał stwierdził już w sprawie Piechowicz, że chociaż kontrola osobista może być konieczna dla zapewnienia bezpieczeństwa zakładu lub zapobieżenia zakłóceniu porządku lub przestępstwu, to nie przekonuje go jednak argumentacja Rządu, że takie systematyczne, uciążliwe oraz wyjątkowo krępujące kontrole stosowane codziennie lub nawet kilka razy dziennie, były konieczne w celu zapewnienia bezpieczeństwa w zakładzie karnym (zob. Piechowicz, op. cit., § 176). Mając na uwadze fakt, że skarżący został już poddany innym surowym środkom nadzoru, oraz że władze nie oparły się na żadnych szczególnych i przekonujących przesłankach podyktowanych względami bezpieczeństwa, Trybunał uznaje, że praktyka codziennych kontroli osobistych stosowana wobec niego przez długi okres czasu musiała wywołać u niego poczucie niższości, udręki i narastającego stresu, które wykraczały poza nieuniknione cierpienie i upokorzenie związane z wykonywaniem kary pozbawienia wolności (zob. Horych, §101 i Piechowicz, §§ 175–76, oba cyt. powyżej). 19. Podsumowując, biorąc pod uwagę kumulatywne skutki utrzymywania statusu skarżącego jako „więźnia niebezpiecznego”, Trybunał stwierdza, że władze nie wykazały, iż kontrole osobiste, którym skarżący był poddawany, w szczególności w okresie od listopada 2020 r. do lipca 2022 r., były konieczne dla osiągnięcia uprawnionego celu w postaci zapewnienia bezpieczeństwa zakładu karnego. W związku z powyższym doszło do naruszenia art. 3 Konwencji. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI 20. Skarżący nie dochodził żadnego roszczenia z tytułu słusznego zadośćuczynienia. W związku z powyższym Trybunał uważa, że nie zachodzi potrzeba przyznania mu jakiejkolwiek kwoty z tego tytułu. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE uznaje skargę za dopuszczalną;  orzeka, że doszło do naruszenia art. 3 Konwencji. Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 26 czerwca 2025 r., zgodnie z Regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.   Liv Tigerstedt Alena Poláčková Zastępczyni Kanclerza Przewodnicząca   [1] Najprawdopodobniej powinno być 88b § 1 pkt 5