60367/08;961/11

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Foreign Affairs] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Spraw Zagranicznych] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 203 Styczeń 2017 r. Khamtokhu i Aksenchik p. Rosji [Wielka Izba] – skargi nr 60367/08 i 961/11 Wyrok z 24.01.2017 r. [Wielka Izba] Art. 14 Dyskryminacja Rzekomo dyskryminacyjny charakter przepisów regulujących podleganie karze dożywotniego pozbawienia wolności: brak naruszeń Fakty – Art. 57 rosyjskiego Kodeksu karnego przewiduje, że kara dożywotniego pozbawienia wolności może zostać wymierzona za pewne szczególnie poważne przestępstwa. Jednakże kara taka nie może zostać nałożona na kobiety, na osoby, które w chwili popełnienia przestępstwa nie miały ukończonego 18 roku życia, lub na osoby, których wiek w momencie skazania wynosił 65 lat lub więcej. Rosyjski Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie uznawał za niedopuszczalne skargi zarzucające niezgodność tego przepisu z konstytucyjną ochroną przed dyskryminacją, między innymi na tej podstawie, że jakakolwiek różnica w traktowaniu oparta jest na zasadach sprawiedliwości i względach humanitarnych oraz umożliwia wzięcie pod uwagę wieku oraz cech społecznych i fizjologicznych przy określaniu wymiaru kary. W skargach do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka obaj skarżący, dorośli mężczyźni odbywający karę dożywotniego pozbawienia wolności za przestępstwa, zarzucali – na podstawie art. 14 Konwencji [o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności] w związku z art. 5 – traktowanie ich w sposób dyskryminujący w stosunku do innych kategorii skazanych, którzy z mocy prawa byli wyłączeni spod kary dożywotniego pozbawienia wolności. W dniu 1 grudnia 2015 r. Izba Trybunału postanowiła zrzec się właściwości na rzecz Wielkiej Izby. Prawo – Art. 14 w związku z art. 5 (a) Zastosowalność – Art. 5 Konwencji nie wyklucza wymierzenia kary dożywotniego pozbawienia wolności w przypadkach, gdy kara taka jest przewidziana przez prawo krajowe. Zakaz dyskryminacji zawarty w art. 14 wykracza jednak poza korzystanie z praw i wolności, których zagwarantowania wymaga Konwencja i jej Protokoły od wszystkich państw, i ma on zastosowanie również do tych dodatkowych praw – objętych generalnym zakresem zastosowania jakiegokolwiek artykułu Konwencji – które państwo zdecydowało się dobrowolnie zapewnić. Wynika z tego, że sytuacje, gdy ustawodawstwo krajowe wyłącza pewne kategorie skazanych więźniów spod kary dożywotniego pozbawienia wolności, objęte są zakresem art. 5 ust. 1 dla celów zastosowalności art. 14 rozpatrywanego w związku z tym postanowieniem. Art. 57 rosyjskiego Kodeksu karnego ustanawia zasady wymiaru kary, które wprowadzają rozróżnienie na podstawie płci i wieku w odniesieniu do kary dożywotniego pozbawienia wolności, podczas gdy obie te przesłanki są zakazanymi podstawami dyskryminacji na mocy art. 14 Konwencji. Art. 14 w związku z art. 5 ma zatem zastosowanie. (b) Zgodność – Zasady wymiaru kary, które wyłączają kobiety i młodocianych sprawców oraz sprawców w wieku 65 lat lub powyżej spod kary dożywotniego pozbawienia wolności, prowadzą do różnego traktowanie ze względu na płeć i wiek. Zadeklarowany przez Rząd cel promowania zasad sprawiedliwości i humanitaryzmu poprzez uwzględnienie wieku oraz „cech fizjologicznych” różnych kategorii przestępców może być uznany za uprawniony w kontekście zasad określania wymiaru kary i dla celów zastosowania art. 14 w związku z art. 5 ust. 1. W odniesieniu do kwestii proporcjonalności, kara dożywotniego pozbawienia wolności jest w rosyjskim Kodeksie karnym zastrzeżona dla kilku szczególnie poważnych przestępstw, w odniesieniu do których, po uwzględnieniu wszystkich okoliczności obciążających i łagodzących, sąd jest pewny, że jedynie kara dożywotniego pozbawienia wolności odpowiada przestępstwu. Wymierzenie tego rodzaju kary za jakiekolwiek przestępstwo nie jest ani obowiązkowe, ani automatyczne, niezależnie od tego, jak poważne byłoby to przestępstwo. Rozstrzygnięcia zapadłe w postępowaniach wobec skarżących oparte zostały na konkretnych stanach faktycznych ich spraw, a wymierzone im kary stanowiły efekt zindywidualizowanego zastosowania prawa karnego przez sąd, którego swoboda uznania przy wyborze odpowiedniej kary nie była ograniczona. W tych okolicznościach, zważywszy na penologiczne cele ochrony społeczeństwa oraz ogólnego i indywidualnego odstraszania, kary dożywotniego pozbawienia wolności wymierzone skarżącym nie wydają się arbitralne ani nieuzasadnione. Ponadto skarżący kwalifikować się będą do przedterminowego zwolnienia po pierwszych 25 latach kary pod warunkiem przestrzegania regulaminu więziennego, a więc w ich sprawach nie zachodzą kwestie porównywalne do tych, które miały miejsce w sprawach Vinter i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu ([Wielka Izba], nr 66069/09 et al., 9 lipca 2013 r., Nota informacyjna nt. orzecznictwa nr 165[1]) oraz Murray p. Holandii ([Wielka Izba], nr 10511/10, 26 kwietnia 2016 r., Nota informacyjna nt. orzecznictwa nr 195). (i) Różne traktowanie ze względu na wiek – Brak jest powodów do kwestionowania różnego traktowania skarżących i młodocianych sprawców. Wyłączenie młodocianych sprawców spod kary dożywotniego pozbawienia wolności jest zgodne ze wspólnym podejściem systemów prawnych wszystkich Układających się Państw Stron. Jest również zgodne ze standardami międzynarodowymi w tym obszarze*, a jego oczywistym celem jest ułatwienie resocjalizacji młodocianych sprawców. Trybunał uznał, że pociąganie młodocianych sprawców do odpowiedzialności, niezależnie od powagi ich czynu, powinno następować z odpowiednim uwzględnieniem ich domniemanej niedojrzałości umysłowej i emocjonalnej, jak też większej elastyczności ich osobowości oraz zdolności do resocjalizacji i poprawy. W odniesieniu do różnego traktowania w stosunku do sprawców w wieku 65 lat lub powyżej, Trybunał nie dostrzegł powodów, by stwierdzić brak obiektywnego i rozsądnego uzasadnienia przepisów krajowych wyłączających sprawców w wieku 65 lat lub powyżej spod kary dożywotniego pozbawienia wolności. Cel tego przepisu co do zasady pokrywa się ze względami, które przemawiają za kwalifikowaniem się dorosłych sprawców płci męskiej w wieku poniżej 65 lat, takich jak skarżący, do przedterminowego zwolnienia po pierwszych 25 latach kary, a podejście to opisane zostało w sprawie Vinter jako wspólne dla prawodawstw krajowych, w których przewidziana jest kara dożywotniego pozbawienia wolności. W przypadku starszych sprawców jeszcze większe znaczenie ma to, aby możliwość skrócenia dożywotniego więzienia nie stała się jedynie iluzoryczną możliwością (ii) Różne traktowanie ze względu na płeć – Trybunał odnotował różne instrumenty europejskie i międzynarodowe odnoszące się do potrzeby ochrony kobiet przed przemocą ze względu na płeć, wykorzystaniem i molestowaniem seksualnym w środowisku więziennym, jak też do potrzeby ochrony ciąży i macierzyństwa. Rząd przedstawił dane statystyczne wskazujące na znaczącą różnicę między całkowitą liczbą osadzonych w więzieniu mężczyzn i kobiet, a także wskazał na względnie niską liczbę osób skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Do Trybunału nie należy przeprowadzanie ponownej – bo dokonanej już przez władze krajowe – oceny danych, którymi władze te dysponują, czy też względów penologicznych, które dane te mają wykazywać. W szczególnych okolicznościach tej sprawy istnieją wystarczające podstawy do uznania przez Trybunał, że istnieje interes publiczny w wyłączeniu kobiet-sprawców spod kary dożywotniego pozbawienia wolności poprzez regulację generalną. *** Naturalne jest, że władze krajowe, których obowiązkiem jest również uwzględnianie, w granicach swej jurysdykcji, interesów całego społeczeństwa, powinny korzystać z szerokiej swobody uznania w sytuacjach, w których mają rozstrzygać o sprawach wrażliwych, takich jak polityka karna. Ponieważ delikatne kwestie, które zostały podniesione w obecnej sprawie, dotykają dziedzin, w których (poza wyłączeniem młodocianych przestępców spod kary dożywotniego pozbawienia wolności) istnieje niewielki obszar wspólny dla Państw Członkowskich, a generalnie wydaje się też, że prawo jest obecnie w fazie przejściowej, władzom każdego Państwa należy pozostawić szeroki margines oceny. Trudno zatem krytykować rosyjskiego ustawodawcę za ustanowienie – w sposób odzwierciedlający ewolucję społeczeństwa w tej sferze – wyłączenia pewnych grup przestępców spod kary dożywotniego pozbawienia wolności. Uwzględniając wszystkie kwestie, wyłączenie takie jest przejawem postępu społecznego w sprawach penologicznych. Wobec braku wspólnego podejścia do kwestii wymierzania kary dożywotniego pozbawienia wolności władze rosyjskie nie przekroczyły swego marginesu oceny. Podsumowując, należy stwierdzić, że choć pozwane Państwo – dążąc do realizacji zasad sprawiedliwości i humanitaryzmu – z pewnością mogłoby rozciągnąć wyłączenie spod kary dożywotniego pozbawienia wolności na wszystkie kategorie sprawców, nie miało ono takiego obowiązku na podstawie Konwencji w świetle jej obecnej interpretacji przez Trybunał. Ponadto, mając na względzie praktykę stosowania kary dożywotniego pozbawienia wolności w Federacji Rosyjskiej, tak pod względem sposobu jej wymierzania, jak też możliwości jej późniejszej ponownej oceny, a także interesy całego społeczeństwa w zakresie, w jakim pozostają one w zgodzie z Konwencją, oraz mając na uwadze szeroki margines oceny przysługujący pozwanemu Rządowi, Trybunał uznał, że zachowana została rozsądna proporcja między zastosowanymi środkami a realizowanym uprawnionym celem. Zaskarżone wyłączenia nie stanowiły zakazanego różnego traktowania. Dochodząc do tego wniosku, Trybunał wziął w pełni pod uwagę potrzebę interpretowania Konwencji w sposób harmonijny i zgodny z jej ogólnym duchem. Rozstrzygnięcia: brak naruszenia ze względu na wiek (szesnastoma głosami do jednego); brak naruszenia ze względu na płeć (dziesięcioma głosami do siedmiu). * Zalecenie Komitetu Praw Dziecka (Komentarz ogólny nr 10 (2007)) w sprawie zniesienia wszystkich form dożywotniego pozbawienia wolności za przestępstwa popełnione przez osoby w wieku poniżej 18 lat oraz Rezolucja A/RES/67/166 Zgromadzenia Ogólnego NZ w sprawie praw człowieka w wymiarze sprawiedliwości, wzywająca państwa do rozważenia zniesienia wszystkich form dożywotniego pozbawienia wolności wobec takich osób.   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa     [1] Zobacz również tłumaczenie na język polski wyroku ws. Vinter i Inni p. Zjednoczonemu Królestwu