62649/10

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.mfa.gov.pl/en - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.msz.gov.pl - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Nota informacyjna nt. orzecznictwa Trybunału nr 195 Kwiecień 2016 r. İzzettin Doğan i Inni p. Turcji [Wielka Izba]- skarga nr 62649/10 Wyrok z 26.04.2016 r. [Wielka Izba] Art. 9 Art. 9 ust.1 Wolność wyznania Uzewnętrznianie wyznania lub przekonań Odmowa zapewnienia publicznej posługi religijnej dla członków wyznania alawickiego: naruszenie Art. 14 Dyskryminacja Różne traktowanie członków wyznania alawickiego i obywateli należących do większościowego odłamu Islamu: naruszenie Fakty – W czerwcu 2005 r. skarżący, którzy są wyznawcami wiary alawickiej, przedłożyli indywidualnie petycję do Premiera, wnioskując, by posługa związana z praktykowaniem wiary alawickiej stanowiła służbę publiczną, by alawickie miejsca kultu (cemevis) uzyskały status miejsc kultu, by alawiccy przywódcy religijni byli zatrudniani jako urzędnicy służby cywilnej, a także, by w budżecie przewidziano specjalne środki na rzecz praktykowania wiary alawickiej. Departament ds. Relacji Publicznych Premiera odpowiedział, że uwzględnienie ich wniosków było niemożliwe. Prawie 2000 osób, w tym skarżący, złożyło następnie wniosek do Sądu Administracyjnego o kontrolę sądową tej odmowy. W lipcu 2007 r. Sąd Administracyjny oddalił wniosek, orzekając, że odmowa władz administracyjnych była zgodna z obowiązującym ustawodawstwem. Skarżący złożyli kasację, która została oddalona przez Naczelny Sąd Administracyjny. W skardze do Europejskiego Trybunału skarżący zarzucali naruszenie art. 9 Konwencji z uwagi na odmowę uwzględnienia ich wniosków o zapewnienie publicznej posługi religijnej dla wyznawców wiary alawickiej. Ponadto skarżyli się na naruszenie art. 14 Konwencji w związku z art. 9, zarzucając, że członkowie wspólnoty alawickiej byli traktowani mniej korzystnie niż obywatele należący do sunnickiego odłamu Islamu. W dniu 25 listopada 2014 r. Izba Trybunału zrzekła się właściwości na rzecz Wielkiej Izby. Prawo Art. 9: Zaskarżona odmowa, która sprowadzała się do zaprzeczenia religijnego charakteru wiary alawickiej, stanowiła ingerencję w prawo skarżących do wolności wyznania. Trybunał zgodził się, że ingerencja ta była „przewidziana przez ustawę” i dążyła do uprawnionego celu, mianowicie ochrony porządku publicznego. Rząd podniósł kilka argumentów na uzasadnienie tej ingerencji. Twierdził, że (a) postąpił zgodnie ze swoim obowiązkiem neutralności względem religii; (b) że pomimo ograniczeń nałożonych przez prawo Alawici byli w stanie korzystać ze swojej wolności wyznania bez żadnych przeszkód; (c) że władze krajowe posiadały znaczny margines uznania w tej sprawie; a także (d) że istniało wiele różnic w zakresie definicji, zasobów, obrządków, ceremonii i zasad Alawizmu w Turcji. Trybunał zbadał wszystkie te powody, by ustalić, czy były one “właściwe i wystarczające” i czy przedmiotowa odmowa była „proporcjonalna do uprawnionego celu, do którego dążono”. (a)  Obowiązek neutralności i bezstronności Państwa wobec wiary alawickiej – Choć Konstytucja turecka gwarantowała zasadę świeckości, która zakazywała Państwu uzewnętrzniania preferencji dla konkretnego wyznania lub przekonań, postawa Państwa Tureckiego wobec wiary alawickiej naruszała prawo wspólnoty alawickiej do autonomicznego istnienia, co stanowiło centralną gwarancję zawartą w art. 9 Konwencji. Ta postawa władz państwowych nie uwzględniała szczególnych cech wspólnoty alawickiej i skutkowała zaliczeniem jej do kategorii grup wyznaniowych objętych ustawą nr 677*,co pociągało za sobą znaczące zakazy. Było to niezgodne z obowiązkiem neutralności i bezstronności Państwa oraz prawem wspólnot wyznaniowych do istnienia w sposób autonomiczny. (b) Swobodne praktykowanie przez Alawitów ich wiary: Ustawa nr 677 przewidywała szereg istotnych zakazów w odniesieniu do tych grup wyznaniowych, odnoszących się na przykład do wykorzystywania tytułu „dede” (oznaczającego duchowego przywódcę alawickiego) oraz wyznaczania pomieszczeń dla praktyk sufickich. Praktyki te były zakazane i podlegały karze pozbawienia wolności oraz grzywny. Trybunał wyraził poważne wątpliwości, czy grupa religijna, która została w ten sposób scharakteryzowana, była w stanie swobodnie praktykować swoją wiarę i prowadzić swoich wyznawców bez naruszania wspomnianego ustawodawstwa. Ponadto, oprócz odmowy uznania cemevis za miejsca kultu, Alawici napotykali wiele innych problemów, które wpływały nie tylko na organizację życia religijnego ich wspólnoty, ale także na prawa rodziców alawickich, których dzieci uczęszczały do szkół podstawowych i średnich. Trybunał już wcześniej orzekł, że system oświaty w Turcji nie był odpowiednio dostosowany do zapewnienia poszanowania przekonań rodziców alawickich**. Ponadto, brak jasnych ram prawnych odnoszących się do nieuznanych mniejszości religijnych, takich jak wiara alawicka, powodowało wiele dodatkowych problemów prawnych, organizacyjnych i finansowych w odniesieniu do zdolności budowania miejsc kultu, otrzymywania darowizn i subsydiów oraz dostępu do sądów. Wspólnoty wyznaniowe próbujące działać jako fundacja lub stowarzyszenie napotykały na wiele barier natury prawnej. Trybunał nie był zatem przekonany, że [zakres] swobody praktykowania swej wiary, którą pozostawiły władze wspólnocie alawickiej, umożliwiał tej wspólnocie pełne korzystanie z jej praw na podstawie art. 9. (c)  Margines oceny – Obowiązek neutralności i bezstronności Państwa wyklucza jakiekolwiek uprawnienia z jego strony do oceniania, czy poglądy religijne lub środki wykorzystywane do wyrażania przekonań są uprawnione. Prawo zawarte w art. 9 byłoby wysoce teoretyczne i iluzoryczne, jeśli zakres uznania przyznany Państwu umożliwiałby mu interpretowanie pojęcia wyznania religijnego na tyle wąsko, by pozbawić ochrony prawnej nietradycyjne i mniejszościowe formy religii, takie jak wiara alawicka. (d)  Brak konsensusu w ramach wspólnoty alawickiej – Fakt, że w ramach wspólnoty alawickiej toczyła się debata dotycząca podstawowych nakazów wiary alawickiej i żądań wspólnoty alawickiej w Turcji, w żaden sposób nie zmieniał faktu, że jest to wspólnota wyznaniowa mająca prawa chronione przez art. 9 Konwencji. Istnienie takiej wewnętrznej debaty nie stanowi podstawy dla zaskarżonej odmowy, zwłaszcza że pozwane Państwo miało możliwość zidentyfikowania i zebrania wspólnych żądań obywateli alawickich, wyłonił się też wyraźny konsensus w sprawie kwestii dotyczących autonomii wspólnoty alawickiej i fundamentalnych elementów wiary. Podsumowując, w świetle braku właściwych i wystarczających powodów uzasadniających odmowę uznania, które pozwalałoby członkom wspólnoty alawickiej na skuteczne korzystanie z ich prawa do wolności wyznania, pozwane Państwo wykroczyło poza przysługujący mu margines oceny. Zaskarżona ingerencja nie może zatem być uznana za konieczną w społeczeństwie demokratycznym. Rozstrzygnięcie: naruszenie (dwunastoma głosami do pięciu). Art. 14 w związku z art. 9: Fakty będące przedmiotem skargi wchodzą w zakres art. 9 Konwencji, a „religia” jest wyraźnie wymieniona w art. 14 jako zakazany powód dyskryminacji. Art. 14 miał zatem zastosowanie do faktów obecnej sprawy. W prawie tureckim, z publicznej posługi religijnej korzystali tylko wyznawcy większościowej (sunnickiej) koncepcji Islamu, natomiast obywatele alawiccy byli pozbawieni tej posługi i związanego z nią statusu. Niezależnie od miejsca zajmowanego przez wiarę alawicką w teologii muzułmańskiej, nie było wątpliwości, że jest to przekonanie religijne głęboko zakorzenione w tureckim społeczeństwie i historii. Alawici tworzyli wspólnotę wyznaniową, która wykazywała odmienne cechy w wielu sferach, w tym doktrynie teologicznej, głównych praktykach religijnych, miejscach kultu i edukacji. Potrzeby jej wyznawców w odniesieniu do uznania i zapewnienia publicznej posługi religijnej w odniesieniu do ich wspólnoty wydawały się porównywalne z potrzebami tych wyznawców, których praktyki religijne były traktowane jako służba publiczna. Skarżący, jako Alawici, znajdowali się zatem w podobnej sytuacji jak beneficjenci publicznej posługi religijnej zapewnianej przez Departament ds. Wyznań Religijnych (RAD). Prawo do wolności wyznania chronione przez art. 9 obejmuje wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub we wspólnocie z innymi oraz publicznie i prywatnie swego wyznania przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne. A zatem, skarżący byli traktowani mniej korzystnie niż beneficjenci publicznej posługi religijnej, mimo że byli w porównywalnej sytuacji. Główny argument, na który powołał się rząd dla uzasadnienia tej różnicy traktowania, opierał się na debacie teologicznej dotyczącej miejsca wiary alawickiej w ramach religii muzułmańskiej. Takie podejście było niezgodne z obowiązkiem neutralności i bezstronności Państwa względem religii i w sposób jasny wykraczało poza margines oceny w zakresie wyboru form współpracy z różnymi wyznaniami. W szczególności, istniał rażący brak równowagi między sytuacją skarżących a sytuacją osób, które korzystały z publicznej posługi religijnej, zwłaszcza w odniesieniu do mających zastosowanie reżimów prawnych oraz uprawnienia do subsydiów państwowych. Trybunał nie dostrzegł, dlaczego zachowanie świeckiej natury państwa w sposób konieczny wymagało zaprzeczenia religijnego charakteru wiary alawickiej i wykluczenia jej prawie całkowicie z korzyści publicznej posługi religijnej. W świetle argumentów wskazanych w odniesieniu do art. 9 Trybunał wyraził również wątpliwości, czy system turecki w sposób jasny definiował status prawny wyznań religijnych, a szczególnie wiary alawickiej. Wspólnota alawicka została pozbawiona ochrony prawnej, która umożliwiałaby jej skuteczne korzystanie z jej wolności wyznania. Ponadto, reżim prawny odnoszący się do wspólnot wyznaniowych zdawał się pozbawiony neutralnych kryteriów i praktycznie był poza zasięgiem wiary alawickiej, gdyż nie przewidywał on żadnych gwarancji mogących zapewnić, że nie stanie się on źródłem dyskryminacji de iure i de facto wobec zwolenników innych wyznań i przekonań. W społeczeństwie demokratycznym opierającym się o zasady pluralizmu i poszanowania różnorodności kulturowej, jakiekolwiek zróżnicowanie z uwagi na religię lub przekonania wymaga przekonujących powodów w celu jej uzasadnienia. Niezależnie od tego, jaka forma współpracy z różnymi wspólnotami wyznaniowymi zostanie wybrana, Państwo ma obowiązek zapewnić istnienie obiektywnych i niedyskryminacyjnych kryteriów, tak aby wspólnoty wyznaniowe, które sobie tego życzą, otrzymały uczciwą możliwość wnioskowania o status, który przyznaje szczególne korzyści wyznaniom religijnym. W sumie, zważywszy na istnienie wspólnoty alawickiej głęboko zakorzenionej w tureckim społeczeństwie i historii, znaczenie prawnego uznania dla tej wspólnoty, brak uzasadnienia przez rząd rażącej nierównowagi między statusem przyznanym większościowej koncepcji Islamu w formie publicznej posługi religijnej a prawie blankietowym wykluczeniem wspólnoty alawickiej z tej posługi, a także zważywszy na brak środków rekompensujących, wybór dokonany przez Państwo wydał się Trybunałowi w sposób oczywisty nieproporcjonalny do celu, który miał realizować. Różnica w traktowaniu, której zostali poddani skarżący jako Alawici, nie miała zatem obiektywnego i rozsądnego uzasadnienia. Rozstrzygnięcie: naruszenie (szesnastoma głosami do jednego). Art. 41: Stwierdzenie naruszenia stanowi wystarczające słuszne zadośćuczynienie za szkodę niemajątkową poniesioną przez skarżących. * Ustawa nr 677 z 30 listopada 1925 r. w sprawie zamknięcia klasztorów i grobowców derwiszów, zniesienia urzędu kustosza grobowców i zniesienia oraz zakazu używania niektórych tytułów ** Zobacz Mansur Yalçın i Inni p. Turcji, skarga nr 21163/11, 16 września 2014 r., Nota informacyjna nr 177.   © Council of Europe/European Court of Human Rights Niniejsze streszczenie przygotowane przez Kancelarię nie wiąże Trybunału. Link do Not informacyjnych nt. orzecznictwa