59653/00

AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   ĐKĐNCĐ DAĐRE   ERASLAN VE DĐĞERLERĐ – TÜRKĐYE   (Baꢀvuru no. 59653/00)   KARAR   STRAZBURG   Ekim 2009   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44/2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli   düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2009. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   USUL   On dört T.C. vatandaꢀı (“baꢀvuranlar”) tarafından Türkiye Cumhuriyeti aleyhine, 5   Haziran 2000 tarihinde, Đnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına iliꢀkin   Sözleꢀme’nin (Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi - AĐHS) 34. maddesi uyarınca yapılan   59653/00 numaralı baꢀvuru sonucu bu dava görülmektedir. Đsimleri ekte verilen baꢀvuranlar   Đzmir Barosu avukatlarından T. Fırat tarafından temsil edilmiꢀlerdir.   OLAYLAR   Baꢀvuranlar yasadıꢀı örgüte üyelik ꢀüphesiyle farklı tarihlerde Đzmir’de gözaltına   alınmıꢀlardır. Gözaltı süreleri sırasında, avukat yardımı olmaksızın, polis, cumhuriyet savcısı   ve soruꢀturma hakimi tarafından sorgulanmıꢀlardır. Baꢀvuranlar müteakiben   tutuklanmıꢀlardır. 21 Kasım 1994 tarihinde, Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet   Savcısı, baꢀvuranların da aralarında bulunduğu kırk altı sanık hakkında cezai kovuꢀturma   baꢀlatmıꢀtır. 14 Ağustos 1997 tarihinde, biri askeri hakim olmak üzere üç hakimden oluꢀan   Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi, baꢀvuranları iddia makamının talebine uygun biçimde   mahkum etmiꢀtir. 25 Haziran 1998 tarihinde, Yargıtay, Devlet Güvenlik Mahkemesi kararını   bozmuꢀtur. Müteakip olarak, 2 Aralık 1998 tarihinde, Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi,   baꢀvuranları iddia makamının talebine uygun biçimde mahkum etmiꢀ ve farklı hapis   cezalarına çarptırmıꢀtır. 9 Aralık 1999 tarihinde, Yargıtay, davanın esasına iliꢀkin bir duruꢀma   düzenledikten sonra, baꢀvuranlar tarafından yapılan temyiz baꢀvurusu taleplerini reddetmiꢀtir.   Bu karar, 27 Ocak 2000 tarihinde Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi Katipliği’ne   gönderilmiꢀtir.   Baꢀvuranların gözaltı sürelerine iliꢀkin detaylar aꢀağıda verilmiꢀtir:   - Abdülkadir Eraslan: 29 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Murat Satık: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Ali Haydar Özdemir: 28 Eylül-10 Ekim1994 tarihleri arası   - Mehmet Kıꢀanak: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Kadir Satık: 30 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Nevzat Sağnıç: 15-22 Mayıs 1995 tarihleri arası   - Nadir Kalkan: 28 Temmuz-5 Ağustos 1996 tarihleri arası   - Metin Göktepe: 27 Eylül -10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Mehmet Eraslan: 27 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Emsihan Karatay: 28 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Neslihan Göktepe: 28 Eylül-10 Ekim 1994 tarihleri arası   - Sayime Sefer: 6 -7 Ocak 1995 tarihleri arası   - Mine Neꢀe Sağnıç: 15-22 Mayıs 1995 tarihleri arası   - Fazilet Ülkü Bozkurt: 19- 22 Mayıs 1995 tarihleri arası   HUKUK   I. AĐHS’NĐN 6. MADDESĐNĐN ĐHLAL EDĐLDĐĞĐ ĐDDĐASI   A. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına iliꢀkin olarak   Baꢀvuranlar, kendilerini yargılayan Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi heyetinde askeri   hakim bulunması nedeniyle davalarının adil ve tarafsız bir mahkeme tarafından görülmediği   konusunda ꢀikayetçi olmuꢀlardır.   AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun bu kısmının açıkça   dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, diğer koꢀullar açısından   incelendiğinde de kabuledilemezlik unsuru taꢀımadığını tespit etmiꢀtir. Bu nedenle baꢀvuru   kabuledilebilir niteliktedir.   Hükümet, devlet güvenlik mahkemeleri heyetlerinde bulunan askeri hakimlerin   kaldırıldığı 1999 tarihli anayasal değiꢀikliğe atıfta bulunmuꢀtur. Hükümet, ayrıca, 2004 yılı   itibariyle, devlet güvenlik mahkemelerinin kaldırıldığını belirtmiꢀtir.   AĐHM, baꢀvuranların, ulusal mevzuattaki değiꢀiklikler gerçekleꢀmeden önce, 2 Aralık   tarihinde mahkum edildiklerini gözlemlemiꢀtir. AĐHS’nin 6/1 maddesinin ihlal edildiği   sonucuna vardığı geçmiꢀ benzer davalara atıfta bulunmuꢀtur (bkz., Özel – Türkiye, no.   42739/98, 7 Kasım 2002; Özdemir – Türkiye, no. 59659/00, 6 ꢁubat 2003). Somut davada,   söz konusu içtihattan sapmasını gerektirecek özel bir durum görmemiꢀtir. Dolayısıyla, söz   konusu açıdan, AĐHS’nin 6/1 maddesi ihlal edilmiꢀtir.   B. Baꢀvuranların gözaltında avukat yardımından yararlanma haklarına iliꢀkin   olarak   Baꢀvuranlar, gözaltı süresinde avukat yardımının reddedilmesi nedeniyle savunma   haklarının ihlal edildiğini iddia etmiꢀlerdir. Bilhassa haklarındaki ciddi suçlamalar dikkate   alındığında gözaltı zarfında avukat yardımından yararlanma haklarına kısıtlama getirilmesinin   adil yargılanma haklarını ihlal ettiğini ifade etmiꢀlerdir.   Hükümet, ilk olarak, Abdülkadir Eraslan isimli baꢀvuranın 5 Ekim 1994 tarihinde   avukatı ile görüꢀtüğünü ileri sürmüꢀtür. Hükümet, ayrıca, baꢀvuranların gözaltı zarfında   avukat yardımı talebinde bulunmadıklarını belirtmiꢀtir.   AĐHS’nin 35. maddesinin 3. paragrafı çerçevesinde baꢀvurunun bu kısmının açıkça   dayanaktan yoksun olmadığını kaydeden AĐHM, ayrıca, diğer koꢀullar açısından   incelendiğinde de kabuledilemezlik unsuru taꢀımadığını tespit etmiꢀtir. Bu nedenle baꢀvuru   kabuledilebilir niteliktedir.   AĐHM, Hükümet’in sunduğu belgelerden, Abdülkadir Eraslan’ın avukatıyla 5 Ekim   tarihinde saat 15:00-15:15 arasında görüꢀtüğünü gözlemlemiꢀtir. Bu görüꢀmenin   ayrıntılarına göre, Eraslan’ın avukatı baꢀvurana sağlık durumunu ve bir ihtiyacı olup   olmadığını sormuꢀtur. Baꢀvuran iyi olduğu ve bir ꢀeye ihtiyacı olmadığı yönünde yanıt   vermiꢀtir. AĐHM, cezai yargılama hazırlığında soruꢀturma sürecinin öneminin altını çizdiği   Salduz ( [BD], no. 36391/02, 27 Kasım 2008) kararına atıfta bulunmuꢀtur; zira, soruꢀturma   sürecinde elde edilecek deliller yargılama zarfında suçlamanın hangi çerçeve içinde   değerlendirileceğini belirlemektedir. AĐHM, ayrıca, adil yargılama hakkının yeterince   “uygulanabilir ve etkili” olarak muhafaza edilebilmesi için 6/1 maddesinin, kural itibariyle,   davanın özel koꢀullarında hakkın kısıtlanmasına iliꢀkin zorunlu nedenler olmadığı sürece,   ꢀüphelinin polis tarafından ilk sorgulamasından itibaren avukata eriꢀimi gerekli kıldığını   belirtmiꢀtir. Yukarıda belirtilenler dikkate alındığında ve avukat eriꢀimine uygulanan   kısıtlamanın sistematik bir kısıtlama olduğu göz önünde bulundurulduğunda, 3842 sayılı   Kanun’un 31. maddesine uygun olarak ve devlet güvenlik mahkemeleri yetki alanına giren bir   suçla bağlantılı olarak gözaltında tutulan herkes için geçerli olarak, AĐHM, Eraslan’ın   gözaltında avukatıyla görüꢀmüꢀ olduğunu; ancak söz konusu görüꢀmenin sadece on beꢀ   dakika sürdüğünü ve hiçbir ꢀekilde baꢀvuranın savunma haklarıyla bağlantılı olmadığını   gözlemlemiꢀtir. Ayrıca, Hükümet’in baꢀvuranların geri kalanının avukat yardımı talep   etmediği yönündeki iddiası hususunda, AĐHM, baꢀvuranların avukata eriꢀim hakkına   uygulanan kısıtlamanın sistematik olduğunu ve devlet güvenlik mahkemeleri yetki alanına   giren bir suçla bağlantılı olarak gözaltında tutulan herkes için geçerli olduğunu   gözlemlemiꢀtir.   AĐHM, bu bağlamda, Salduz (yukarıda anılan) davasında söz konusu ꢀikayeti   incelemiꢀ olduğunu ve AĐHS’nin 6/1 maddesiyle bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesinin ihlalini   tespit ettiğini belirtmiꢀtir. Somut davada, AĐHM’nin yukarıda belirtilen Salduz davasındaki   kararlarından sapmasını gerektirecek özel bir durum yoktur. Dolayısıyla, AĐHS’nin 6/1   maddesiyle bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesi ihlal edilmiꢀtir.   C. Dava süresine iliꢀkin olarak   Baꢀvuranlar, dava süresinin, AĐHS’nin 6/1 maddesinin makul süre ꢀartına uygun   olmadığı konusunda ꢀikayetçi olmuꢀlardır.   Hükümet, dava süresinin makul süreyi aꢀmadığını ifade etmiꢀtir.   AĐHM, ihtilaf halinde olan yargılama süresinin, baꢀvuranların yakalanmasıyla (27   Eylül 1994 ve 28 Temmuz 1996 arasında farklı tarihlerde) baꢀladığını ve Yargıtay’ın karar   tarihi olan 9 Aralık 1999’da sona erdiğini gözlemlemiꢀtir. Dolayısıyla, dava süresi, iki   aꢀamalı bir yargıda, üç yıl dört ay ile beꢀ yıl iki ay arasında değiꢀmektedir. Bu süre zarfında,   yerel mahkemeler dört karar sunmuꢀlardır. AĐHM, ayrıca, cezai kovuꢀturmanın, hepsi ciddi   suçlarla itham edilen kırk altı sanık hakkında baꢀlatıldığını ve ulusal mahkemelerin sanıkların   her birine iliꢀkin olarak olay tespiti yapması gerektiğini gözlemlemiꢀtir. Davaya iliꢀkin özel   koꢀullar ıꢀığında, AĐHM, cezai yargılama süresinin AĐHS’nin 6/1 maddesi uyarınca makul   süreyi aꢀmadığını değerlendirmiꢀtir.   AĐHM, baꢀvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve AĐHS’nin 35.   maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiꢀtir.   II. DĐĞER AĐHS ĐHLALLERĐ   Baꢀvuranlar AĐHS’nin 14. maddesine atıfta bulunmuꢀlar ve devlet güvenlik   mahkemeleri ile sıradan mahkemeler arasındaki usul farklılığının ayrım yarattığını   belirtmiꢀlerdir. Ayrıca, AĐHS’nin 34. maddesi uyarınca, Yargıtay’ın nihai kararının taraflara   tebliğ edilmemesinin, bireysel baꢀvuru yapma haklarının etkili bir ꢀekilde uygulanmasını   engellediğini iddia etmiꢀlerdir.   AĐHM, dava dosyasında, söz konusu hükümlerin ihlalini ortaya koyacak bir belge   görmemiꢀtir. AĐHM, baꢀvurunun bu kısmının açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve AĐHS’nin   35. maddesinin 3. ve 4. paragrafları uyarınca reddedilmesi gerektiği kararını vermiꢀtir.   III. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐNĐN UYGULANMASI   Baꢀvuranlar belirli bir miktar belirtmeden maddi tazminat talebinde bulunmuꢀlardır.   Manevi tazminat olarak ise Nadir Kalkan için 70.000 Euro, Abdülkadir Eraslan için 50.000   Euro, Murat Satık için 40.000 Euro ve geri kalan baꢀvuranların her biri için 20.000 Euro talep   edilmiꢀtir. Ayrıca, herhangi bir belge sunmaksızın yargılama masraf ve giderlerine karꢀılık   10.000 Euro talep etmiꢀlerdir.   Hükümet bu taleplere itiraz etmiꢀtir.   AĐHM, talep edilen maddi tazminat ile tespit edilen ihlal arasında illiyet bağı   görmemiꢀ ve bu nedenle bu talebi reddetmiꢀtir. Ancak, AĐHM, baꢀvuranların, tek baꢀına ihlal   tespitiyle telafi edilemeyecek ölçüde manevi zarar görmüꢀ olduklarını değerlendirmiꢀtir.   AĐHM, hakkaniyet temelinde karar vererek, bu baꢀlık altında baꢀvuranların her birine 1.000   Euro ödenmesine karar vermiꢀtir.   AĐHM, dolayısıyla, baꢀvuranlara yönelik en uygun tazmin yolunun, talep etmeleri   halinde, AĐHS’nin 6/1 maddesi gereklerine uygun olarak yeniden yargılanmaları olacağını   değerlendirmiꢀtir (bkz., üzerinde gerekli değiꢀiklikler yapıldıktan sonra, Gençel – Türkiye, no.   53431/99, 23 Ekim 2003 ve yukarıda anılan Salduz).   Yargılama masraf ve giderleri hususunda, Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi içtihadına   göre, baꢀvuran, ancak mahkeme masraflarının zorunlu olarak ve gerçekten yapıldığı ve   miktarının makul olduğu kanıtlandığı durumda mahkeme masraflarının ödenmesi hakkına   sahiptir. Somut davada, baꢀvuranlar talep edilen masrafların çoğunluğunun gerçekten   yapıldığını kanıtlamamıꢀlardır. Dolayısıyla, bu baꢀlık tazminat ödenmeyecektir.   Gecikme faizi Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı   orana üç puanlık bir artıꢀ eklenerek belirlenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYANARAK, AĐHM OYBĐRLĐĞĐ ĐLE   1. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığına ve baꢀvuranlara   gözaltında avukat yardımı sağlanmamasına iliꢀkin ꢀikayetlerin kabuledilebilir; baꢀvurunun   kalanının kabuledilemez olduğuna;   2. Đzmir Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin bağımsızlığı ve tarafsızlığı hususunda AĐHS’nin 6/1   maddesinin ihlal edildiğine;   3. Baꢀvuranlara gözaltında avukat yardımı sağlanmaması nedeniyle AĐHS’nin 6/1 maddesiyle   bağlantılı olarak 6/3 (c) maddesinin ihlal edildiğine;   4. a) AĐHS’nin 44. maddesinin 2. paragrafı gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç   ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilmek üzere ve tabi   olabilecek her türlü vergi ve harçtan muaf olarak Savunmacı Hükümet tarafından   baꢀvuranların her birine manevi tazminat olarak 1.000 Euro (bin Euro) ödenmesine;   b) Yukarıda belirtilen tutarlar üzerine, söz konusu üç aylık sürenin bittiği tarihten itibaren   ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem marjinal kredi   kolaylıklarına uyguladığı faiz oranının üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faiz   uygulanmasına;   5. Adil tatmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine   KARAR VERMĐꢁTĐR.   Đꢀbu karar Đngilizce olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM Đç Tüzüğü’nün 77. maddesinin 2. ve   3. paragrafları gereğince 6 Ekim 2009 tarihinde yazılı olarak bildirilmiꢀtir.   Sally Dollé   Zabıt Katibi   Françoise Tulkens   Baꢀkan   EK   BAꢁVURANLAR LĐSTESĐ   1. Abdülkadir Eraslan, 1966 doğumlu, Bursa Cezaevi’nde tutulmaktadır.   2. Murat Satık, 1962 doğumlu, Đstanbul’da ikamet etmektedir.   3. Ali Haydar Özdemir, 1973 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   4. Mehmet Kıꢀanak, 1962 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   5. Kadir Satık, 1966 doğumlu, Đstanbul’da ikamet etmektedir.   6. Sayime Sefer, 1971 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   7. Nevzat Sağnıç, 1956 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   8. Mine Neꢀe Sağnıç, 1957 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   9. Nadir Kalkan, 1957 doğumlu, Bursa Cezaevi’nde tutulmaktadır.   10. Metin Göktepe, 1966 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   11. Neslihan Göktepe, 1973 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   12. Mehmet Eraslan, 1952 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   13. Emsihan Karatay, 1969 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   14. Fazilet Ülkü Bozkurt, 1971 doğumlu, Đzmir’de ikamet etmektedir.   6