61353/00

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYİ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   TUNCELĐ KÜLTÜR VE DAYANIꢀMA DERNEĞĐ - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢁvuru no: 61353/00)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Ekim 2006   Đꢀbu karar AĐHS’nin 44§2 maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecektir. ꢁekli   bazı düzeltmelere tabi olabilir.   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ( 61353/00) baꢀvuru no’lu davanın nedeni, bu   ülkede faaliyet gösteren Tunceli Kültür ve Dayanıꢀma Derneği’ nin (baꢀvuran) 20 Temmuz   tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) 34. maddesi uyarınca Avrupa   Đnsan Hakları Mahkemesi’ne (Mahkeme) yasal temsilcisi aracılığıyla yapmıꢀ olduğu   baꢀvurudur.   Baꢀvuran, AĐHM önünde Đstanbul Barosu avukatlarından Ö. Kılıç tarafından temsil   edilmektedir.   OLAYLAR   DAVA KOꢁULLARI   Eylül 1995 tarihinde Tunceli Kültür ve Dayanıꢀma Derneği (buradan itibaren   ‘dernek’) yönetim kurulu, dernek baꢀkanı Yeꢀilgöz’ü derneğe karꢀı açılan ya da dernek   tarafından açılacak her türlü davada derneği temsil etmekle yetkili kılmıꢀtır.   Kasım 1996 tarihinde derneğin yönetim kurulu kongreyle toplanmıꢀtır.   Kasım 1996 tarihinde, bu toplantıya nezaret etmekle sorumlu polisler tarafından bir   rapor hazırlanmıꢀtır. Katılımcılar tarafından kongre esnasında yapılan açıklamalar Dernekler   Bürosu Müdürlüğü’ne iletilmiꢀtir.   Aralık 1996, 26 Mayıs 1997 ve 21 Nisan 1998 tarihlerinde Cumhuriyet Savcısı,   baꢀkan, iki büro görevlisi ve on bir yönetim kurulu üyesi hakkında, tartıꢀmalı kongrede   derneğin sosyal amacına aykırı olmasına rağmen siyasi içerikli açıklamalar yapmak ya da   yapılmasına izin vermek suçlamasında bulunmuꢀ ve 2908 no’lu Dernekler Kanunu’nun 5 § 6   ve 76. maddeleri uyarınca mahkumiyetlerini talep etmiꢀtir.   Kasım 1998 tarihinde Fatih Ceza Mahkemesi, suçlananlardan beꢀinin beraatine   karar verirken; Yeꢀilgöz’ ün de aralarında bulunduğu dernek yönetim kurulu üyesi dokuz   kiꢀiyi bir yıl hapis ve 1 890 000 TL ( yaklaꢀık 5 Euro) para cezasına çarptırmıꢀtır. Bu cezalar,   mahkumların ikisi hariç tamamı için ertelemeye uğramıꢀtır. Bunun dıꢀında Mahkeme, 2908   no’lu kanunun 76 § 1. maddesi uyarınca derneğin feshine hükmetmiꢀtir.   aralık 1998 tarihinde, dernek üyesi dokuz mahkum Yargıtay’a baꢀvuruda   bulunmuꢀlardır. Dilekçelerinde, kanunun ve dava kurallarının ceza mahkemesi tarafından   çiğnendiğini anımsatarak duruꢀmaların yeniden yapılması talebinde bulunmuꢀlardır.   Yargıtay Baꢀsavcısı, 24 Ocak 2000 tarihinde baꢀvurunun esasına iliꢀkin mütalaasını   sunmuꢀtur. Baꢀsavcı mütalaasında, baꢀkan ve bir yönetim kurulu üyesi hakkında ilk derece   mahkemesi tarafından verilen kararın onanmasını ve diğer üyeler hakkında verilen kararın   bozulmasını talep etmiꢀtir.   Bu mütalaa dernek üyelerine bildirilmemiꢀtir.   Yargıtay, 14 ꢁubat 2000 tarihinde, Baꢀsavcı’nın mütalaasını göz önünde bulundurarak,   ilk derece mahkemesinin iki mahkum (dernek baꢀkanı ve bir yönetim kurulu üyesi) hakkında   verdiği kararı onayarak, diğerleri hakkında verilen kararı delil yetersizliği gerekçesiyle   bozmuꢀtur.   Akabinde, dernek feshedilerek malvarlıkları tasfiye edilmiꢀtir.   Böylelikle, 9 Mart 2000 tarihinde Ümraniye Đlçesi Kaymakamlığı baꢀvuranı derneğin   Ümraniye ꢀubesinin adli tasfiyesi için tutanak hazırlandığı konusunda bilgilendirmiꢀtir.   Mart 2000 tarihinde derneğin Kartal ꢀubesinin tasfiyesine iliꢀkin tutanak   hazırlanmıꢀtır.   Aynı ꢀekilde, 22 Mart 2000 tarihinde, derneğin Beyoğlu ꢀubesinin tasfiyesi için   tutanak hazırlanmıꢀtır.   HUKUK AÇISINDAN   KABULEDĐLEBĐLĐRLĐK HAKKINDA   AĐHM, baꢀvurunun, AĐHS’nin 35§3. maddesi uyarınca açıkça dayanaktan yoksun   olduğu ilan edilemeyeceğini tespit etmektedir. Baꢀka hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi   bulunmamaktadır. Bu nedenle baꢀvuru, kabuledilebilirdir.   AĐHS’ NĐN 11. MADDESĐNĐN ĐHLALĐ ĐDDĐASI HAKKINDA   Baꢀvuran, üyelerince yapılmıꢀ açıklamalar nedeniyle feshedilerek, AĐHS’ nin 10 ve   11. maddelerinde tanımlanmıꢀ dernek kurma özgürlüğü ve ifade özgürlüğü haklarının ihlal   edildiği iddiasındadır. Baꢀvuran, aynı olgulara istinaden, AĐHS’ nin 1. maddesine atıfta   bulunmaktadır. AĐHM, bu ꢀikayetlerin 11. maddenin uygun düꢀen bölümü yönünden   incelenmesine karar vermektedir.   1. Müdahalenin varlığı hakkında   Hükümet ve baꢀvuran derneğin feshinin dernek kurma özgürlüğüne bir müdahale   olarak yorumlanacağını kabul etmektedirler. Bu, aynı zamanda AĐHM’ nin de görüꢀüdür.   2. Müdahalenin gerekçesi hakkında   a) << yasa tarafından öngörülen>>   Taraflar, müdahalenin <<yasa tarafından öngörüldüğü>> hususunda birleꢀmektedirler.   Fatih Ceza Mahkemesi tarafından alınan tartıꢀmalı tedbir, 2908 no’lu eski yasanın 5, 37 ve 76.   maddelerine dayanmaktaydı. AĐHM, bu tahlili gözardı etmek için hiçbir neden   görmemektedir.   b) Meꢀru amaç   Hükümet, bu tartıꢀmalı müdahalenin, ulusal güvenliğin korunması, kamu düzeninin   ayakta tutulması, suçun önlenmesi gibi 11 § 2. madde bakımından meꢀru bir hedefi gözettiğini   ve zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaca cevap verdiğinden gerekli olduğunu iddia etmektedir.   Baꢀvuran, görüꢀ belirtmemektedir.   AĐHM, tartıꢀmalı tedbirin, 11. maddenin 2. paragrafı anlamında ulusal güvenliğin   korunmasını amacını taꢀıdığı için en azından meꢀru amaçlardan birini gözetmiꢀ olarak kabul   edilebileceğini takdir etmektedir.   c) << Demokratik bir toplumda gerekli olan>>   Hükümet, tartıꢀmalı tedbirin demokratik bir toplumda gerekli olduğu ve zorlayıcı bir   toplumsal ihtiyaca cevap verdiğini ve meꢀru bir amaç taꢀıdığını ileri sürmektedir. Hükümet   ayrıca, Dernekler Kanunu’nun değiꢀtiğini belirtmektedir.   Baꢀvuran, iddialarını yinelemektedir.   AĐHM, 11. madde bağlamında siyasi partilerin çoğulculuk ve demokrasi açısından   oynadıkları temel role sık sık vurgu yapmıꢀtır. Ancak, özellikle kültürel ve manevi mirasın   korunması, bir dinin tebliği ve öğretimi, etnik kimlik arayıꢀı, yahut azınlık bilincinin ortaya   konulması gibi baꢀka türde sosyal ve ekonomik amaçlar güden, baꢀka amaçlar için kurulmuꢀ   dernekler de demokrasinin düzgün iꢀleyiꢀi için aynı derecede önemlidirler. Aslında   çoğulculuk, çeꢀitliliğe, kültürel geleneklerin dinamiğine, etnik ve kültürel kimliklere, dini   inanıꢀlara, sanatsal, edebi, toplumsal ve ekonomik düꢀünce ve anlayıꢀlara karꢀı saygıya ve   tüm bunların kabulüne dayanır. Farklı kimliklere sahip kiꢀi ve gruplar arasındaki uyumlu   etkileꢀim, toplumsal bütünlüğün sağlanmasının esasıdır. Sivil bir toplum düzgün bir biçimde   iꢀlediğinde, vatandaꢀların geniꢀ ölçüde demokratik sürece, baꢀkalarıyla biraraya gelerek, ortak   hedefler etrafında birlikte hareket eden dernekler aracılığıyla katılmaları tamamen doğaldır   (bkz. Gorzelik ve diğerleri- Polonya no: 44158/98).   AĐHM, demokrasi ve çoğulculuk arasındaki doğrudan iliꢀkiye defaaten vurgu yaptığını   ve ancak ve ancak ikna edici ve buyurucu nedenlerle bu özgürlüğe kısıtlama getirilebileceği   ilkesini ortaya koyduğunu hatırlatmaktadır (bkz. sözgelimi IPSD ve diğerleri – Türkiye no:   35832/97, § 35, 25 Ekim 2005, Sidiropulos ve diğerleri – Yunanistan 10 Temmuz 1998 tarihli   karar).   AĐHM, derneğin sosyal amacına aykırı olmasına rağmen siyasi içerikli açıklamalar   yapmak suçlamasıyla derneğin yönetici ve üyelerine karꢀı ceza davası açıldığını   gözlemlemiꢀtir. Oysa ceza mahkemesi gerekçeli kararında, derneğin değil haklarında dava   açılmıꢀ kiꢀilerin cezai sorumluluğu bulunduğunu takdir etmiꢀtir. Buna rağmen mahkeme,   yalnızca yöneticileri mahkum etmemiꢀ, ceza davasına konu olmadığı halde 2908 no’lu eski   yasanın 5 ve 76. maddeleri uyarınca derneği de feshetmiꢀtir. Dernek, derhal ve kesin olarak   feshedilmiꢀtir. AĐHM, alınan tartıꢀmalı tedbirin aꢀırı derecede ağır olduğunu tespit etmiꢀtir.   AĐHM, bu bakımdan verilmiꢀ cezaların cinsi ve ağırlığı gibi unsurların da   müdahalenin orantılılığı ölçmek gerektiğinde dikkate alınması gerektiğini ifade etmektedir.   Yukarıda belirtilen hususlar gözönüne alındığında, AĐHM, Fatih Ceza Mahkemesi’nce   derneğe verilen cezanın Hükümet tarafından zikredilen herhangi bir meꢀru amaçla orantılı   olarak kabul edilemeyeceği sonucuna varmıꢀtır. Bu yüzden AĐHM, derneğin feshinin   ‘zorlayıcı toplumsal bir sebebe’ makul bir biçimde cevap veremeyeceğini ve bu nedenle   ‘demokratik bir toplumda gerekli’ olmadığını takdir etmektedir (bkz. mutatis mutandis,   Türkiye Birleꢀik Komünist Partisi ve diğerleri - Türkiye 30 Ocak 1998 tarihli karar).   Bu nedenlerle, mevcut davada 11. madde ihlal edilmiꢀtir.   AĐHS’ NĐN 6 VE 13. VE 1 NO’ LU EK PROTOKOL’ ÜN 1. MADDESĐNĐN ĐHLALĐ   ĐDDĐALARI HAKKINDA   Baꢀvuran, ulusal mahkemeler önünde adil bir yargılamadan yararlanamadığını ve 2908   no’ lu yasanın değiꢀtirilmesi yahut yürürlükten kaldırılması amacıyla bir hukuk yoluna sahip   olmadığından yakınmaktadır. Ayrıca, feshi sonucunda aidat, yardım ve bağıꢀların kesilmesi   nedeniyle ortaya çıkan maddi sonuçlardan yakınmaktadır. Baꢀvuran, AĐHS’ nin 6 ve 13. ve 1   No ‘lu Ek Protokol’ ün 1. maddesinin ihlal edildiğini iddia etmektedir.   AĐHM, AĐHS’ nin 11. maddesinin ihlali tespitine neden olan gerekçeleri gözönünde   bulundurarak, söz konusu maddelerin ihlal edilip edilmediğini incelemeye gerek olmadığı   kanaatindedir.   Tazminat   Baꢀvuran, maddi tazminat olarak 5 000 Euro talep etmektedir. Feshi nedeniyle, ꢀahsi   mallarından, üye ve sempatizanlarının aidatlarından ve kamu yardımlarından   yararlanamadığını iddia etmektedir.   Yönetim kurulu üyelerinin her biri için 2 000 Euro ve baꢀkanı Yeꢀilgöz içinde 4 000   Euro olmak üzere toplam olarak 20 000 Euro talep etmektedir.   Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.   AĐHM, söz konusu talebin, Dernekler Kanunu’nda yer alan derneklere yardım   yapılmasını belirli ꢀartlara bağlayan düzenlemelerin itibari bir ugulamasına dayandığını   kaydetmektedir. Aynı ꢀekilde, üye ve sempatizanların aidatları da bir tahmine dayanmaktadır.   Oysa, ne muhtemel aidatların miktarı ne de sözü edilen düzenlemelerin dernek için   uygulanması üzerine tahmin yürütülemez. Sonuç olarak, bu talep reddedilmelidir (bkz.   mutatis mutandis, Türkiye Birleꢀik Komünist Partisi ve diğerleri adıgeçen,§ 69)   AĐHM, baꢀvuranın manevi zarara uğradığını kabul etmektedir. Ancak bu zararın   tazmini için, 11. maddenin ihlali tespitinin yeterli olduğu kanaatindedir.   Masraf ve harcamalar   Baꢀvuran, AĐHM önünde yaptığı masraf ve harcamalar için 3 110 Euro talep   etmektedir.   Hükümet bu rakama itiraz etmektedir.   Dava unsurlarını göz önünde bulunduran AĐHM, kendi önünde yapılmıꢀ masraf ve   harcamalar için talep edilen rakamı makul bulmaktadır. AĐHM, hakkaniyete uygun olarak   talep edilen rakamın tamamının ödenmesi gerektiğine karar vermiꢀtir.   Gecikme faizi   AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz   oranına üç puanlık bir artıꢀın eklenmesinin uygun olacağına hükmetmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AĐHM   1. Baꢀvurunun kabuledilebilir olduğuna oybirliğiyle;   2. Bire karꢀı altı oyla, AĐHS’ nin 11. maddesinin ihlal edildiğine;   3. AĐHS’nin 6 ve 13. maddeleri ve Ek Protokol’ ün 1. maddesi yönünden yapılan ꢀikayetlerin   ayrıca incelenmesine gerek olmadığına oybirliğiyle;   4. Đhlal kararının tespitinin manevi tazmin için yeterli olacağına oybirliğiyle;   5. Bire karꢀı altı oyla,   a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,   döviz kuru üzerinden Y.T.L.’ye çevrilmek üzere ve miktara yansıtılabilecek her türlü   vergiden muaf tutularak, Savunmacı Hükümet tarafından baꢀvurana masraf ve harcamalar için   Euro ( üç bin yüz on) ödenmesine;   b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet   tarafından, Avrupa Merkez Bankası’nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan   fazlasına eꢀit oranda faiz uygulanmasına;   6. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine oybirliğiyle;   karar vermiꢀtir.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.   maddelerine uygun olarak 10 Ekim 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.