61441/00

C O N S E I L D E   L ' E U R O P E   AVRUPA   KONSEYĐ   AVRUPA ĐNSAN HAKLARI MAHKEMESĐ   SADEGÜL ÖZDEMĐR - TÜRKĐYE DAVASI   (Baꢀvuru no: 61441/00)   KARARIN ÖZET ÇEVĐRĐSĐ   STRAZBURG   Ağustos 2005   Đꢀbu karar Sözleꢀme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koꢀullar çerçevesinde kesinleꢀecek   olup ꢀekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan ve (61441/00) baꢀvuru no’lu davanın nedeni   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2005. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   T.C. vatandaꢀı Sadegül Özdemir’in (baꢀvuran) Avrupa Đnsan Hakları Mahkemesi’ne 27   Temmuz 2000 tarihinde Avrupa Đnsan Hakları Sözleꢀmesi’nin (AĐHS) Temel Đnsan Haklarını   güvence altına alan 34. maddesi uyarınca yapmıꢀ olduğu baꢀvurudur. Baꢀvuran Avrupa Đnsan   Hakları Mahkemesi (AĐHM) önünde Đstanbul barosu avukatlarından M.A. Kırdök tarafından   temsil edilmektedir.   OLAYLAR   Baꢀvuran 1970 doğumlu olup, Đzmit’te ikamet etmektedir.   Baꢀvuran 5 Kasım 1992 tarihinde yaklaꢀık yedi aylık hamileyken Đstanbul Emniyet   Müdürlüğü’ne Terörle Mücadele ꢁubesine bağlı polisler tarafından yakalanarak göz altına   alınmıꢀ, yasadıꢀı örgüt TKP/ML-TĐKKO (Türkiye Komünist Partisi / Marksist Leninist,   Türkiye Đꢀçi Köylü Kurtuluꢀ Ordusu) üyesi olmakla suçlanmıꢀtır.   Emniyet Müdürlüğü polisleri 14 Kasım 1992 tarihinde düzenledikleri soruꢀturma tutanağında   baꢀvuranın bu örgüte bağlı olduğunu ve örgüt bünyesinde eylemlere katıldığını kabul ettiğini   ifade etmiꢀlerdir. Baꢀvuran özellikle, bir ekmek fabrikası soygununa karıꢀtığını ve bunun için   silah taꢀıdığını kabul etmiꢀ, fakat silah kullandığını inkâr etmiꢀtir.   Baꢀvuran 17 Kasım 1992 tarihinde bir doktor tarafından muayene edilmiꢀ, doktor raporuna   göre hiçbir darp veya ꢀiddet izine rastlanmamıꢀtır.   Aynı gün Kocaeli Asliye Ceza Mahkemesi yetkili hakimi karꢀısına çıkarılan baꢀvuran   hakkında tutuklu yargılanma kararı verilmiꢀtir.   Đstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) yetkili hakimi, 17 Aralık 1992’de Đstanbul   DGM Cumhuriyet Savcısı’nın talebi üzerine, iꢀlenen suçun niteliği, kanıtların durumu   gerekçeleriyle baꢀvuranın tutukluluk süresini uzatmıꢀtır.   Cumhuriyet Savcısı, 10 ꢁubat 1993 tarihinde baꢀvuranı ve diğer yedi kiꢀiyi kasten adam   öldürme, yasadıꢀı silahlı bir örgüte yardım ve yataklık etme, güvenlik güçlerine karꢀı koyma   ve anayasal düzeni değiꢀtirme giriꢀiminde bulunma suçları ile itham etmiꢀ ve TCK’nın 168 §   2. ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 5. maddeleri uyarınca baꢀvuranın   mahkumiyetini talep etmiꢀtir.   Nisan 1993 tarihinden 23 Eylül 1994 tarihine dek DGM on iki duruꢀma gerçekleꢀtirmiꢀ,   bunlardan sekizinde yeni yapısıyla toplanmıꢀtır. Mahkeme’nin yeni yapısına değin her   değiꢀiklikte duruꢀma tutanakları yeniden okunmuꢀtur. Bu süreç boyunca dört kez Cumhuriyet   Savcısı değiꢀmiꢀ, sanıklar, görgü tanıkları ve avukatları tekrar tekrar dinlenmiꢀtir.   Baꢀvuranın avukatı savunmasında müvekkilinin cezaevinde doğum yaptığını hatırlatmıꢀ ve   hakkında yeterli delilin bulunmadığının altını çizerek tahliye edilmesi talebini yinelemiꢀtir.   Devam eden bu süreçte DGM, aralarında baꢀvuranın kimliğini de teꢀhis eden görgü   tanıklarının çağrılmasını, Cumhuriyet Savcısı’ndan duruꢀmaya katılmayan bazı tanıkların   adreslerinin belirlenmesini ve bu arada duruꢀma tutanaklarının okunmasını talep etmiꢀtir.   Mahkeme, 12 Ağustos’ta bu davanın diğer altı sanığın davası ile birleꢀtirilmesine karar   vermiꢀtir.   Her duruꢀma sonunda, DGM iꢀlenen suçun niteliği, kanıtların durumu ve tutukluluk tarihi   ıꢀığında sanıkların tutukluluk süresinin devamına karar vermiꢀtir.   DGM, 31 Ekim 1994 tarihinden 26 Mayıs 1995 tarihine dek beꢀ duruꢀma yapmıꢀ, bunlardan   üçünde mahkemenin yeni yapısıyla toplanmıꢀ ve her değiꢀiklikte duruꢀma tutanakları yeniden   okunmuꢀtur.   DGM, 7 Temmuz 1995 tarihinde yeni Cumhuriyet Savcısı baꢀkanlığında toplanmıꢀ, Savcı   olası bir haksızlığı önlemek bakımından baꢀvuranın meꢀruten tahliye edilmesini talep etmiꢀtir.   Bu duruꢀma sonunda, Mahkeme- karꢀı oya rağmen- iꢀlenen suçun niteliğini, kanıtların   durumunu ve tutukluluk süresini dikkate alarak oyçokluğuyla baꢀvuranın tutukluluk halinin   devamına karar vermiꢀtir.   Ağustos 1995 tarihinden 8 Kasım 1996 tarihine kadar DGM, dokuz duruꢀma   gerçekleꢀtirmiꢀ, bunlardan beꢀinde yeni yapısıyla toplanmıꢀ, üç kez Cumhuriyet Savcısı   değiꢀmiꢀtir. Bu süre boyunca baꢀvuranın avukatı müvekkilinin serbest bırakılması talebini bir   çok defa yinelemiꢀ, Mahkeme yukarıda belirtilen gerekçelerle baꢀvuranın tutukluluk halinin   devamına karar vermiꢀtir.   DGM, 27 Aralık 1996’dan 24 Nisan 2000 tarihine yirmi duruꢀma düzenlemiꢀ, bunlardan on   beꢀ tanesinde yeni yapısıyla toplanmıꢀ, bu sürede tanık ve sanıkları, avukatlarını ve   baꢀvuranın avukatını dinlemiꢀtir.   DGM, 26 Mayıs ve 28 Temmuz 1999 tarihlerinde davanın hüküm aꢀamasında olduğunu   belirtmiꢀtir.   Baꢀvuranın avukatı, 17 Ocak 2000 tarihinde yürürlüğe giren protokolün cezaevlerinde   savunma haklarına yönelik bir kısıtlamayı getirdiğine itiraz ederek sözlü savunma yapmayı   reddetmiꢀtir.   Bu duruꢀma sonunda DGM, baꢀvuranı yasadıꢀı bir örgüte mensup olma ve silahlı bir soyguna   katılma suçlarından suçlu bulmuꢀ ve baꢀvuranı otuz iki yıl altı ay hapis cezasına çarptırmıꢀ,   tutuklu yargılanma süresinin bu süreden düꢀürülmesine karar vermiꢀtir.   Mayıs 2001 tarihinde alınan, 30 Mayıs 2001 tarihinde tefhim edilen kararla Yargıtay, Đlk   derece mahkemesi’nin baꢀvuran ve on bir sanık hakkında vermiꢀ olduğu kararını bozmuꢀtur.   Yargıtay kararı DGM’ye bildirilmiꢀtir.   DGM, 20 Aralık 2000 tarihinde baꢀvuranın meꢀruten tahliye edilmesine karar vermiꢀtir.   Dava halen devam etmektedir.   HUKUK AÇISINDAN   I. AĐHS’NĐN 5 § 3. MADDESĐ’NĐN ĐHLAL EDĐLMESĐNE ĐLĐꢀKĐN   Baꢀvuran tutukluluk süresinin aꢀırı uzun olmasından ꢀikayetçi olmakta ve bu durumun   AĐHS’nin 5 § 3. maddesinde yer alan zamanaꢀımı ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmektedir.   Hükümet bu iddiaya karꢀı çıkmaktadır.   A. Kabuledilebilirliğe dair   AĐHM, bu ꢀikayetin AĐHS’nin 35 § 3. maddesi uyarınca dayanaktan yoksun olmadığı tespitini   yapmakta, ayrıca baꢀvurunun kabuledilemez bulunması için hiçbir gerekçe olmadığını   hatırlatmaktadır. Bu durumda baꢀvurunun kabuledilmesi gerekmektedir.   B. Esas hakkında   Hükümet, iꢀlenen suçun niteliği, çokluğu, ağırlığı ve kovuꢀturma yapılan kiꢀiler dikkate   alındığında baꢀvuran hakkındaki tutukluk kararının gerekli olduğunu belirtmektedir. Karar,   her türlü firarı, tekerrürü ve kanıtların yok edilmesi giriꢀimlerini önleme amaçlıdır.   Hükümet, yetkili mercilerin büyük bir titizlikle davayı incelediklerini ifade etmekte,   baꢀvuranın kimi duruꢀmalara katılmayı reddederek ve duruꢀmaya sahte kimlikli bir tanığın   katılmasında ısrarcı olması ile bu sürenin uzamasına katkıda bulunduğunu eklemektedir. Aynı   ꢀekilde baꢀvuranın avukatı da savunmaya yönelik iddialarını sunmayı reddetmiꢀtir.   Baꢀvuran, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin her duruꢀmada hiçbir ayrıntıya girmeden ve kesin   olmaksızın, «iꢀlenen suçun niteliği», «kanıtların durumu» ve «tutukluluk süresi» gibi   gerekçelere dayalı olarak tutukluluk halinin devamına karar verdiğini ve baꢀka bir gerekçe   belirtmeksizin bu süreyi aꢀırı derecede uzattığını ileri sürmektedir.   AĐHM, AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin son kısmında öngörülen sürenin «tutuklunun ilk derece   mercii tarafından esasa dayalı olarak itham edilmesi» olduğunu hatırlatmaktadır (Bkz.   diğerleri arasında, Labita-Đtalya kararı no: 26772/95, § 147, AĐHM 2000-IV). Bu bağlamda   AĐHM, baꢀvuranın tutukluluk süresinin 5 Kasım 1992 tarihinde baꢀladığını ve Devlet   Güvenlik Mahkemesi’nin 12 Haziran 2000 tarihinde vermiꢀ olduğu kararla yaklaꢀık yedi yıl   yedi ay sürdüğünü hatırlatmaktadır.   Mahkeme ayrıca, ilk olarak ulusal makamlara gözaltı süresinin makul süre sınırlarının   aꢀılmamasını gözetmek düꢀtüğünün altını çizmektedir. Bu amaçla, olayların bütününü   incelemek ve masumiyet karinesi, bireysel haklara saygı ilkesine yönelik istisna uyarınca   kamu menfaatini meꢀru kılan zorunluluğun varlığını bertaraf etmek ve alınan kararlarda   serbest bırakılma taleplerini reddeden kararları dikkate almak gerekir. Özellikle mevcut   kararlarda yer alan gerekçelere, ilgili tarafından yapılan baꢀvurularda itilafa mahal vermeyen   olaylara dayalı olarak AĐHM, AĐHS’nin 5 § 3 maddesine yönelik bir ihlalin olup olmadığını   tespit etmek durumundadır (Bkz. Assenov ve diğerleri-Bulgaristan kararı, 28 Ekim 1998,   1998-VIII, § 154).   Bu bağlamda, bir suç iꢀlediği gerekçesiyle tutuklanan kiꢀiye yönelik makul ꢀüphelerin   devamlılığının sine qua non olmazsa olmaz koꢀulu tutukluluk kuralına uygunluktur, fakat   kimi kez bu yeterli olmamaktadır; Mahkeme, hukuki mercilerin hürriyet hakkından yoksun   bırakmaya dair diğer gerekçelerin meꢀruluğunu belirlemek durumundadır. Bu gerekçelerin   «gerekli» ve «yeterli» olduğu takdirde, ulusal makamların yargı süreci boyunca yeterli   ihtimamı gösterip göstermediklerinin ayrıca bilinmesi gerekmektedir (Bkz. diğerleri arasında,   Mansur-Türkiye kararı, 8 Haziran 1995, seri A no: 319-B, § 52).   Bu çerçevede, Devlet Güvenlik Mahkemesi dava dosyasında yer alan unsurlar ıꢀığında her   duruꢀmada düzenli olarak «itham edilen suçun niteliği», «kanıtların durumu», «tutukluluk   tarihi», «tutukluluk süresi», «dava dosyasının içeriği» ve sanıkların durumu gibi benzer   ifadelerle baꢀvuranın serbest bırakılma talebini reddetmiꢀ ve tutukluluk halinin devamına   karar vermiꢀtir. DGM, iki defa, davanın hüküm aꢀamasında olduğunu, bir defa verilen cezanın   uygunluğunu ve iki defa da firar riskini vurgulamıꢀtır.   AĐHM, firar tehlikesinin yalnızca çarptırılan cezanın ciddiyetine indirgenemeyeceğini fakat   tutukluluk halini doğrulayacak ilgili tamamlayıcı kanıtların bütününe göre değerlendirilmesi   gerektiğini hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında sözü edilen Mansur kararı, § 55).   Bununla birlikte AĐHM, ulusal yargı makamlarının – yargı süreci boyunca firar etme riski ile   karꢀı karꢀıya olduklarını – kendi yargılarına tabi sanıkların kaçma olasılığını, her defasında bu   riskin mevcut olduğunu dile getirdiklerini belirtmektedir. Mahkeme, bu tehlikenin zamanla   azalması gerektiğine (Bkz. Neumeister-Avusturya kararı, 27 Haziran 1968, seri:A no:8, s. 39,   § 10) dikkat çekerek, ulusal hakimin esas dayanağında baꢀvuranın kiꢀisel durumuna dair özel   koꢀulları, özellikle yakın bir zamanda doğum yapacağını gözönünde bulundurmadığına itibar   etmektedir. Ulusal yargının tutuklu yargılama süresinin bu denli uzun olmasında ne tür   risklerin bulunduğunu tutukluluk gerekçelerinde açıkça belirtmesi gerekmektedir (Bkz.   diğerleri arasında, Letellier-Fransa kararı, 26 Haziran 1991, seri:A no: 207, s.319, § 43, ve   Zannouti-Fransa, no: 42211/98, § 45, 31 Temmuz 2001).   AĐHM «kanıtların durumu» ile ilgili olarak, sözkonusu yargı süreci boyunca Cumhuriyet   Savcısı’nın olası bir haksızlığı önlemek açısından baꢀvuranın meꢀruten tahliye edilmesi   talebinde bulunduğunu gözlemlemektedir. Aynı ꢀekilde, DGM bünyesinde bulunan bir hakim   üç kez baꢀvuranın tutukluluk haline itiraz etmiꢀtir. Bu bağlamda, AĐHM «delillerin durumu»   ifadesi ile suça iliꢀkin ciddi göstergelerin olabileceğini hatırlatmaktadır. Genel olarak ilgili   etkenler olmasına rağmen, mevcut davada bu durum tek baꢀına ꢀikayet konusu tutukluluk   süresinin bu denli uzun olmasını haklı çıkarmamaktadır. (Bkz. özellikle sözü edilen Mansur   kararı, § 57, ve Demirel-Türkiye kararı, no: 39324/98, § 61, 28 Ocak 2003).   AĐHM son olarak, Hükümetin görüꢀlerinde belirttiği sanık sayısının fazlalığı, suçun her türlü   tekerrürünü önleme ve soruꢀturma kapsamında tanıklar üzerinde baskı oluꢀturulabilecek   sakıncalı her türlü gidiꢀatı bertaraf etme gibi tespitlerin ulusal merciler tarafından dikkate   alınmamıꢀ göründüğünü gözlemlemektedir (Bkz. sözü edilen Demirel kararı, § 61).   Sonuç itibariyle yargın seyrinin incelenmesi gerekmektedir.   Bu çerçevede AĐHM, hakkında açılan davayı «özel ivedilik» ile inceleten tutuklu bir sanığın bu   hakkının, hakimlerin görevlerini istenilen düzeyde ifa edebilmek için gösterdikleri gayrete zarar   vermemesi gerektiğinin ayrımındadır (Bkz. Toth-Avusturya kararı, 12 Aralık 1991, seri:A no:224,   § 77). Bununla birlikte, suç ortaklarının sayısının fazla olması, bahsekonu suçlar ve tanıkların   dinlenmesi nedeniyle baꢀvuran hakkında açılan dava kimi karıꢀıklıkları içermektedir. Yine de bu   süreçteki gecikme baꢀvurana yüklenemez: baꢀvuranın bazı duruꢀmalara katılmayıꢀı Devlet   Güvenlik Mahkemesi’nin toplanmasına engel teꢀkil etmemiꢀ, baꢀvuran ayrıca yargı süresi   boyunca avukatı aracılığıyla temsil edilmiꢀtir.   Ulusal yargının tutumu ile ilgili olarak AĐHM, Devlet’e düꢀen yükümlülüğün makul süre zarfında   yargı mercilerini bir araya getirmek olduğunu hatırlatmaktadır (Bkz. diğerleri arasında sözü edilen   Mansur kararı, § 68). Sözkonusu süreç Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin yapısındaki otuz   değiꢀikliğe damgasını vurmuꢀ, her duruꢀma yeni yapıdan oluꢀan heyetin duruꢀma tutanaklarını   yeniden okumasıyla sürmüꢀtür. Bu süreç aynı zamanda Cumhuriyet Savcısı’nın on sekiz defa   Savcılığa vekaleten atanmasına tanık olmuꢀtur. Her defasında hakimlerin olduğu kadar savcıların   da dava delillerini yeni baꢀtan incelemeleri ile tekerrür eden bu değiꢀikliklerin davanın seyrini   yavaꢀlattığına hiç ꢀüphe yoktur (Bkz. Yavuz-Türkiye kararı, no: 52661/99, § 60, 13 Kasım 2003,   ve mutatis mutandis, sözü edilen Muller kararı, § 48). Bu durumda baꢀvuranın tutukluluk hali   makul süre zarfını aꢀmıꢀtır.   Bu nedenle AĐHS’nin 5 § 3. maddesi ihlal edilmiꢀtir.   II. AĐHS’NĐN 41. MADDESĐ’NĐN UYGULANMASI   A. Tazminat   Baꢀvuran, maddi 34.000.000.000 TL. yaklaꢀık 18.702 Euro ve uğradığı manevi zarar için   15.000.000.000 TL. yaklaꢀık 8.250 Euro talep etmektedir.   Hükümet bu miktarlara karꢀı çıkmaktadır.   AĐHM, ihlal kararının tespiti ile öne sürülen maddi zarar arasında hiçbir illiyet bağı   olmadığından bu talebi reddetmektedir. Buna karꢀılık, maruz kaldığı manevi zarar için   baꢀvurana 6.500 Euro ödenmesini kararlaꢀtırmıꢀtır.   B. Masraf ve harcamalar   Baꢀvuran AĐHM nezdinde yapmıꢀ olduğu harcamalar için 400.000.000 TL. yaklaꢀık 2.200   Euro, AĐHM önündeki temsil gideri için 6.000.000.000 TL. yaklaꢀık 3.300 Euro talep   etmektedir. Baꢀvuran bu yönde avukatlık giderine iliꢀkin dekontu ve avukatlık ücreti tarifesini   sunmaktadır.   Hükümet bu miktarları aꢀırı olarak nitelendirmektedir.   Mahkemenin bu yöndeki yerleꢀik içtihadına göre bir baꢀvuran yapmıꢀ olduğu masraf ve   harcamaların gerçekliğini ve gerekliliğini makul olarak ortaya koyduğu ölçüde bu yönde bir   tazminat elde edebilir. AĐHM, mevcut durumda sunulan deliller ve sözü edilen kriterler   ıꢀığında Mahkeme önündeki süreç için baꢀvurana toplam 2.000 Euro ödenmesini   kararlaꢀtırmıꢀtır.   C. Temerrüt Faizi   AĐHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına 3   puanlık bir artıꢀın ekleneceğini belirtmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, MAHKEME, OYBĐRLĐĞĐYLE,   1. Baꢀvurunun kalan kısmının kabuledilebilir olduğuna ;   2. AĐHS’nin 5 § 3. maddesinin ihlal edildiğine;   3. a) AĐHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleꢀtiği tarihten itibaren üç ay içinde,   miktara yansıtılabilecek vergi ve masraflarla birlikte, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden   Y.T.L.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümetin baꢀvurana;   i.   ii.   iii.   manevi tazminat olarak 6.500 (altı bin beꢀ yüz) Euro ;   masraf ve harcamalara iliꢀkin 2.000 (iki bin) Euro ödemesine;   anılan miktarların her türlü vergiden muaf tutulmasına;   b) Sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ve ödemenin yapılmasına kadar, Avrupa Merkez   Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eꢀit oranda basit faizin   uygulanmasına;   4. Adil tazmine iliꢀkin diğer taleplerin reddine;   KARAR VERMĐꢀTĐR.   Đꢀbu karar Fransızca olarak hazırlanmıꢀ ve AĐHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.   maddelerine uygun olarak 2 Ağustos 2005 tarihinde yazıyla bildirilmiꢀtir.   7