59519/00

EUROPEJSKI TRYBUNAL PRAW CZLOWIEKA PIERWSZA SEKCJA SPRAWA STAROSZCZYK przeciwko POLSCE (SKARGA nr 59519/00) WYROK � 22 marca 2007 r. Europejski Trybunal Praw Czlowieka (Pierwsza Sekcja), zasiadajc jako Izba skladajca si z nastpujcych sdzi�w: Pan C.L. ROZAKIS, Przewodniczcy, Pan L. LOUCAIDES, Pani F. TULKENS, Pani N. VAJI, Pan A. KOVLER, Pani E. STEINER, Pan L. GARLICKI, sdziowie, oraz Pan S. NIELSEN, Kanclerz Sekcji, obradujc na posiedzeniu zamknitym 15 lutego 2007 r., wydaje nastpujcy wyrok, kt�ry zostal przyjty w tym dniu: POSTPOWANIE 1. Sprawa wywodzi si ze skargi (nr 59519/00) wniesionej w dniu 15 listopada 1999 r. przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej do Trybunalu na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Czlowieka i Podstawowych Wolnoci (,,Konwencja") przez dw�jk obywateli polskich, Pani Mariann Staroszczyk i pana Stanislawa Staroszczyka (,,skarcy"). 2. Skarcy, kt�rzy otrzymali bezplatn pomoc prawn, byli reprezentowani przez pana Wojciecha Hermeliskiego, adwokata praktykujcego w Warszawie. Rzd polski (,,Rzd") byl reprezentowany przez swojego pelnomocnika, pana Jakuba Wolsiewicza. 3. Skarcy skaryli si na podstawie art. 6 � 1 Konwencji, e postpowanie bylo nierzetelne z tego wzgldu, e odm�wiono im skutecznego dostpu do sdu. Odnosili si do faktu, e adwokat wyznaczony na podstawie stosowanego systemu bezplatnej pomocy prawnej zaniechal podjcia koniecznych dziala do reprezentowania skutecznie ich interes�w i odm�wil wniesienia kasacji do Sdu Najwyszego od wyroku sdu apelacyjnego. 4. Skarga zostala przydzielona Pierwszej Sekcji Trybunalu (art. 52 � 1 Regulaminu Trybunalu). Wewntrz tej Sekcji ustanowiono Izb w celu zbadania sprawy (art. 27 � 1 Konwencji), jak przewiduje art. 26 � 1 Regulaminu. 5. Izba zdecydowala, e w interesie prawidlowego wymiaru sprawiedliwoci, postpowanie w obecnej sprawie powinno by prowadzone jednoczenie z postpowaniem w sprawie Sialkowska p. Polsce (skarga nr 8932/05). 6. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy1 oraz Helsiska Fundacja Praw Czlowieka, kt�rym Przewodniczcy udzielil prawa interwencji w procedurze pisemnej (art. 36 � 2 Konwencji i artykul 44 � 2 Regulaminu), przedloyly uwagi w charakterze strony trzeciej. 7. W dniu 15 czerwca 2006 r. miala miejsce publiczna rozprawa w Palacu Praw Czlowieka w Strasburgu (art. 54 � 3 Regulaminu). Przed Trybunalem stawili si: (a) za Rzd Pan Jakub Wolsiewicz, Ambasador, Pelnomocnik, Pani Malgorzata Kosicka, Ekspert prawa, Doradca, Pani Eliza Suchoebrska, Trzeci Sekretarz, Doradca; (b) za skarcych Pan Wojciech Hermeliski, Pani Bogdana Slupska-Uczkiewicz, Doradcy. Trybunal wysluchal wystpie pana Jakuba Wolsiewicza, pana Wojciecha Hermeliskiego, pani Bogdany Slupskiej-Uczkiewicz oraz pani Elizy Suchoebrskiej. 8. Decyzj z dnia 15 czerwca 2006 r., po rozprawie w sprawie dopuszczalnoci i meritum, Trybunal uznal skarg za czciowo dopuszczaln. Polczyl rozpatrywanie zarzut�w Rzdu odnonie niezgodnoci skargi ratione personae oraz wykorzystania krajowych rodk�w odwolawczych z meritum sprawy. 9. Skarcy i Rzd przedloyli dalsze obserwacje na pimie (art. 59 � 1 Regulaminu). 1 The Council of Bars and Law Societies of Europe (CCBE) [przyp. tlum.]. FAKTY I. OKOLICZNOCI SPRAWY 10. Skarcy urodzili si odpowiednio w 1932 i 1933 r. i mieszkaj w Pruszkowie. 11. Skarcy byli wlacicielami dzialki poloonej w Pruszkowie, w pobliu Warszawy. W 1982 r. skarcy zostali poinformowani przez wladze lokalne, e zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego ich grunt bdzie wywlaszczony, jako e planowana jest na nim budowa mieszka. 12. Skarcy zwr�cili si do Urzdu Miejskiego w Pruszkowie o przyznanie dzialki zamiennej. Ich syn r�wnie zloyl wniosek, proszc, by zostala mu przyznana dzialka gruntu. Listem z dnia 16 maja 1986 r. Urzd Miejski w Pruszkowie poinformowal skarcych, e ich wniosek nie moe zosta uwzgldniony. W dniu 22 kwietnia 1987 r. syn skarcych zostal poinformowany, e jego wniosek o przyznanie dzialki na terenie Pruszkowa zostal pozytywnie zaopiniowany przez Komisj Spoleczn, ale moe by zrealizowany dopiero po wywlaszczeniu dzialki rodzic�w. W 1987 r. rozpoczlo si postpowanie wywlaszczeniowe. Wladze lokalne potwierdzaly w swych pismach, e po wywlaszczeniu nieruchomoci skarcych przydzial dzialki na terenie Pruszkowa na rzecz ich syna stanie si moliwy. 13. Ostatecznie nieruchomo skarcych nie zostala wywlaszczona, lecz zgodzili si oni na umow sprzeday. W dniu 8 grudnia 1987 r. przenieli wlasno swojego gruntu na rzecz Skarbu pastwa reprezentowanego przez Urzd Miejski w Pruszkowie. Otrzymali zaplat. 14. Po sprzeday wielokrotnie dopytywali si o przyznanie im dzialki budowlanej na terenie gminy, ale nie zostaly podjte adne dzialania w celu zrealizowania przydzialu i nie zostala wydana adna decyzja co do przydzialu. 15. W 1990 r. syn skarcych zostal poinformowany przez Urzd Miejski, e przydzial dzialek na terenie gminy zostal przeprowadzony z naruszeniem prawa i bez uwzgldnienia zasady przejrzystoci. Z tego wzgldu cale postpowanie nalealo przeprowadzi ponownie. 16. W dniu 26 listopada 1991 r. skarcy wszczli postpowanie przeciwko Skarbowi pastwa reprezentowanemu przez Urzd Miejski w Pruszkowie. Wnioskowali do Sdu Rejonowego w Pruszkowie o ,,zobowizanie Urzdu Miejskiego w Pruszkowie do przydzielenia dzialki ich synowi, jak obiecano". Sd Rejonowy w Pruszkowie przekazal spraw do Sdu Okrgowego w Warszawie, kt�ry odrzucil roszczenie uznajc, e jedynie organy administracyjne byly wlaciwe w sprawach dotyczcych wywlaszcze i przyznawania dzialek zamiennych. Sd Apelacyjny utrzymal to postanowienie w mocy w dniu 10 lutego 1993 r. 17. W dniu 26 sierpnia 1993 r. skarcy wyslal skarg do Ministerstwa Sprawiedliwoci. W nieokrelonym dniu Ministerstwo Sprawiedliwoci prze- kazalo ten list do Sdu Okrgowego w Warszawie. Sd uznal, e dzialanie skarcych powinno by rozumiane jako wniosek o uniewanienie umowy sprzeday z Urzdem Miejskim w Pruszkowie z dnia 8 grudnia 1987 r., jako e zgodzili si na ni w bldnym przekonaniu, e Urzd Miejski w Pruszkowie przyzna podobn dzialk ich synowi. W dniu 15 grudnia 1993 r. Sd Okrgowy w Warszawie zdecydowal, e z uwagi na fakt, e warto roszczenia sigala 10000000 starych zlotych, sd rejonowy powinien rozpatrzy t spraw. Sprawa zostala przekazana do Sdu Rejonowego w Pruszkowie. Nastpnie skarcy rozszerzyli pow�dztwo i w dniu 18 sierpnia 1994 r. Sd Rejonowy w Pruszkowie przekazal spraw do Sdu Okrgowego w Warszawie. W dniu 18 padziernika 1994 r. sprawa zostala ponownie przekazana do Sdu Rejonowego w Pruszkowie i sd ten zbadal spraw. W dniu 3 czerwca 1996 r. zostal wydany wyrok pierwszej instancji. Sd uwzgldnil roszczenie skarcych, uznajc, e rzeczywicie dzialali oni w oparciu o zaloenie, e sprzeda ich nieruchomoci byla warunkiem dla przydzialu nowej dzialki dla ich syna, a zaloenie to bylo spowodowane i podtrzymywane przez Urzd Miejski w Pruszkowie. 18. Skarb pastwa, reprezentowany przez Kierownika Urzdu Rejonowego w Pruszkowie, zloyl apelacj. W dniu 6 lutego 1997 r. Sd Okrgowy w Warszawie uchylil wyrok i przekazal spraw do ponownego rozpoznania przez sd pierwszej instancji. Sd Okrgowy w Warszawie uznal, e sd pierwszej instancji nie zbadal wszystkich okolicznoci sprawy i cho skarcy rzeczywicie dzialali w oparciu o zaloenie, e ich syn otrzyma dzialk, nie byl na to wyznaczony aden termin. Z tego wzgldu sd rejonowy zostal poinstruowany, by zbada, w szczeg�lnoci, czy syn skarcych nadal moe otrzyma dzialk zamienn. 19. Po ponownym zbadaniu sprawy, w dniu 26 lutego 1998 r., Sd Rejonowy w Pruszkowie oddalil pow�dztwo skarcych. Uznal, e przeniesienie wlasnoci dzialki skarcych na pastwo bylo nieuniknione, jako e byla ona planowana pod wywlaszczenie. Tak wic skarcy nie mogli skutecznie twierdzi, e polegali na obietnicy, e ich syn otrzyma inn dzialk i e w zwizku z tym zostali niewlaciwie sklonieni do podpisania umowy. 20. Skarcy zloyli apelacj. 21. W nieokrelonym dniu skarcy pr�bowali otrzyma bezplatn pomoc prawn w postpowaniu. Listem z dnia 23 czerwca 1998 r. Okrgowa Rada Adwokacka poinformowala skarcych, e nie jest wlaciwa do przyznania bezplatnej pomocy prawnej i e taki wniosek powinien by skierowany do sdu. W dniu 29 czerwca 1998 r. skarcy wyslali pismo do Prezesa Sdu Rejonowego w Pruszkowie, proszc o przyznanie bezplatnej pomocy prawnej w postpowaniu. W dniu 11 wrzenia 1998 r. sd przyznal skarcym bezplatn pomoc prawn i w dniu 21 wrzenia 1998 r. zwr�cil si do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie o wyznaczenie adwokata dla skarcych. Po tej decyzji, w dniu 6 padziernika 1998 r., Okrgowa Rada Adwokacka w Warszawie wyznaczyla mecenas A.Z. jako adwokata z urzdu dla skarcych. Najwidoczniej adwokat A.Z. nie mogla reprezentowa skarcych. W dniu 3 listopada 1998 r. A.Z. powiadomila sd, e nie chce ich reprezentowa. Okrgowa Rada Adwokacka w Warszawie uznala ten argument i zwolnila A.Z. z reprezentowania skarcych. W dniu 3 grudnia 1998 r. Okrgowa Rada Adwokacka w Warszawie wyznaczyla adwokat G.P.-R. do reprezentowania skarcych. W dniu 31 grudnia 1998 r. G.P.-R. wyslala pismo do Rady Adwokackiej w Warszawie, proszc o zwolnienie jej z obowizk�w. 22. W dniu 7 stycznia 1999 r. skarcy napisali list do Prezesa Sdu Rejonowego w Pruszkowie, w kt�rym skaryli si, e pomimo postanowienia sdu o przyznaniu im bezplatnej pomocy prawnej aden z wyznaczonych adwokat�w nie wyrazil dotychczas zainteresowania ich spraw. W odpowiedzi Prezes Sdu Rejonowego w Pruszkowie pouczyl skarcych, e powinni zwr�ci si bezporednio do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie. Jednoczenie Prezes r�wnie zwr�cil uwag Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie na problem skarcych. W dniu 18 stycznia 1999 r. skarcy napisali do Prezesa Sdu Okrgowego w Warszawie. Owiadczyli, e ich sprawa ma by niedlugo ponownie zbadana przez sd drugiej instancji i znajduj si w znacznie bardziej niekorzystnej pozycji w por�wnaniu z pozwanym Skarbem pastwa, kt�ry jest reprezentowany przez prawnika. 23. W dniu 5 lutego 1999 r. Okrgowa Rada Adwokacka w Warszawie wyznaczyla adwokata K.B. do reprezentowania skarcych. Spotkal si ze skarcymi w marcu 1999 r. i reprezentowal ich na posiedzeniu przed sdem apelacyjnym w dniu 25 maja 1999 r. Tego dnia Sd Okrgowy w Warszawie wydal wyrok oddalajcy apelacj skarcych. Zostali poinformowani przez sd, e przysluguje im moliwo wniesienia kasacji. 24. Po rozprawie adwokat pouczyl skarcych, by podjli dzialania w celu zloenia wniosku o dorczenie im wyroku z uzasadnieniem na pimie. 25. W dniu 25 maja 1999 r. skarcy osobicie wnioskowali do sdu o dorczenie im wyroku z uzasadnieniem na pimie. 26. W dniu 23 wrzenia 1999 r. skarcym naleycie dorczono kopi wyroku z uzasadnieniem na pimie. 27. W licie do sdu z dnia 30 wrzenia 1999 r. skarcy skaryli si na pewne pomylki w wyroku. Nastpnie sd poprawil pewne bldy pisarskie w pisemnym uzasadnieniu wyroku i wyslal je listem poleconym do skarcych. Skarcy nie odebrali go z urzdu pocztowego. 28. W dniu 23 padziernika 1999 r. skarcy wyslali list polecony do adwokata K.B., proszc go, by wskazal, kiedy moe odby z nimi konsultacj lub oddzwonil do nich. Nie bylo odpowiedzi na ten list. 29. W dniu 22 listopada 1999 r. skarcy napisali do Okrgowej Rady Adwokackiej, proszc o pomoc. Skaryli si, e od daty rozprawy przed sdem apelacyjnym nie s w stanie skontaktowa si z adwokatem K.B. 30. W dniu 30 listopada 1999 r. skarcy napisali do Prezesa Sdu Okrgowego w Warszawie, owiadczajc, e nie s w stanie skontaktowa si ze swoim adwokatem z urzdu i proszc o wskazanie dalszego sposobu postpowania. W odpowiedzi skarcy zostali poinformowani, e Prezes Sdu nie ma adnych uprawnie nadzorczych wobec adwokat�w z urzdu i e powinni zwr�ci si do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie. Prezes Sdu Okrgowego owiadczyl r�wnie, e zobowizal Przewodniczcego Wydzialu Cywilnego tego sdu, by zwr�cil uwag Rady Adwokackiej na problem podniesiony przez skarcych. 31. W dniu 23 grudnia 1999 r. skarcy wyslali list do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie, skarc si na brak kontaktu z adwokatem i proszc o pomoc w ich sprawie. 32. W dniu 5 stycznia 2000 r. skarcy wyslali kolejny list polecony do K.B., proszc o pilny kontakt z uwagi na niemoliwo skontaktowania si z nim. Owiadczyli, e od kilku miesicy bezskutecznie pr�buj nawiza z nim kontakt, ale numer jego telefonu kom�rkowego zostal zmieniony, a telefon stacjonarny nie odpowiada. 33. W dniu 12 stycznia 2000 r. wyrok z 23 maja 1999 r. zostal wyslany listem poleconym do kancelarii adwokata. Zostal on dorczony K.B. w dniu 21 stycznia 2000 r. 34. W dniu 27 stycznia 2000 r. skarcy spotkali si z adwokatem w jego kancelarii. Podczas tego spotkania zostali poinformowani, e nie ma podstaw do wniesienia kasacji w ich sprawie. 35. Listem z 28 stycznia 2000 r. skarcy poinformowali Prezesa Sdu Okrgowego w Warszawie o spotkaniu zorganizowanym w dniu 27 stycznia 2000 r. Twierdzili, e K.B. wrczyl im wyrok i poinformowal, e nie ma podstaw do wniesienia dalszych rodk�w odwolawczych i zasugerowal, by podpisali owiadczenie, e ycz sobie zaniechania dalszego dochodzenia sprawy. 36. W dniu 15 lutego 2000 r. skarcy wyslali kolejne pismo do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie, w kt�rym skaryli si, e adwokat z urzdu spotkal si z nimi ,,siedem miesicy po zakoczeniu postpowania" i poinformowal, e nie widzi podstaw do kontynuowania ich sprawy. 37. W dniu 1 marca 2000 r. Sekretarz Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie poinformowal skarcych, e K.B. odpowiedzial na zarzuty wytoczone przeciwko niemu przez skarcych w skardze zloonej w dniu 22 listopada 1999 r. Zgodnie z jego wyjanieniami, nie bylo podstaw do zloenia kasacji w sprawie skarcych i zostali oni o tym poinformowani. Sekretarz powiadomil skarcych, e w wypadku, gdy adwokat z urzdu nie znajdzie podstaw do wniesienia kasacji Rada Adwokacka nie wyznacza kolejnego do jej wniesienia. II. WLACIWE PRAWO I PRAKTYKA KRAJOWA A. Wlaciwe postanowienia Konstytucji 38. Art. 45 Konstytucji we wlaciwym zakresie stanowi: ,,Kady ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwloki przez wlaciwy, niezaleny, bezstronny i niezawisly sd....". 39. Art. 17 Konstytucji we wlaciwym zakresie stanowi: ,,W drodze ustawy mona tworzy samorzdy zawodowe, reprezentujce osoby wykonujce zawody zaufania publicznego i sprawujce piecz nad naleytym wykonywaniem tych zawod�w w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony". B. Bezplatna pomoc prawna 40. Zgodnie z art. 5 kodeksu postpowania cywilnego sd powinien udziela wszystkich niezbdnych poucze co do czynnoci procesowych stronie wystpujcej w sprawie bez adwokata, a w szczeg�lnoci powinien poucza j o skutkach prawnych jej czynnoci i zaniecha. 41. Art. 113 � 1 kodeksu postpowania cywilnego przewiduje, e strona postpowania moe zwr�ci si do sdu wlaciwego do rozpatrzenia sprawy o przyznanie jej zwolnienia od koszt�w sdowych pod warunkiem, e przedstawi owiadczenie, e wymagane koszty spowoduj powane obnienie standardu ycia jej i jej rodziny. 42. Zgodnie z art. 117 kodeksu, osoby zwolnione od koszt�w sdowych mog wnioskowa o przyznanie im bezplatnej pomocy prawnej. Sd zwr�ci si w takim przypadku do wlaciwej Okrgowej Rady Adwokackiej lub do okrgowej izby radc�w prawnych o wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego do sprawy wnioskodawcy. C. Kasacja 43. W okresie objtym skarg strona postpowania cywilnego mogla zloy kasacj do Sdu Najwyszego od postanowienia sdu drugiej instancji koczcego postpowanie. 44. Na podstawie art. 393 4 � 1 kodeksu postpowania cywilnego kasacja musiala by zloona do sdu, kt�ry wydal przedmiotowe orzeczenie w cigu 1 miesica od dnia, w kt�rym orzeczenie z uzasadnieniem na pimie zostalo dorczone zainteresowanej stronie. Kasacje, kt�re nie zostaly zloone przez adwokata lub radc prawnego, podlegaly odrzuceniu. 45. Art. 393 1 kodeksu, w brzmieniu, w jakim obowizywal w tamtym okresie, wymienial podstawy, na kt�rych mogla by oparta kasacja. Stanowil, co nastpuje: ,,Kasacj mona oprze na nastpujcych podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez bldn jego wykladni lub niewlaciwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepis�w postpowania, jeeli uchybienie to moglo mie istotny wplyw na wynik sprawy". 46. Art. 393 3 precyzowal wymogi kasacji. W odpowiednim fragmencie przewidywal on: ,,1. Kasacja powinna zawiera: 1) oznaczenie orzeczenia, od kt�rego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarone w caloci czy w czci, 2) przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, 3) przedstawienie okolicznoci uzasadniajcych jej rozpoznanie, 4) wniosek o uchylenie lub zmian orzeczenia z oznaczeniem zakresu danego uchylenia lub zmiany". 47. Art. 393 4 brzmial nastpujco: ,,Sd drugiej instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym kasacj wniesion po uplywie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczaln (...)". 48. Powody uzasadniajce zbadanie kasacji przez Sd Najwyszy mog by wywnioskowane a contrario z art. 393 kodeksu postpowania cywilnego, kt�ry w brzmieniu obowizujcym we wlaciwym okresie stanowil w odpowiednim fragmencie: ,,1. Sd Najwyszy moe odm�wi przyjcia kasacji do rozpoznania, jeeli: 1) w sprawie nie wystpuje istotne zagadnienie prawne, 2) nie istnieje potrzeba wykladni przepis�w prawnych budzcych powane wtpliwoci lub wywolujcych rozbienoci w orzecznictwie sd�w, 3) kasacja jest oczywicie bezzasadna. 2. Przepisu � 1 nie stosuje si, jeeli zaskarone orzeczenie oczywicie narusza prawo albo gdy zachodzi niewano postpowania". D. Wyrok Trybunalu Konstytucyjnego z dnia 31 marca 2005 r. 49. W wyroku z dnia 31 marca 2005 r. Trybunal Konstytucyjny zbadal wiele skarg konstytucyjnych, w kt�rych skarcy zasadniczo kwestionowali pewne postanowienia art. 393 kodeksu postpowania cywilnego, take w tym zakresie, w jakim regulowaly one warunki, kt�re musialy spelnia kasacje. 50. Trybunal zauwayl, m.in., e pewne sformulowania opisujce warunki, jakie musialy spelni kasacje na mocy artykulu 393 i nastpnych Kodeksu (,,istotne zagadnienie prawne", ,,przepisy prawne budzce powane wtpliwoci lub wywolujce rozbienoci w orzecznictwie sd�w", ,,okolicznoci uzasadniajce rozpoznanie kasacji"), zostaly ujte w bardzo szeroki spos�b. Zauwayl, e praktyka sdowa dotyczca ich stosowania spowodowala powane trudnoci interpretacyjne i rozbienoci w orzecznictwie sd�w polskich. E. Wlaciwe postanowienia Prawa o adwokaturze 51. Art. 1 ustawy z 1982 r. � Prawo o adwokaturze ze zmianami, przewiduje we wlaciwym zakresie: ,,1. Adwokatura powolana jest do udzielania pomocy prawnej, wsp�ldzialania w ochronie praw i wolnoci obywatelskich oraz w ksztaltowaniu i stosowaniu prawa. 2. Adwokatura zorganizowana jest na zasadach samorzdu zawodowego. 3. Adwokat w wykonywaniu swoich obowizk�w zawodowych podlega tylko ustawom". 52. Art. 3 ustawy stanowi, co nastpuje: ,,Zadaniem samorzdu zawodowego adwokatury jest: 1) tworzenie warunk�w do wykonywania ustawowych zada adwokatury, 2) reprezentowanie adwokatury i ochrona jej praw, 3) sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepis�w o wykonywaniu zawodu adwokata, 4) doskonalenie zawodowe adwokat�w i ksztalcenie aplikant�w adwokackich, 5) ustalanie i krzewienie zasad etyki zawodowej oraz dbalo o ich przestrzeganie, 6) sprawowanie zarzdu majtkiem samorzdu adwokackiego (...)". 53. Art. 28 ustawy brzmi: ,,1. Adwokat moe odm�wi udzielenia pomocy prawnej tylko z wanych powod�w, o kt�rych informuje zainteresowanego. Wtpliwoci co do udzielenia lub odmowy udzielenia pomocy prawnej rozstrzyga okrgowa rada adwokacka, a w wypadkach niecierpicych zwloki � dziekan. 2. W sprawach, w kt�rych pomoc prawna ma z mocy przepis�w prawa nastpi z urzdu, zwolni adwokata od udzielenia tej pomocy moe tylko organ, kt�ry go wyznaczyl". 54. Na podstawie art. 21 � 3 ustawy adwokat wiadczy pomoc prawn z urzdu w okrgu sdu, w kt�rym wyznaczyl swoj siedzib zawodow. 55. Adwokaci s zobowizani dziala zgodnie z zasadami profesjonalnego i etycznego dzialania, ustanowionymi przez samorzd adwokacki. Mog odpowiada za niewlaciwe postpowanie zawodowe lub za uchybienie zasadom etyki w postpowaniu przed sdem dyscyplinarnym adwokatury. 56. Na podstawie art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu przyjtego przez Naczeln Rad Adwokack w dniu 10 padziernika 1998 r., jeli adwokat prowadzcy spraw z wyboru lub z urzdu uzna, e wniesienie rodka odwolawczego nie ma rozsdnych szans powodzenia, a klient z tym stanowiskiem si nie zgadza, adwokat powinien wypowiedzie pelnomocnictwo lub powiadomi o odmowie organ, kt�ry go ustanowil. F. Uchwala Sdu Najwyszego z 2000 r. (III CZP 14/00) 57. W 2000 r. Sd Najwyszy wydal uchwal dotyczc zagadnienia prawnego, czy adwokat wyznaczony z urzdu moe odm�wi wniesienia kasacji. Odpowiedzial na to pytanie pozytywnie. 58. Sd zauwayl, e kwestie zwizane z bezplatn pomoc prawn dotycz nie tylko prawidlowego wymiaru sprawiedliwoci, ale dotykaj r�wnie praw czlowieka, w szczeg�lnoci prawa dostpu do sdu. Tym niemniej brak bylo calociowej i sp�jnej regulacji bezplatnej pomocy prawnej pod rzdami polskiego prawa. 59. Sam fakt, e kasacja wymagala wniesienia przez profesjonalnego pelnomocnika, nie podlegal krytyce. Jednake sd odnotowal pewn niepewno terminologiczn w postanowieniach regulujcych bezplatn pomoc prawn jako calo, gl�wnie dlatego, e ustawodawca nie zharmonizowal odpowiednich postanowie procedury cywilnej i karnej. W szczeg�lnoci postanowienia postpowania cywilnego nie uregulowaly w spos�b bezporedni zakresu obowizk�w adwokat�w z urzdu w sytuacji, w kt�rej zastpstwo procesowe bylo obowizkowe. Bylo to czciowo spowodowane faktem, e zasadnicza cz uregulowa dotyczcych postpowania cywilnego zostala uchwalona w 1964 r., podczas gdy postanowienia o obowizkowym zastpstwie procesowym do cel�w kasacji zostaly wprowadzone w 1996 r., kiedy utworzono ten nowy rodek odwolawczy. 60. W rezultacie zakres obowizk�w adwokata z urzdu do udzielenia ,,pomocy prawnej" stronie w postpowaniu cywilnym byl niejasny. W szczeg�lnoci postanowieniom dotyczcym obowizk�w adwokat�w z urzdu w zwizku z postpowaniem kasacyjnym przed Sdem Najwyszym brakowalo jasnoci. Sd zauwayl, e praktyka sdowa dotyczca stosowania przedmiotowych postanowie spowodowala powane trudnoci interpretacyjne i rozbienoci w orzecznictwie sd�w polskich. 61. Sd zauwayl, e kwestia moliwego konfliktu midzy opini strony, kt�rej przyznano bezplatn pomoc prawn, i adwokata wyznaczonego z urzdu do reprezentowania jej w postpowaniu kasacyjnym, nie zostala bezporednio uregulowana w obowizujcym prawie. Odnotowal ponadto, e pojcie pomocy prawnej nie moe by utosamiane z obowizkiem adwokata dzialania zgodnie z yczeniem klienta. Rola adwokata wyznaczonego z urzdu musi by raczej rozumiana jako zobowizanie go do udzielenia stronie porady prawnej, w tym r�wnie co do szans powodzenia kasacji przeciwko danemu wyrokowi. 62. Konstytucyjna rola Sdu Najwyszego, najwyszej instancji sdowej, r�wnie stanowila argument za tez, e adwokat z urzdu nie jest zwizany wol strony wniesienia kasacji, jeli taki rodek jest skazany na niepowodzenie. W razie braku porozumienia midzy stron i adwokatem, strona mogla poskary si do miejscowej Rady Adwokackiej na podstawie art. 28 Prawa o adwokaturze. Rada mogla w takim przypadku wyznaczy nowego adwokata, kt�ry m�glby wnie kasacj, wnioskujc jednoczenie o przywr�cenie terminu do wniesienia kasacji zgodnie z art. 169 kodeksu postpowania cywilnego. Prawd jest, e praktyka Sdu Najwyszego nie byla sp�jna, gdy w niekt�rych przypadkach odrzucal on takie wnioski, a w innych je uwzgldnial. Jednake nic nie stoi na przeszkodzie, by strony skorzystaly z moliwoci zloenia takiego wniosku. G. Wniosek o przywr�cenie terminu do wniesienia kasacji 63. Zgodnie z art. 169 kodeksu postpowania cywilnego, strona postpowania moe wnie wniosek o przywr�cenie terminu do wykonania czynnoci procesowej. Czynno ta musi by dokonana jednoczenie ze zloeniem tego wniosku. H. Dorczanie korespondencji sdowej 64. Art. 133 � 3 kodeksu postpowania cywilnego przewiduje we wlaciwym zakresie: ,,3. Jeeli ustanowiono pelnomocnika procesowego lub osob upowanion do odbioru pism sdowych, dorczenia naley dokona tym osobom". 65. Zgodnie z orzecznictwem Sdu Najwyszego, jeli strona postpowania cywilnego jest reprezentowana przez adwokata, terminy procesowe przewidziane przez kodeks postpowania cywilnego zaczynaj biec od daty dorczenia mu postanowie sdu (III CRN 324/72; I UZ 65/04). II. WLACIWE UREGULOWANIA POZA KONWENCJ A. Kodeks Etyki Rady Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy 66. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy przyjla Kodeks Etyki w Unii Europejskiej. Jego art. 1 przewiduje, e adwokat musi sluy interesowi sprawiedliwoci, jak r�wnie interesom tych, kt�rych praw i wolnoci powierzono mu dochodzi i broni. Ponadto jest jego obowizkiem nie tylko wystpowa w sprawie swojego klienta, ale take by jego doradc. 67. Funkcja adwokata naklada wic na niego szereg obowizk�w prawnych i moralnych, niekiedy wydajcych si by we wzajemnym konflikcie, wobec: klienta, sd�w i innych organ�w, przed kt�rymi adwokat dochodzi sprawy swojego klienta lub dziala w jego imieniu; [wobec] profesji prawniczej og�lnie i kadego jej czlonka w szczeg�lnoci; [wobec] spoleczestwa, dla kt�rego istnienie wolnych i niezalenych zawod�w prawniczych, zobowizanych do poszanowania zasad wypracowanych przez nie same, jest kluczowym rodkiem zagwarantowania praw czlowieka w obliczu wladzy pastwa i innych interes�w spoleczestwa. 68. Zgodnie z art. 3.1.2 Kodeksu, adwokat doradza i reprezentuje swego klienta szybko, sumienne i starannie. 69. Na podstawie art. 3.1.4 adwokat nie bdzie uprawniony do wykonywania swego prawa do wycofania si ze sprawy w taki spos�b lub w takich okolicznociach, w kt�rych jego klient nie bdzie w stanie znale na czas innej pomocy prawnej na swoj szkod. B. Zalecenia Rady Europy 1. Zalecenie nr R (81) 7 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie rodk�w ulatwiajcych dostp do wymiaru sprawiedliwoci 70. Ta zalecenie, w zakresie najbardziej tu wlaciwym, przewiduje: ,,4. adnemu uczestnikowi postpowania nie bdzie si uniemoliwia sko- rzystania z adwokata. Naley unika zobowizywania strony do korzystania z uslug nadmiernej liczby adwokat�w na potrzeby okrelonej sprawy. W sytuacji, gdy z uwagi na natur sprawy, byloby podane � w celu ulatwienia dostpu do wymiaru sprawiedliwoci � by jednostka mogla wnie sw spraw do sdu, zastpstwo przez adwokata nie powinno by obowizkowe". 2. Zalecenie nr R (93) 1 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie skutecznego dostpu do prawa i wymiaru sprawiedliwoci dla os�b bardzo ubogich 71. Zalecenie, w najbardziej wlaciwych fragmentach, przewiduje: ,,Przypominajc, e opr�cz prawa dostpu do prawa i wymiaru sprawiedli- woci przewidzianego przez artykul 6 Konwencji o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnoci, inne postanowienia Konwencji, w szczeg�lnoci artykuly 2, 3 i 8, maj jednakowo zastosowanie do os�b bardzo biednych, podobnie jak i inne instrumenty Rady Europy, takie jak Europejska Karta Spoleczna; Uznajc, e niniejsza rekomendacja ma na celu ulepszenie, szczeg�lnie w odniesieniu do os�b bardzo biednych, istniejcych system�w doradztwa prawnego i bez- platnej pomocy prawnej, a wic uzupelnienie mechanizm�w istniejcych w odniesieniu do innych kategorii os�b, dla kt�rych takie systemy zostaly stworzone. Zaleca, by rzdy pastw czlonkowskich: 1. ulatwily dostp do prawa dla os�b bardzo biednych (,,prawo do ochrony prawnej") przez: [...] b. promowanie uslug doradztwa prawnego dla os�b bardzo biednych; [...] 3. ulatwily skuteczny dostp do sd�w dla os�b bardzo biednych, w szczeg�lnoci poprzez nastpujce rodki: [...] c. uznawanie prawa do bycia wspomaganym przez odpowiedniego doradc, w miar moliwoci wedlug wlasnego wyboru, kt�ry otrzyma odpowiednie wynagrodzenie; [...] e. upraszczanie procedury udzielania bezplatnej pomocy prawnej dla os�b bardzo biednych [...]". 3. Zalecenie nr R (2000) 21 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie swobody wykonywania zawodu adwokata 72. Zalecenie przewiduje m.in.: ,,Komitet Ministr�w, na podstawie postanowie artykulu 15.b Statutu Rady Europy, [...] Podkrelajc fundamentaln rol, jak adwokaci i samorzdy zawodowe adwokat�w r�wnie ogrywaj w zapewnianiu ochrony praw czlowieka i podstawowych wolnoci; [...] Uznajc, e dostp do wymiaru sprawiedliwoci moe wymaga, by osoby w trudnej sytuacji ekonomicznej otrzymaly uslugi adwokata, Zaleca rzdom pastw czlonkowskich podjcie lub wzmocnienie, w zalenoci od sytuacji, wszelkich rodk�w, jakie uznaj za konieczne w celu realizacji zasad zawartych w niniejszej Rekomendacji. [...] 1. Naley podj wszystkie niezbdne rodki dla poszanowania, ochrony i promowania wolnoci wykonywania zawod�w prawniczych bez dyskryminacji i bez niewlaciwej ingerencji wladz lub spoleczestwa, w szczeg�lnoci w wietle wlaciwych postanowie Konwencji o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnoci. [...] 1. Naley podj wszystkie niezbdne rodki dla zapewnienia, by wszystkie osoby mialy skuteczny dostp do uslug prawnych wiadczonych przez niezalenych adwokat�w. 2. Adwokaci powinni by zachcani do wiadczenia uslug prawnych osobom w trudnej sytuacji ekonomicznej. 3. Rzdy pastw czlonkowskich powinny, tam gdzie to stosowne dla zapewnienia skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci, zagwarantowa, by byly dostpne skuteczne uslugi prawne dla os�b w trudnej sytuacji ekonomicznej, w szczeg�lnoci dla os�b pozbawionych wolnoci. 4. Na obowizki adwokat�w wobec ich klient�w nie powinien wplywa fakt, e honoraria s placone w caloci lub w czci z funduszy publicznych". PRAWO I. ZARZUTY WSTPNE RZDU 1. Niezgodno ratione personae z postanowieniami Konwencji 73. Rzd, po pierwsze, twierdzil, e skarga jest niezgodna ratione personae z postanowieniami Konwencji. W obecnej sprawie sdy uznaly, i skarcy potrzebuj zastpstwa przez adwokata z urzdu i taki adwokat zostal wyznaczony do sprawy. Rzetelnie reprezentowal ich w postpowaniu przed sdem apelacyjnym. Jednake wszelkie nieporozumienia, kt�re mogly wynikn potem midzy skarcymi i adwokatem w zwizku z kwesti wniesienia kasacji nie pocigaly za sob odpowiedzialnoci pastwa. Adwokat jest czlonkiem niezalenego i samorzdnego stowarzyszenia zawodowego, kt�re przyjlo wlasne reguly dzialania i regulacje dyscyplinarne. Wladze publiczne nie wykonuj adnej bezporedniej kontroli nad metodami pracy adwokat�w i nie mog naloy na adwokata z urzdu obowizku sporzdzenia kasacji. 74. Z niezalenoci zawod�w prawniczych od pastwa wynika, e prowadzenie obrony jest co do istoty spraw midzy pozwanym i jego doradc, niezalenie od tego, czy zostal on wyznaczony w ramach bezplatnej pomocy prawnej, czy te jest on finansowany prywatnie; i jako takie nie moe, poza szczeg�lnymi okolicznociami, pociga za sob odpowiedzialnoci pastwa na mocy Konwencji. Rzd odwolywal si do orzecznictwa Trybunalu w podobnych sprawach (Artico p. Wlochom, wyrok z dnia 13 maja 1980 r., Series A nr 37, � 18; Daud p. Portugalii, wyrok z dnia 21 kwietnia 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-II, � 33). Podkrelal, e specjalne gwarancje wymagane w odniesieniu do prawa do obrony w postpowaniu karnym nie maj zastosowania w ten sam spos�b w postpowaniu cywilnym (Skrobol p. Polsce, nr 44165/98, decyzja z 8 lipca 2003 r.). 75. Skarcy podkrelali, e adwokatura wykonuje swe funkcje zgodnie z i w celu ochrony interesu publicznego. Rol sdu bylo podj decyzj, czy strona postpowania cywilnego potrzebuje reprezentowania przez adwokata i tylko sd m�gl zwolni adwokata z tego obowizku. Tak wic adwokatura zostala obarczona jedynie czysto techniczn czci calego procesu przyznawania skutecznej bezplatnej pomocy prawnej, czyli wyznaczeniem konkretnego adwokata do sprawy. W konsekwencji powinno by uznane, e pastwo ponosi odpowiedzialno za prowadzenie spraw z bezplatn pomoc prawn. 76. Skarcy odwolywali si w tym wzgldzie do wyrok�w w sprawach Daud i Artico (cytowanych powyej) jako wlaciwych dla oceny tej sprawy. 77. Trybunal zauwaa, e istnieje cisly zwizek midzy zarzutem wstpnym Rzdu i zarzutem skarcych na podstawie art. 6 Konwencji. Z tego powodu w swej decyzji w sprawie dopuszczalnoci skargi polczyl badanie tego zarzutu z meritum sprawy (zob. paragraf 8 powyej). Trybunal potwierdza to podejcie. 2. Niewykorzystanie rodk�w krajowych 78. Rzd ponadto twierdzil, e skarcy nie wykorzystali wszystkich rodk�w odwolawczych dostpnych w prawie polskim, jak tego wymaga art. 35 � 1 Konwencji. 79. Po pierwsze, twierdzil on, e jeli skarcy nie byli zadowoleni z pomocy prawnej otrzymanej od wyznaczonego dla nich adwokata z urzdu, mogli zloy skarg do Okrgowej Rady Adwokackiej na podstawie art. 28 Prawa o adwokaturze i prosi o wyznaczenie kolejnego adwokata. Jeliby Okrgowa Rada Adwokacka podzielila ich wtpliwoci co do zasadnoci odmowy adwokata sporzdzenia kasacji, moglaby wyznaczy kolejnego adwokata do ich reprezentowania. Nawet zakladajc, e przewidziany prawem termin do zloenia kasacji przez nowego adwokata ju uplynl, m�glby on zloy j po uplywie tego terminu, jednoczenie wnioskujc o przywr�cenie terminu do zloenia kasacji. 80. Po drugie, skarcy mogli wyznaczy adwokata z wyboru do celu reprezentowania ich przed Sdem Najwyszym. 81. Po trzecie, jeli kasacja wniesiona przez adwokata z wyboru bylaby skuteczna, mogliby dochodzi na podstawie przepis�w prawa cywilnego odszkodowania od adwokata z urzdu za szkod spowodowan odmow sporzdzenia kasacji. 82. Skarcy twierdzili, e art. 28 Prawa o adwokaturze nie mial w og�le zastosowania w ich sprawie. Przepis ten stosowal si tylko do sytuacji, w kt�rych adwokat odmawial udzielenia pomocy prawnej. W obecnej sprawie adwokat z urzdu nie odm�wil tego, gdy zgodnie z obowizujcymi przepisami prawa, pojcie pomocy prawnej nie moe by utosamiane z obowizkiem adwokata do dzialania zgodnie z yczeniami klienta. Adwokat reprezento- wal skarcych przed sdem apelacyjnym, a nastpnie nie znalazl podstaw do wniesienia kasacji. To postpowanie nie moe by uznane za ,,odmow udzielenia pomocy prawnej". 83. Skarcy ponadto nie zgodzili si z Rzdem w zakresie, w jakim podnosil on, i w razie skutecznej skargi do Okrgowej Rady Adwokackiej inny adwokat m�gl by wyznaczony dla skarcych w celu wniesienia kasacji po terminie z jednoczesnym wnioskiem o przywr�cenie tego terminu. Skarcy odnosili si w tym wzgldzie do listu z 1 marca 2000 r., w kt�rym Rada Adwokacka owiadczyla, e w razie gdy adwokat z urzdu nie stwierdzil podstaw do wniesienia kasacji, Rada Adwokacka nie wyznacza kolejnego adwokata do jej wniesienia. 84. Odnonie argumentu Rzdu, e skarcy mogli dochodzi odszkodowania w postpowaniu cywilnym od adwokata z urzdu, kt�ry odm�wil wniesienia kasacji, skarcy podkrelali, e nie zostaly przedstawione adne przyklady takich spraw przed sdami krajowymi, kt�re zakoczyly si powodzeniem. 85. Trybunal zauwaa, e istnieje bliski zwizek midzy zarzutem wstpnym Rzdu i powyszym zarzutem skarcych na podstawie artykulu 6 Konwencji. Z tego powodu w swej decyzji w sprawie dopuszczalnoci skargi polczyl badanie tego zarzutu z meritum sprawy (zob. paragraf 8 powyej). Trybunal potwierdza to podejcie. II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKULU 6 � 1 KONWENCJI 86. Skarcy skaryli si na podstawie art. 6 � 1 Konwencji, e postpowanie w ich sprawie nie bylo rzetelne z tego wzgldu, e odm�wiono im skutecznego dostpu do sdu. Art. 6 � 1 Konwencji, we wlaciwym zakresie, przewiduje: ,,Kady ma prawo do sprawiedliwego... rozpatrzenia jego sprawy... przez... sd przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowizkach o charakterze cywilnym...". 1. Twierdzenia stron 87. Rzd, po pierwsze, przypomnial, e prawo dostpu do sdu nie ma charakteru absolutnego i moe podlega ograniczeniom, kt�re s dozwolone w spos�b dorozumiany, jako e prawo dostpu [do sdu] ze swej natury wymaga regulacji przez pastwo. W tym wzgldzie, pastwa-strony posiadaj pewien margines uznania (Osman p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 28 padziernika 1998 r, Reports of Judgments and Decisions 1998-VIII, � 147). 88. Rzd twierdzil, e wyrok sdu apelacyjnego zostal dorczony samym skarcym w dniu 23 wrzenia 1999. Jednake zgodnie z obowizujcymi przepisami prawa krajowego termin do wniesienia kasacji nie zaczl biec w tym dniu. W sprawach, w kt�rych strona jest reprezentowana przez adwo- kata, dorczenie wyroku tej stronie nie wywoluje adnych skutk�w prawnych. Jedynie dorczenie wyroku adwokatowi moglo spowodowa rozpoczcie biegu terminu. 89. Rzd ponadto twierdzil, e sd dorczyl wyrok adwokatowi po tym, jak dorczyl go ju skarcym. Otrzymal on go listem poleconym w dniu 21 stycznia 2000 r. Dopiero od tej daty termin trzydziestu dni przewidziany przez art. 3934 kodeksu postpowania cywilnego, obowizujcy w tym czasie, rozpoczl bieg. Tak wic w dniu 27 stycznia 2000 r., gdy skarcy spotkali si z adwokatem, kt�ry wtedy odm�wil sporzdzenia kasacji, termin wci biegl. Skarcy mieli potem jeszcze 24 dni, w czasie kt�rych mogli podj starania w celu wniesienia kasacji do Sdu Najwyszego. 90. Rzd dowodzil, e skarcy nie podjli aktywnego dochodzenia ich sprawy. Fakt, e adwokat z urzdu zostal wyznaczony do reprezentowania ich, nie zwalnial ich z obowizku starannego dzialania, spoczywajcego na wszystkich stronach postpowania cywilnego. W obecnej sprawie poinformowali oni swego adwokata o zloeniu wniosku o dorczenie wyroku sdu drugiej instancji, nie wyslali do niego listu z prob o wniesienie kasacji od tego wyroku i nie sprawdzili w kancelarii sdu, czy wyrok zostal mu dorczony. 91. W kadym razie przed 21 stycznia 2000 r., dat dorczenia adwokatowi wyroku, nie bylo potrzeby podejmowania przez niego adnych dziala w zwizku z kasacj. Dopiero od tej daty kwestia istnienia podstaw do wniesienia kasacji nabrala znaczenia. Nie mona wic twierdzi, e dzialal on niestarannie, reprezentujc skarcych przed 21 stycznia 2000 r. 92. Podobnie, po spotkaniu w dniu 27 stycznia 2000 r. skarcy nie podjli adnych dziala w celu wniesienia kasacji w ich sprawie, pomimo i wci mieli dwadziecia cztery dni, kiedy mogli to uczyni. Dopiero w dniu 15 lutego 2000 r. zloyli oni skarg do Okrgowej Rady Adwokackiej w Warszawie na postpowanie adwokata, ale nie prosili Rady o wyznaczenie kolejnego adwokata w ich sprawie, jak to przewiduje art. 28 Prawa o adwokaturze. 93. Skarcy zgodzili si, e nie ma obowizku w wietle Konwencji przyznania bezplatnej pomocy prawnej w sporach w postpowaniach cywilnych, jako e w orzecznictwie Trybunalu podkrelana jest wyrana r�nica midzy sformulowaniem art. 6 � 3 (c), kt�ry gwarantuje prawo do bezplatnej pomocy prawnej pod pewnymi warunkami w postpowaniu karnym, i art. 6 � 1, kt�ry nie zawiera odniesienia do pomocy prawnej (Del Sol p. Francji, nr 46800/99, � 20, ECHR 2002-II). 94. W tym kontekcie rodki, za pomoc kt�rych Pastwo zapewnia skuteczny dostp do sd�w cywilnych, s pozostawione jego uznaniu (Golder p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 21 lutego 1975 r., Series A nr 18, �� 26-36). 95. Jednake skarcy twierdzili, e art. 6 � 1 przewiduje gwarancje dla os�b poszukujcych pomocy prawnej dla cel�w postpowania cywilnego przed sdami krajowymi, jakkolwiek nie tak daleko idce, jak w przypadku spraw karnych. Kwestia pomocy prawnej powinna by postrzegana jako ele- ment prawa dostpu do sdu. Odwolywali si do wyroku Trybunalu w sprawie Airey p. Irlandii (wyrok z 9 padziernika 1979 r., Series A nr 32). Realizujc ten obowizek, pastwo musi ponadto wykaza staranno, tak by zapewni tym osobom rzeczywiste i skuteczne korzystanie z praw gwarantowanych przez art. 6 (R.D. p. Polsce, nr 29692/96 i 34912/97, � 44, 18 grudnia 2001 r.). 96. Skarcy zgodzili si, e prawo dostpu do sdu nie obejmuje prawa dostpu do sdu wlaciwego do zbadania odwolania co do prawa. Jednake, jeeli ustawodawca zdecydowal si stworzy taki sd, powinien respektowa zasady rzetelnego procesu w postpowaniu przed nim. Zasady te stosuj si r�wnie do postpowa, w kt�rych dostp stron do tego sdu jest ustalany. Na podstawie obowizujcego ustawodawstwa polskiego zasady te nie byly wlaciwie przestrzegane, jak wskazal Sd Najwyszy w uchwale z 21 wrzenia 2000 r. Podkrelil on w niej, e zachodzi niepewno terminologiczna w przepisach regulujcych calo bezplatnej pomocy prawnej, gl�wnie dlatego e ustawodawca nie zharmonizowal wlaciwych przepis�w postpowania cywilnego i karnego. Skarcy podkrelali, e te systemowe niedocignicia uwidocznily si w konkretnych okolicznociach ich sprawy. 97. Skarcy twierdzili, e adwokat z urzdu niewlaciwie zobowizal ich do zloenia wniosku o sporzdzenie pisemnego uzasadnienia wyroku w sprawie i dorczenia im wyroku. Ciar prowadzenia postpowania spoczl na nich, podczas gdy bylo to co do zasady zadaniem adwokata z urzdu. Ponadto trudnoci, kt�re skarcy nastpnie napotkali w kontaktowaniu si z nim, pokazaly, e udzielanie pomocy prawnej w ich sprawie nie bylo wystarczajco staranne. Skarcy kilkakrotnie pr�bowali zorganizowa spotkanie z adwokatem, jednak bez powodzenia. 98. Skarcy utrzymywali, e fakt, i adwokat otrzymal w kocu wyrok w dniu 21 stycznia 2000 r. nie mial wielkiego znaczenia. Nawet zakladajc, jak to czynil Rzd, e termin do wniesienia kasacji rozpoczl bieg od tego dnia, nie usprawiedliwialo to faktu, e zastpstwo skarcych przez adwokata z urzdu bylo niestaranne przez okres ponad omiu miesicy. 99. Skarcy twierdzili, e w czasie spotkania w dniu 27 stycznia 2000 r. adwokat jedynie powiedzial im, e nie widzi podstaw do wniesienia kasacji. Dopiero w lutym 2000 r. i tylko w odpowiedzi na ich pisemn skarg do Okrgowej Rady Adwokackiej, sformulowal on t odmow na pimie. 100. Skarcy podkrelali, e nawet akceptujc twierdzenie Rzdu, e od 27 stycznia 2000 r. skarcy mieli 24 dni na wniesienie kasacji, nie mieli oni rodk�w finansowych na wynajcie adwokata. To wlanie z tego powodu sd udzielil im bezplatnej pomocy prawnej. W braku mechanizmu na podstawie prawa krajowego odpowiednio regulujcego sytuacje, w kt�rych adwokat z urzdu odmawia sporzdzenia kasacji, zostali pozbawieni rodk�w, za pomoc kt�rych mogliby poprawi sw sytuacj procesow i skutecznie zloy kasacj do Sdu Najwyszego. 2. Twierdzenia stron trzecich a) Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy 101. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy przypomniala, e art. 6 � 1 Konwencji zawiera w sobie ,,prawo do sdu", w ramach kt�rego jednym z aspekt�w jest prawo dostpu, czyli prawo wszczcia postpowania przed sdem w sprawach cywilnych (Tinnelly & Sons Ltd i inni oraz McElduff i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 10 lipca 1998 r., Reports of judgments and decisions 1998-IV, � 72). W niekt�rych okolicznociach profesjonalna pomoc prawna jest niezbdna do zapewnienia korzystania przez jednostk z prawa do sdu. Ten wym�g moe by wypelniony przez udzielenie bezplatnej pomocy prawnej. Art. 6 � 1 moe niekiedy zobowizywa pastwo do przyznania pomocy adwokata, gdy taka pomoc okazuje si niezbdna dla zapewnienia skutecznego dostpu do sdu, czy to z uwagi na fakt, e zastpstwo prawne jest obowizkowe, jak to ma miejsce w prawie krajowym niekt�rych pastw czlonkowskich w odniesieniu do r�nych typ�w spraw, czy to z uwagi na skomplikowany charakter postpowania bd okrelonej sprawy (Airey p. Irlandii, wyrok z 9 padziernika 1979 r., Series A nr 32, � 26). 102. Jeli organ do spraw bezplatnej pomocy prawnej uznaje, e pomoc prawna jest kluczowa dla prawidlowego prowadzenia sprawy, prawo do skutecznego dostpu do sdu wymaga, by zapewni takie zastpstwo procesowe. Ma to r�wnie miejsce w sytuacji, gdy kolejni adwokaci odmawiaj dzialania w imieniu strony (Bertuzzi p. Francji, nr 36378/97, �� 27-32, CEDH 2003-III). 103. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy uwaala, e biorc pod uwag orzecznictwo Trybunalu oraz Kodeks Etyki, kt�ry uchwalila, a take majc na wzgldzie og�lne zasady, kt�re powinny regulowa wymiar sprawiedliwoci, pastwa czlonkowskie Rady Europy maj og�lny obowizek zapewni, by system, na podstawie kt�rego obywatel jest uprawniony do otrzymania bezplatnej pomocy prawnej, gwarantowal skuteczne zastpstwo w postpowaniu sdowym. 104. Rada podkrelala, e dostp do wymiaru sprawiedliwoci powinien by r�wny dla wszystkich obywateli. Zasada ta moe by zrealizowana tylko wtedy, jeli jest zagwarantowana r�wno broni w wykonywaniu prawa do obrony. W istocie zasada r�wnoci broni stanowi jeden z aspekt�w prawa do rzetelnego procesu w rozumieniu art. 6 � 1 Konwencji. Ten obowizek jest szczeg�lnie doniosly w tych sprawach cywilnych, w kt�rych, jak to mialo miejsce w obecnej sprawie, uczestnik postpowania mial naprzeciwko siebie pastwo jako przeciwnika procesowego. 105. Bezplatna pomoc prawna stanowi jeden ze rodk�w, za pomoc kt�rych cel sprawiedliwego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci jest realizowany. Trybunal uznal w swym orzecznictwie, e bezplatna pomoc prawna sluy zapewnieniu skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci. Umoliwiajc obywatelom z bardzo ograniczonymi rodkami finansowymi ubieganie si o bezplatn pomoc prawn, instytucje bezplatnej pomocy prawnej umoliwiaj im uzyskanie porady prawnej i zidentyfikowanie rodk�w prawnych odpowiednich w ich sytuacji. W tym celu bezplatna pomoc prawna musi by odpowiednia i skuteczna. 106. S r�ne systemy bezplatnej pomocy prawnej w pastwach czlonkowskich. Chocia instytucje bezplatnej pomocy prawnej s odpowiedzialne za zapewnienie satysfakcjonujcego produktu kocowego, czyli odpowiednie i terminowe wyznaczenie adwokata, kocow odpowiedzialno za zapewnienie, by system bezplatnej pomocy prawnej jako calo byl skuteczny, ponosi pastwo. Ten wym�g skutecznoci ma kluczowe znaczenie, jako e adwokat z urzdu musi przestrzega wymog�w proceduralnych, tak by interesy klienta byly dobrze reprezentowane. Chocia jest prawd, e gwarancje artykulu 6 � 1 Konwencji nie s tak szerokie, jak te wynikajce z art. 6 � 3 Konwencji, to jednak wymogi rzetelnego procesu przemawiaj za udostpnieniem bezplatnej pomocy prawnej r�wnie w sprawach cywilnych. 107. Rada ponadto twierdzila, e procedury podobne do procedury kasacyjnej przed polskim Sdem Najwyszym istniej w kilku pastwach czlonkowskich, jakkolwiek z pewnymi r�nicami przewidzianymi przez ustawy regulujce postpowanie cywilne. W tych pastwach, w kt�rych wszyscy adwokaci s uprawnieni do wystpowania przed sdem kasacyjnym, jak to ma miejsce w Polsce, zasady regulujce bezplatn pomoc prawn musz bra pod uwag specyfik takich postpowa. Jako e kasacje z reguly stanowi instytucj prawn przewidzian szczeg�lnie dla celu sdowej kontroli legalnoci postanowie wydawanych przez sdy niszych instancji, stosuj si do nich szczeg�lne, rygorystyczne warunki dopuszczalnoci. Adwokaci z definicji s lepiej predysponowani do oceny, czy konkretna sprawa daje szanse powodzenia przed sdem kasacyjnym. To uznanie stanowi kluczowy element niezalenoci zawod�w prawniczych i wymaga, by adwokat m�gl swobodnie podj decyzj, by nie wnosi odwolania do sdu kasacyjnego, jeli jest on zdania, e wlaciwe do tego podstawy prawne nie zachodz w danej sprawie. 108. Jednake z zasady skutecznoci bezplatnej pomocy prawnej logicznie wynika, e beneficjent bezplatnej pomocy prawnej powinien mie rozsdn moliwo ubiegania si o zastpienie jednego adwokata z urzdu drugim, w rozsdnych ramach czasowych i biorc pod uwag szczeg�lne cechy procedury kasacyjnej. Kr�tkie terminy stosujce si w postpowaniach kasacyjnych mog w niekt�rych przypadkach powodowa trudnoci z tak zmian adwokat�w, ale system bezplatnej pomocy prawnej powinien umoliwia zmian adwokata przed uplywem terminu. 109. W konkluzji Rada twierdzila, e pastwa-strony s zobowizane dopilnowa, by skuteczny mechanizm bezplatnej pomocy prawnej zapewnial odpowiedni dostp do wymiaru sprawiedliwoci. Pastwa-strony s odpo- wiedzialne za zapewnienie, by system ten dzialal skutecznie. Rol Trybunalu jest badanie w poszczeg�lnych sprawach, czy ma to rzeczywicie miejsce w r�nych sytuacjach indywidualnych. Jednake adne pastwo czlonkowskie nie moe ponosi odpowiedzialnoci za dzialania adwokat�w, dzialajcych jako czlonkowie niezalenych samorzd�w adwokackich. Tylko tam, gdzie system bezplatnej pomocy prawnej nie spelnia wystarczajco wymog�w skutecznoci, rola pastwa powinna by oceniana przez Trybunal w celu zbadania, czy podjlo ono wszystkie rodki dla zapewniania sprawiedliwego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci. 110. Aby skuteczny dostp do wymiaru sprawiedliwoci byl zgodny z wymogami art. 6 � 1 Konwencji, musi by osignita r�wnowaga midzy moliwoci odmowy przez adwokata reprezentowania klienta i moliwoci strony postpowania zwr�cenia si do Rady Adwokackiej lub do sdu, w zalenoci od sytuacji, z prob o zastpienie jednego adwokata drugim, z pelnym poszanowaniem niezalenoci profesji prawniczej. b) Helsiska Fundacja Praw Czlowieka w Polsce 111. Helsiska Fundacja Praw Czlowieka w Polsce twierdzila, e w sprawach cywilnych brak bezplatnej pomocy prawnej moe uniemoliwi rozstrzyganie spor�w, majc wplyw na prawa i obowizki jednostek o charakterze cywilnym. Biorc pod uwag szeroki zakres spraw uznawanych za ,,cywilne" i ich znaczenie dla jednostek, potrzeba profesjonalnej pomocy prawnej w postpowaniach cywilnych jest kluczowa dla zagwarantowania dostpu do sdu. Moliwo odmowy sporzdzenia kasacji przez adwokata ma znaczcy wplyw na dostp do bezplatnej pomocy prawnej i w konsekwencji na prawo do sdu. 112. Kodeks postpowania cywilnego co do zasady nie przewiduje obowizkowego zastpstwa prawnego. Jednake wniesienie kasacji wymaga obowizkowego zastpstwa przez adwokata lub radc prawnego. 113. Tym niemniej adwokat lub radca prawny wyznaczony z urzdu nie jest zobowizany z mocy prawa do sporzdzenia i wniesienia kasacji w kadej przydzielonej mu sprawie. Mog odm�wi tego w dw�ch sytuacjach. Po pierwsze, zgodnie z art. 28 Prawa o adwokaturze adwokat moe wypowiedzie pelnomocnictwo, jeli uwaa, e ,,wane wzgldy" uniemoliwiaj mu dalsze reprezentowanie klienta. Musi on zawiadomi o tej odmowie Okrgow Rad Adwokack. 114. Po drugie, na podstawie art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu adwokat moe odm�wi sporzdzenia kasacji, jeli jest on zdania, e nie ma rozsdnych szans na jej powodzenie. 115. Zasada, e adwokat z urzdu moe odm�wi sporzdzenia kasacji zostala potwierdzona przez uchwal Sdu Najwyszego z dnia 28 wrzenia 2000 r. Sd Najwyszy stwierdzil w niej, e taka odmowa moe by uzasadniona jedynie ,,wanymi wzgldami" w rozumieniu art. 28 Prawa o adwokatu- rze. W sprawach cywilnych jedynie Okrgowa Rada Adwokacka jest wlaciwa zatwierdzi tak odmow. Sd Najwyszy zauwayl r�wnie, e pojcie ,,wane wzgldy" nie zostalo zdefiniowane przez prawo. Byl on zdania, e art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu, w takim zakresie, w jakim odnosil si do braku szans powodzenia tego rodka, powinien sluy jako podstawa do wykladni tego pojcia. 116. Fundacja ponadto podkrelala, e przepisy dotyczce odmowy pomocy prawnej, majce zastosowanie w przedmiotowym okresie, byly niejasne i wywolywaly wiele trudnoci interpretacyjnych. Do czasu uchwaly Sdu Najwyszego z 2000 r. nawet orzecznictwo Sdu Najwyszego bylo w tej sprawie rozbiene. 117. Gdy adwokat odmawial sporzdzenia kasacji, powinien zawiadomi o swej decyzji Okrgow Rad Adwokack. Jednake brak bylo szczeg�lowych regul okrelajcych, jaka informacja lub uzasadnienie powinno by zawarte w takim zawiadomieniu. W komentarzach do kodeksu postpowania cywilnego podkrelano, e na podstawie obowizujcego prawa nie bylo bezporedniej moliwoci kontrolowania zasadnoci odmowy przez adwokata z urzdu. Jeli klient nie zgadzal si z decyzj adwokata, m�gl poskary si do Okrgowej Rady Adwokackiej. Jednake, brak bylo obowizujcych regulacji, kt�re okrelalyby procedur badania takich skarg przez Rad. Nie bylo dalszych instrument�w umoliwiajcych stronie otrzymanie jakiejkolwiek odpowiedzi od Rady Adwokackiej lub otrzymanie pomocy innego adwokata z urzdu w celu sporzdzenia kasacji. 118. Ponadto, chocia odmowa sporzdzenia i wniesienia kasacji musiala by uzasadniona, nie bylo adnych standard�w okrelajcych spos�b i zakres uzasadnienia, kt�re powinno by dostarczone przez adwokata. 119. Fundacja konkludowala, e obowizujce regulacje, w tym kodeks postpowania cywilnego, nie zapewnily gwarancji dostpu do Sdu Najwyszego w razie arbitralnej odmowy sporzdzenia i wniesienia kasacji przez adwokata. Strona nie miala do dyspozycji adnego rodka ani procedury, w kt�rej moglaby zosta zbadana zasadno decyzji adwokata. Ponadto trzydziestodniowy termin do zloenia kasacji, jaki mial zastosowanie w przedmiotowym okresie, byl relatywnie kr�tki. Kiedy adwokat z urzdu odmawial sporzdzenia kasacji, strona nie miala wystarczajcego czasu, by zloy do sdu nowy wniosek o wyznaczenie kolejnego adwokata. Procedura wyznaczania adwokata z urzdu byla zbyt dluga, by umoliwi nowemu adwokatowi wniesienie kasacji w terminie. 120. W kocu podkrelano, e koszty zastpstwa procesowego w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej s pokrywane z budetu pastwa. Dlatego te pastwo powinno mie, przynajmniej do pewnego stopnia, moliwo kontrolowania odm�w adwokat�w sporzdzenia kasacji w sprawach cywilnych. 3. Zasady okrelone w orzecznictwie Trybunalu a. Zakres odpowiedzialnoci pastwa ratione personae na podstawie Konwencji 121. Trybunal zauwaa na wstpie, e pastwa-strony ponosz odpowiedzialno za dzialania swych organ�w. Adwokat, nawet jeli zostal ustanowiony z urzdu, nie moe by uwaany za organ pastwa. Zwaywszy na niezaleno zawod�w prawniczych od pastwa, prowadzenie sprawy jest co do zasady spraw midzy pozwanym a jego/jej adwokatem, czy to ustanowionym w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej, czy te finansowanym prywatnie, i jako takie nie moe, poza szczeg�lnymi okolicznociami, pociga za sob odpowiedzialnoci pastwa na podstawie Konwencji (zob. mutatis mutandis, Artico p. Wlochom, wyrok z 30 maja 1980 r., Series A nr 37, str. 18, � 36; Daud p. Portugalii, wyrok z 21 kwietnia 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-II, str. 749, � 38; Tuziski p. Polsce, nr 40140/98, decyzja z 30 marca 1999 r.; Rutkowski p. Polsce, decyzja, nr 45995/99, ECHR 2000-XI). 122. Tym niemniej mog by przypadki, w kt�rych pastwo powinno dziala, a nie pozostawa bierne, jeeli odpowiednim organom zwr�cono uwag na problemy z zastpstwem procesowym. Od okolicznoci sprawy zalee bdzie, czy wlaciwe organy powinny podj dzialanie (zob. wspomniany wyej wyrok w sprawie Daud, str. 750, �� 40-42), a take, biorc pod uwag postpowanie jako calo, czy zastpstwo procesowe moe by uznane za ,,praktyczne i skuteczne" (zob. mutatis mutandis, Artico p. Wlochom, wyrok cytowany wyej, � 33; Goddi p. Wlochom, wyrok z 9 kwietnia 1984 r., Series A nr 76, str. 11, � 27; Rutkowski p. Polsce, decyzja cytowana wyej). Wyznaczenie adwokata do reprezentowania strony w postpowaniu nie zapewnia samo w sobie skutecznoci tej pomocy (Imbrioscia p. Szwajcarii, wyrok z 24 listopada 1993 r., Series A nr 275, � 38). b. Dostp do sdu 123. Trybunal ponadto przypomina, e byloby nie do pomylenia, gdyby art. 6 � 1 szczeg�lowo okrelal gwarancje procesowe przyznawane stronom w toczcych si postpowaniach sdowych bez jednoczesnego chronienia prawa dostpu do sdu, kt�re umoliwia faktyczne korzystanie z tych gwarancji. Wymogi sprawiedliwego, publicznego i szybkiego postpowania sdowego nie maj jakiejkolwiek wartoci, jeli brak jest postpowania sdowego (Golder p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 21 lutego 1975 r., Series A nr 18, � 31-39). Konwencja ma na celu gwarantowanie praw, kt�re nie s teoretyczne lub iluzoryczne, ale praw, kt�re s praktyczne i skuteczne. Dotyczy to w szczeg�lnoci prawa dostpu do sd�w z uwagi na doniosl rol, jak odgrywa prawo do rzetelnego procesu w spoleczestwie demokratycznym (zob. Airey p. Irlandii, wyrok z 9 padziernika 1979 r., Series A nr 32, str. 12-13, � 24). Zawajca wykladnia prawa dostpu do sdu gwarantowanego przez art. 6 � 1 nie bylaby zgodna z zaloeniami i celem tego postanowienia (De Cubber p. Belgii, wyrok z 26 padziernika 1984 r., Series A nr 86, � 30). 124. Jednake prawo to nie ma charakteru absolutnego, lecz moe podlega ograniczeniom. S one dozwolone w spos�b dorozumiany, gdy prawo dostpu [do sdu] ze swej natury wymaga regulacji przez Pastwo (Edificaciones March Gallego S.A. p. Hiszpanii, wyrok z 19 lutego 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-I, � 34; Garcia Manibardo p. Hiszpanii, nr 38695/97, � 36). W tym wzgldzie pastwa czlonkowskie maj szeroki margines uznania, chocia ostateczna ocena co do przestrzegania wymog�w Konwencji naley do Trybunalu. Musi on by pewny, e stosowane ograniczenia nie zawaj lub nie ograniczaj dostpu [do sdu] pozostawionego jednostce w taki spos�b lub w takim zakresie, e sama istota prawa jest naruszona. Ponadto ograniczenie nie bdzie zgodne z art. 6 � 1, jeli nie ma ono usprawiedliwionego celu i jeli nie zostal osignity rozsdny stosunek proporcjonalnoci midzy uytymi rodkami i celem, kt�ry mial by osignity (zob. m.in., Stubbings i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 22 padziernika 1996 r., Reports 1996-IV, str. 1502, � 50; Tinnelly & Sons Ltd i inni oraz McElduff i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 10 lipca 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-IV, � 72; Zwizek Nauczycielstwa Polskiego p. Polsce, nr 42049/98, 21 wrzenia 2004 r., �� 28-29). 125. Konwencja nie wymaga od pastw czlonkowskich ustanowienia sd�w apelacyjnych lub kasacyjnych. Jednake, tam gdzie sdy takie istniej, gwarancje art. 6 musz by spelnione, na przyklad w zakresie, w jakim gwarantuje on uczestnikom postpowania skuteczne prawo dostpu do sd�w w celu rozstrzygania o ich ,,cywilnych prawach i obowizkach" (zob. spor�d wielu orzecze, Levages Prestations Services p. Francji, 23 padziernika 1996 r., Reports 1996-V, str. 1544-45, � 44; Poitrimol p. Francji, wyrok z 23 listopada 1993 r., Series A nr 277-A, � 13-15). 126. Spos�b, w jaki art. 6 � 1 stosuje si do sd�w apelacyjnych lub kasacyjnych, zaley od szczeg�lnych cech tych postpowa � naley uwzgldni calo postpowa prowadzonych w krajowym porzdku prawnym oraz rol w nich sdu kasacyjnego. Zwaywszy na szczeg�ln natur sdu kasacyjnego, kt�ra jest ograniczona do badania, czy prawo zostalo prawidlowo zastosowane, Trybunal jest w stanie zaakceptowa, e procedura stosowana w sdzie kasacyjnym moe by bardziej formalistyczna (mutatis mutandis, Meftah i inni p. Francji [GC], nr 32911/96, 35237/97 i 34595/97, � 41, ECHR 2002-VII). c. Bezplatna pomoc prawna 127. W tym kontekcie Trybunal podkrela, e nie ma obowizku na podstawie Konwencji zapewnienia bezplatnej pomocy prawnej w sporach w po- stpowaniu cywilnym, jako e zachodzi wyrana r�nica midzy sformulowaniem art. 6 � 3 (c), kt�ry gwarantuje prawo do bezplatnej pomocy prawnej pod pewnymi warunkami w postpowaniu karnym, i art. 6 � 1, kt�ry nie zawiera adnego odniesienia do bezplatnej pomocy prawnej (Del Sol p. Francji, nr 46800/99, � 20, ECHR 2002-II; Essaadi p. Francji, nr 49384/99, � 30, 26 lutego 2002 r.). 128. Trybunal ponadto przypomina, e wym�g, by odwolujcy si byl reprezentowany przez profesjonalnego adwokata przed sdem kasacyjnym, jak to mialo miejsce w obecnej sprawie, nie moe by sam w sobie uwaany za sprzeczny z art. 6. Ten wym�g jest w spos�b oczywisty zgodny z rol Sdu Najwyszego jako najwyszego sdu badajcego odwolania co do prawa, co stanowi wsp�ln cech system�w prawnych w kilku pastwach czlonkowskich Rady Europy (zob. np. Gillow p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 24 listopada 1986 r., Series A nr 109, � 69; Vacher p. Francji, wyrok z 17 grudnia 1996 r., Reports of Judgments and Decisions 1996-VI, str. 2148-49, �� 24 i 28; Tabor p. Polsce, nr 12285/02, � 42). Jest rol pastw czlonkowskich decydowa, jak wypelni obowizki zapewnienia rzetelnego procesu wynikajce z Konwencji. 129. Jednake Trybunal musi by pewny, e metoda wybrana przez wladze krajowe w danej sprawie jest zgodna z Konwencj. W realizacji obowizku zapewnienia stronom postpowania cywilnego bezplatnej pomocy prawnej, gdy jest ona przewidziana przez prawo krajowe, Pastwo musi ponadto wykaza staranno, aby zapewni tym osobom rzeczywiste i skuteczne korzystanie z praw zapewnionych na mocy artykulu 6 (Del Sol, R.D. p. Polsce, nr 29692/96 i 34612/97, � 44, 18 grudnia 2001 r.). Spraw kluczowa jest r�wnie, by system bezplatnej pomocy prawnej oferowal jednostkom konkretne gwarancje chronice przed arbitralnoci tych, kt�rzy si o ni ubiegaj, (Gnahor� p. Francji, nr 40031/98, � 38, ECHR 200-IX). 4. Zastosowanie zasad do fakt�w sprawy 130. Odnoszc si do okolicznoci obecnej sprawy, Trybunal zauwaa na wstpie, e polskie prawo postpowania cywilnego wymaga, by strona postpowania cywilnego byla reprezentowana przez adwokata lub radc prawnego przy sporzdzaniu kasacji przeciwko wyrokowi wydanemu przez sd drugiej instancji, kasacja sporzdzona za przez sam stron, bez zastpstwa procesowego, podlega odrzuceniu przez sd (zob. � 44 powyej). Trybunal akceptuje, e ten wym�g sam w sobie nie moe by uznany za niezgodny z wymogami art. 6 Konwencji. 131. Trybunal zauwaa, e w dniu 21 stycznia 2000 r. wyrok sdu apelacyjnego zostal dorczony adwokatowi. Podczas spotkania ze skarcymi w dniu 27 stycznia 2000 r. adwokat poinformowal ich ustnie, e jego zdaniem kasacja od wyroku sdu apelacyjnego nie ma szans powodzenia. 132. Trybunal podkrela, e po tym jak wyrok sdu apelacyjnego z uzasadnieniem na pimie zostal dorczony skarcym w dniu 23 wrzenia 1999 r., wykazali oni niezbdn staranno przez to, e podjli wysilki, by nawiza kontakt z adwokatem, jednak bez powodzenia. To prawda, e wyrok zostal p�niej dorczony r�wnie adwokatowi. Na podstawie obowizujcych przepis�w prawa krajowego termin trzydziestu dni na wniesienia kasacji zaczl biec od tej daty (zob. � 65 powyej). Tak wic uplywal on w dniu 20 lutego 2000 r. Jednake, biorc pod uwag oczywist i dlugotrwal niestaranno adwokata w nawizaniu kontaktu ze swymi klientami, Trybunal nie jest przekonany, e sam fakt, e po odmowie z dnia 27 stycznia 2000 r. skarcy mieli 24 dni na znalezienie kolejnego adwokata z urzdu do ich reprezentowania, byl wystarczajcy. Uznanie, e w takich okolicznociach interes skarcych do posiadania skutecznego zastpstwa prawnego zostal prawidlowo zapewniony, byloby zbyt formalistyczne. 133. W tym kontekcie Trybunal uwaa, e nie jest rol pastwa zobowizywa adwokata, wyznaczonego z urzdu bd nie, do wszczynania jakichkolwiek postpowa lub wnoszenia jakichkolwiek rodk�w prawnych wbrew jego opinii dotyczcej szans powodzenia takiego dzialania lub rodka. Z natury rzeczy takie wladztwo pastwa byloby szkodliwe dla kluczowej roli niezalenych zawod�w prawniczych w spoleczestwie demokratycznym, kt�ra jest oparta na zaufaniu midzy adwokatami i ich klientami. Trybunal podkrela, e pastwo jest odpowiedzialne za zapewnienie niezbdnej r�wnowagi miedzy, z jednej strony, skutecznym korzystaniem z dostpu do wymiaru sprawiedliwoci, a z drugiej strony, niezalenoci profesji prawniczej. 134. W zwizku z powyszym, Trybunal zauwaa, e polski Sd Najwyszy w uchwale z wrzenia 2000 r. podkrelil, e rola adwokata z urzdu powinna by rozumiana jako obowizek udzielenia stronie szeroko rozumianej porady prawnej, w tym r�wnie co do szans powodzenia kasacji w okrelonej sprawie indywidualnej. Uznal przeto, e adwokat z urzdu wyznaczony do sprawy cywilnej moe odm�wi sporzdzenia i wniesienia kasacji (zob. �� 57-62 powyej). Trybunal moe jedynie podpisa si pod t konkluzj. 135. Trybunal jest ponadto zdania, e przy badaniu okolicznoci obecnej sprawy naley mie wzgld na szczeg�lne cechy polskiego systemu bezplatnej pomocy prawnej. W tym wzgldzie Trybunal sdzi, e odmowa przez adwokata z urzdu musi spelnia pewne wymogi. W szczeg�lnoci odmowa nie moe by sformulowana w taki spos�b, e pozostawia klienta w stanie niepewnoci co do jej podstaw prawnych. W zwizku z tym Trybunal zauwaa, e na podstawie obowizujcych regulacji krajowych adwokat z urzdu nie byl zobowizany do sporzdzenia pisemnej opinii co do szans powodzenia kasacji. Prawo nie przewidywalo r�wnie adnych standard�w, co do porady prawnej, kt�rej powinien on udzieli, by uzasadni odmow wniesienia kasacji. W rezultacie w obecnej sprawie adwokat nie sporzdzil takiej opinii, a jedynie poinformowal skarcych ustnie o swej odmowie wniesienia kasacji w ich imieniu. Trybunal odnotowuje w zwizku z tym, e Trybunal Konstytucyjny w wyroku z 31 marca 2005 r. zauwayl, e przepisy prawne dotyczce warunk�w dopuszczalnoci kasacji, majce zastosowanie w przedmiotowym okresie, wywolywaly powane wtpliwoci interpretacyjne i powodowaly rozbienoci w orzecznictwie sd�w polskich (zob. � 50 powyej). 136. Trybunal jest zdania, e jeliby istnialy wymogi dotyczce pisemnej formy odmowy sporzdzenia kasacji, w tym uzasadnienia jej, umoliwilyby na p�niejszym etapie obiektywn ocen, czy odmowa sporzdzenia kasacji w okrelonej sprawie indywidualnej nie byla arbitralna. Jest to szczeg�lnie istotne w wietle trudnoci zwizanych z tak ocen, podkrelonych przez Trybunal Konstytucyjny. 137. W rezultacie brak pisemnej formy odmowy pozostawil skarcych bez niezbdnych informacji co do ich sytuacji prawnej i w szczeg�lnoci bez szans na przyjcie ich kasacji przez Sd Najwyszy. Sam fakt, e data odmowy byla prawidlowa, nie naprawial tego braku. 138. W wietle okolicznoci sprawy ocenianych jako calo Trybunal jest zdania, e skarcy zostali postawieni w sytuacji, w kt�rej zawiodly ich wysilki w celu uzyskania dostpu do sdu w ,,konkretny i skuteczny spos�b" w drodze zastpstwa procesowego przyznanego w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej. 139. W zwizku z powyszym doszlo do naruszenia art. 6 � 1 Konwencji. III. ZASTOSOWANIE ARTYKULU 41 KONWENCJI 140. Art. 41 Konwencji przewiduje: ,,Jeeli Trybunal stwierdzi, e nastpilo naruszenie Konwencji lub jej Pro- tokol�w, oraz jeeli prawo wewntrzne zainteresowanej Wysokiej Ukladajcej si Strony pozwala tylko na czciowe usunicie konsekwencji tego naruszenia, Trybunal orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu slusznego zadouczynienia pokrzywdzonej stronie". A. Szkoda 141. Skarcy dochodzili odszkodowania za szkod materialn w wysokoci 25000 euro. 142. Rzd twierdzil, e skarcy nie przedstawili adnych dowod�w w celu wykazania, i rzeczywicie ponieli jak strat. 143. Trybunal jest zdania, e nie zostalo naleycie udowodnione, e skarcy ponieli szkod majtkow w rezultacie naruszenia ich prawa do rzetelnego procesu. Jednake Trybunal akceptuje, e skarcy ponieli szkod niemajtkow, kt�ra nie jest w spos�b wystarczajcy zrekompensowana stwierdzeniem naruszenia. Dokonujc oceny na zasadzie slusznoci oraz majc wzgld na okolicznoci sprawy, Trybunal przyznaje skarcym 4000 euro z tego tytulu. B. Koszty i wydatki 144. Skarcy, kt�rzy otrzymali bezplatn pomoc prawn od Rady Europy w zwizku z dochodzeniem ich sprawy, domagali si 4000 euro tytulem koszt�w i wydatk�w poniesionych w postpowaniu przed Trybunalem. 145. Rzd uznal, e kwota ta jest nadmierna. Prosil Trybunal, by przyznal zwrot koszt�w i wydatk�w, jeli w og�le, tylko w takim zakresie, w jakim zostaly one rzeczywicie i w spos�b konieczny poniesione oraz byly rozsdne co do wysokoci. 146. Zgodnie z orzecznictwem Trybunalu, skarcy jest uprawniony do zwrotu koszt�w i wydatk�w tylko w takim zakresie, w jakim zostalo wykazane, e zostaly one rzeczywicie i w spos�b konieczny poniesione oraz byly rozsdne co do wysokoci. W obecnej sprawie, majc na wzgldzie posiadane informacje oraz powysze kryteria, Trybunal uwaa za rozsdne przyzna kwot 3500 euro za koszty i wydatki zwizane z postpowaniem przed nim, pomniejszone o 2.168,76 euro otrzymane tytulem bezplatnej pomocy prawnej od Rady Europy. C. Odsetki 147. Trybunal uznaje za wlaciwe by odsetki w razie zwloki zostaly ustalone zgodnie z marginaln stop procentow Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAL: 1. Oddala jednomylnie zarzuty wstpne Rzdu; 2. Uznaje, stosunkiem glos�w cztery do trzech, e doszlo do naruszenia art. 6 � 1 Konwencji; 3. Uznaje czterema glosami do trzech (a) e pozwane pastwo ma wyplaci skarcym w cigu trzech miesicy od dnia, w kt�rym wyrok stanie si prawomocny zgodnie z art. 44 � 2 Konwencji, nastpujce kwoty, kt�re bd przeliczone na walut narodow pozwanego pastwa wedlug kursu z dnia uregulowania nalenoci, lcznie z jakimkolwiek podatkiem, jaki moe by pobrany: (i) 4000 euro (cztery tysice euro) z tytulu szkody niemajtkowej; (ii) 3500 euro (trzy tysice piset euro) z tytulu zwrotu koszt�w i wydatk�w pomniejszone o 2.168,76 euro otrzymane w ramach bezplatnej pomocy prawnej od Rady Europy; (a) e za okres od uplywu okrelonego powyej terminu trzymiesicznego do dnia zaplaty nalene bd odsetki zwykle od okrelonej powyej kwoty, naliczone pokursir r�wnym marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego, obowizujcej w okresie zwloki, plus trzy punkty procentowe; 4. Oddala pozostal cz dania skarcych dotyczcego slusznego zadouczynienia. Sporzdzono w jzyku angielskim i obwieszczono pisemnie 22 marca 2007 r., zgodnie z artykulem 77 � 2 i 3 Regulaminu Trybunalu. S�ren NIELSEN Kanclerz Christos ROZAKIS Przewodniczcy Zgodnie z art. 45 � 2 Konwencji i art. 74 � 2 Regulaminu Trybunalu, opinia r�wnolegla Sdzi Vaji oraz opinia odrbna Sdziego Loucaidesa, do kt�rego przylczyli si Sdziowie Rozakis i Steiner, zostaly zalczone do niniejszego wyroku. S.N. C.L.R. OPINIA R�WNOLEGLA SDZI VAJI 1. aluj, e nie jestem w stanie podzieli sposobu rozumowania wikszoci w obecnej sprawie. Moje stwierdzenie naruszenia jest oparte na uzasadnieniu odmiennym od zawartego w paragrafach 136 i 137 wyroku, co zostanie wyjanione poniej w punkcie 3. 2. W opinii wikszoci gl�wn przyczyn stwierdzenia naruszenia w obecnej sprawie byl fakt, e odmowa adwokata sporzdzenia kasacji nie zostala przedstawiona na pimie, przez co skarcy pozostali w stanie niepewnoci, co do podstaw prawnych takiej odmowy. Naley, po pierwsze, zauway, e obowizek sporzdzenia na pimie opinii prawnej co do szans kasacji nie wynika z prawa krajowego. Odnosi si to do wszystkich adwokat�w, niezalenie czy dzialaj w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej, czy nie. Jakkolwiek wladze krajowe mog wprowadzi taki wym�g do swego krajowego systemu prawnego, nie jest rol Trybunalu naklada na nie taki obowizek. Trybunal czsto stwierdzal, e nie naley do niego wskazywanie pastwom-stronom rodk�w ustawodawczych i organizacyjnych, kt�re naley podj w celu zorganizowania ich systemu prawnego. To samo stosuje si do organizacji systemu bezplatnej pomocy prawnej, w szczeg�lnoci w celu zachowania niezalenoci zawod�w prawniczych, co jest spraw podstawow w spoleczestwie demokratycznym. Trybunal pozostawia wic pastwom wyb�r rodk�w w celu zapewnienia, e prawo przewidziane Konwencj jest zagwarantowane w ich systemach prawnych, podczas gdy rol Trybunalu jest jedynie stwierdzanie, czy wybrana metoda jest zgodna z wymogami Konwencji (zob. Imbrioscia p. Szwajcarii, wyrok z 24 listopada 1993 r., � 38). W takim kontekcie trudno jest zrozumie, w jaki spos�b stwierdzenie naruszenia Konwencji w obecnej sprawie moe by oparte na braku pisemnego uzasadnienia odmowy. W dodatku odmowa adwokata przedloenia uzasadnienia pisemnego nie moe, w mojej opinii, by postawiona w tym samym rzdzie co odmowa sdu, kt�ry odmawia przyznania bezplatnej pomocy prawnej bez podania uzasadnienia swojej decyzji (zob. Tabor p. Polsce, wyrok z 27 czerwca 2006 r., �� 45-46, w kt�rej Trybunal stwierdzil naruszenie art. 6 Konwencji). Inne pastwa-strony Konwencji maj podobne procedury, jak procedura kasacyjna w polskim prawie, w kt�rej tylko adwokaci lub specjalni radcowie s uprawnieni do wystpowania przed niekt�rymi sdami. Nie wydaje si jednake, by w kt�rymkolwiek z tych pastw istnial wym�g, by ci adwokaci lub radcowie musieli przedloy swym klientom pisemn opini prawn lub wyjanienie dotyczce ich pogld�w na dan spraw. To samo odnosi si do kontakt�w midzy adwokatami i ich klientami w og�le, kt�re z reguly oparte s na ustnej komunikacji. Odmienny wniosek nie moe by wywiedziony z twierdze Rady Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy, kt�ra interweniowala w obecnym postpowaniu jako strona trzecia. 3. Mog si zgodzi, jednak z pewnym wahaniem, e doszlo do naruszenia praw skarcych w obecnej sprawie, jeli zbadamy skuteczno postpowania w sprawie bezplatnej pomocy prawnej jako calo. Wydaje si, e skarcy napotkali rzeczywiste trudnoci w znalezieniu adwokata, kt�ry zgodzilby si ich reprezentowa (zob. �� 21-22, zob. take Rutkowski p. Polsce, nr 45995/99, decyzja z 19 padziernika 2000 r.) i kt�ry wykonywalby to zadanie starannie (zob. �� 24-34; zob. r�wnie Sialkowska p. Polsce, wyrok z 22 marca 2007 r., � 16-19); procedura jest r�wnie czasochlonna (zob. mutatis mutandis, Tabor p. Polsce, cytowany powyej, �� 44-46) i do skomplikowana, wic jeli jeden adwokat odm�wi zastpstwa prawnego, nie wydaje si moliwe szybkie wyznaczenie kolejnego. W razie odmowy sporzdzenia kasacji skutkuje to niemoliwoci wniesienia takiego rodka zaskarenia przez kolejnego adwokata w przepisowym terminie (zob. twierdzenia Helsiskiej Fundacji Praw Czlowieka w Polsce, � 117). Ponadto skarcy zostali w obecnej sprawie poinformowani przez Rad Adwokack, e w razie gdy adwokat z urzdu nie widzi podstaw do wniesienia kasacji, Rada Adwokacka nie wyznaczy kolejnego adwokata do tego celu (zob. � 37). Oczywicie, nie jest rol pastwa zobowizywa adwokata, wyznaczonego z urzdu bd nie, do wszczynania jakichkolwiek postpowa lub wnoszenia jakichkolwiek rodk�w prawnych wbrew jego opinii dotyczcej szans powodzenia takiego dzialania lub rodka. Takie uprawnienia w rkach pastwa bylyby szkodliwe dla kluczowej roli niezalenych zawod�w prawniczych w spoleczestwie demokratycznym, kt�ra jest oparta na zaufaniu midzy adwokatami a ich klientami. Obowizkiem pastwa jest jednak zapewni niezbdn r�wnowag midzy korzystaniem ze skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci, z jednej strony, i niezalenoci zawod�w prawniczych, z drugiej strony. Trybunal wielokrotnie twierdzil, e dla zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do rzetelnego procesu gwarantowanego przez art. 6 Konwencji, istotne jest take to, by adwokaci z urzdu wykonywali swe obowizki do udzielenia odpowiedniej porady prawnej z naleyt starannoci (zob. Artico p. Wlochom, wyrok z 13 maja 1980 r., oraz Daud p. Portugalii, wyrok z 21 kwietnia 1998 r.), nawet jeli dochodz oni do wniosku, e dana sprawa lub dalsze odwolanie nie ma szans powodzenia. Celem bezplatnej pomocy prawnej, tam gdzie jest dostpna w sporach w postpowaniach cywilnych, jest zapewnienie, m.in., prawa do sprawiedliwego i skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci dla os�b, kt�re nie dysponuj wystarczajcymi rodkami finansowymi, by zaplaci za wlasne zastpstwo procesowe. To dlatego, w wietle wszystkich trudnoci napotkanych przez skarcych w obecnej sprawie i biorc pod uwag skomplikowan procedur wymagan w celu uzyskania zastpstwa w postpowaniu przed sdem, w kt�rym system krajowy wymagal dla nich zastpstwa procesowego, pastwo nie moe, w mojej opinii, pozostawa bierne (zob. Rutkowski p. Polsce, nr 45995/99, decyzja z 19 padziernika 2000 r., oraz mutatis mutandis, Tabor p. Polsce, cytowany powyej, � 43). Przeciwnie, jest obowizkiem pastwa dopilnowa, by skuteczny mechanizm bezplatnej pomocy prawnej zapewnial wlaciwy dostp do wymiaru sprawiedliwoci. Okolicznoci obecnej sprawy, jak te sprawy Sialkowska p. Polsce (cytowanej powyej), w kt�rej Izba wydala wyrok w tym samym dniu, wskazuj na potrzeb, by wladze krajowe zrewidowaly sw�j system bezplatnej pomocy prawnej w caloci i podjly dzialania w celu jego ulepszenia w taki spos�b, by dzialal skutecznie (zob. Tabor p. Polsce, cytowany powyej, � 43). Odpowied na pytania, kt�ry z moliwych system�w bezplatnej pomocy naley wybra lub jakie s rzeczywiste powody zlego funkcjonowania tego systemu, naley do wladz krajowych, najlepiej po calociowej debacie z udzialem wszystkich zainteresowanych podmiot�w. Rezultatem powinno by jednake zapewnienie odpowiednich ram instytucjonalnych i proceduralnych w celu zagwarantowania, e obywatele uprawnieni do otrzymania bezplatnej pomocy prawnej, uzyskuj skuteczne zastpstwo w postpowaniu sdowym, tak by ich interesy byly wlaciwie reprezentowane. 4. W wietle powyszego i wszystkich okolicznoci obecnej sprawy, uwaam, e doszlo do naruszenia prawa skarcych do rzetelnego procesu, gwarantowanego przez art. 6 � 1 Konwencji. OPINIA ODRBNA SDZIEGO LOUCAIDESA, PODZIELONA PRZEZ SDZI�W ROZAKISA I STEINER Nie zgadzam si z wikszoci, e doszlo do naruszenia art. 6 � 1 Konwencji w tej sprawie. Wikszo uznala, e odmowa adwokata z urzdu podjcia dziala w celu wniesienia kasacji ,,powinna spelnia pewne wymogi". W szczeg�lnoci odmowa nie moe by sformulowana w taki spos�b, by pozostawia klienta w stanie niepewnoci co do jej podstaw. Jednake wikszo zauwaa nastpnie, e ,,na podstawie obowizujcego prawa krajowego adwokat z urzdu nie byl zobowizany do przygotowania pisemnej opinii prawnej co do szans odwolania". Stwierdzono r�wnie, e prawo krajowe nie przewiduje ,,adnych standard�w co do porady prawnej, kt�rej musialby udzieli, by uzasadni odmow wniesienia kasacji". Tym niemniej wikszo stwierdzila naruszenie art. 6 na tej podstawie, e adwokat w tej sprawie nie sformulowal na pimie odmowy sporzdzenia kasacji i uzasadnienia tej odmowy. W opinii wikszoci ,,brak pisemnej formy odmowy pozostawil skarcych bez niezbdnej informacji co do ich sytuacji prawnej, w szczeg�lnoci co do szans przyjcia ich kasacji przez Sd Najwyszy". Nie zgadzam si z wikszoci w oparciu o nastpujce argumenty: a) Nie sdz, e byloby sprawiedliwe i konieczne wymaga od adwokata z urzdu sformulowania swej opinii na pimie, tak dlugo, jak dlugo taki wym�g nie istnieje w prawie krajowym w odniesieniu do pozostalych adwokat�w, do kt�rych jednostki mog si uda z prob o wniesienie kasacji za oplat. Osoba jest uprawniona do adwokata z urzdu na tych samych warunkach, co w przypadku adwokata z wyboru. b) Skarcy nie twierdzili, e nie zrozumieli opinii prawnej udzielonej im przez adwokata z urzdu co do odmowy sporzdzenia kasacji. c) Nie ma konkretnych dowod�w wskazujcych na to, e jeliby odmowa sporzdzenia kasacji zostala sporzdzona na pimie, skarcy byliby w lepszej sytuacji lub e ta opinia bylaby bardziej uyteczna. W tym wzgldzie naley mie na uwadze, e faktycznie adwokat z urzdu wyrazil na p�niejszym etapie (okolo lutego 2000 r.) sw opini r�wnie na pimie w odpowiedzi na skarg skarcych do Sekretarza Rady Adwokackiej w Warszawie i nie wynika z fakt�w sprawy, e ta opinia na pimie wicej wyjaniala ni ustna. d) Istot odmowy wniesienia kasacji przez adwokata z urzdu bylo to, e w jego opinii nie bylo podstaw do wniesienia kasacji w sprawie skarcych. Trudno mi zaakceptowa, e szersze przedstawienie takiej oceny dostarczyloby skarcym wicej koniecznych lub uytecznych informacji co do ich sytuacji prawnej. e) Nie ma dowod�w, e adwokat dzialal w spos�b niestaranny lub arbitralny. f) Skarcy mieli wystarczajcy czas przed uplywem terminu do wniesienia kasacji na ubieganie si o drug opini prawn dotyczc ich sprawy, ale nie podjli adnych krok�w w tym kierunku. 106