67414/11

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA   SEKCJA PIERWSZA SPRAWA CUPIAŁ PRZECIWKO POLSCE (Skarga nr 67414/11)   WYROK   Art. 6 ust. 1 (aspekt karny) – Sprawiedliwe rozpoznanie sprawy – Skazanie skarżącego za psychiczne znęcanie się nad dziećmi poprzez poddawanie ich rzekomo nadmiernym praktykom religijnym – Brak oceny przez sądy krajowe konkretnych i ważnych argumentów skarżącego, a tym samym odpowiedniego uzasadnienia orzeczeń STRASBURG 9 marca 2023 r. OSTATECZNY   09/06/2023 Wyrok ten stał się ostateczny na zasadach określonych w art. 44 ust. 2 Konwencji. Wyrok może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Cupiał przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Izba w składzie: Marko Bošnjak, Przewodniczący, Krzysztof Wojtyczek, Alena Poláčková, Ivana Jelić, Gilberto Felici, Erik Wennerström, Raffaele Sabato, Sędziowie oraz Renata Degener, Kanclerz Sekcji, Mając na uwadze: skargę (nr 67414/11) przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesioną do Trybunału w dniu 19 października 2011 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatela polskiego Dariusza Cupiała („skarżący”); decyzję o przekazaniu Rządowi Polskiemu („Rząd”) zawiadomienia o skargach na podstawie art. 6, 8, 9, 14 w związku z art. 9 Konwencji i art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji oraz o uznaniu za niedopuszczalną pozostałej części skargi; obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 lutego 2023 r., wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: WPROWADZENIE 1.  Sprawa dotyczy głównie skargi skarżącego na naruszenie jego prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w związku ze skazaniem go za psychiczne znęcanie się nad jego dziećmi poprzez poddawanie ich rzekomo nadmiernym praktykom religijnym. FAKTY 2.  Skarżący urodził się w 1962 r. i mieszka w Warszawie. Skarżącego reprezentował p. M. Zaborowski, prawnik prowadzący praktykę w Warszawie. 3.  Rząd reprezentowany był przez swojego pełnomocnika p. J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. 4.  Przedstawione przez strony okoliczności faktyczne sprawy można streścić w następujący sposób. KONTEKST SPRAWY 5.  W 1989 r. skarżący zawarł związek małżeński z A. Urodziło im się troje dzieci: M., ur. w 1991 r.; Z., ur. w 1994 r.; i J., ur. w 1996 r. Oboje rodzice mają głęboko‑zakorzenione przekonania religijne; skarżący ma tytuł doktora nauk teologicznych. 6.  Pod koniec 2005 r. A. wniosła pozew rozwodowy. Mniej więcej w tym samym czasie zapisała swoje dzieci na terapię u niejakiego dr L. Następnie w lutym 2006 r. wyprowadziła się z domu rodzinnego, zabierając ze sobą dzieci. 7.  Postępowanie rozwodowe toczyło się przed Sądem Okręgowym w Lublinie. Na rozprawie w dniu 15 lutego 2008 r. A. zwróciła się do sądu o ustalenie sposobu kontaktów dzieci z ojcem. Stwierdziła, że dzieci potrzebują kontaktu ze skarżącym i że może zgodzić się na rozwód bez orzekania o winie. 8.  W dniu 9 września 2008 r. Sąd Okręgowy w Lublinie wydał wyrok rozwodowy bez wskazywania małżonka winnego rozpadu małżeństwa. Sąd orzekł również, że władza rodzicielska powinna być wykonywana przez obojga rodziców oraz że dwoje młodszych dzieci (Z. i J.) powinno zamieszkać z matką, zaś najstarsza córka (M.) z ojcem. POSTĘPOWANIE KARNE PRZECIWKO SKARŻĄCEMUPostępowanie przygotowawcze 9.  W dniu 27 października 2006 r. A. złożyła wniosek do Prokuratora Rejonowego w Lublinie o wszczęcie śledztwa w sprawie rzekomego znęcania się psychicznego nad trójką jej dzieci i nią samą przez skarżącego. Wskazała na nadmierne praktyki religijne, którym rzekomo poddawał ich skarżący. 10.  W dniu 22 listopada 2006 r., podczas przesłuchania przez prokuratora, A. przedłożyła opinię psychologiczną z dnia 2 lutego 2006 r. sporządzoną przez dr L. Z opinii wynikało, że dzieci wykazywały objawy charakterystyczne dla ofiar przemocy psychicznej. Przedłożyła również opinię z dnia 30 października 2006 r. sporządzoną przez pedagoga szkolnego jej córek. Z tej opinii wynikało, że dziewczynki miały trudną relację ze skarżącym. 11.  W toku śledztwa prokurator zlecił sporządzenie opinii przez biegłą psycholog E.D. W swojej opinii z dnia 6 marca 2007 r. biegła wskazała, że skarżący poddawał swoje dzieci nadmiernym praktykom religijnym. Stwierdziła, że wszystkie dzieci wykazywały oznaki zaburzeń emocjonalnych i osobowościowych w wyniku „długotrwałego psychicznego znęcania się nad nimi przez ojca”. Dzieci doświadczały poczucia niepokoju, niepewności, osaczenia i strachu przed ojcem. Oznaki były tak silne, że w odniesieniu do córek skarżącego nie można było wykluczyć ryzyka dopuszczenia się próby samobójczej. W szczególności biegła stwierdziła, że skarżący pozbawił swoje dzieci możliwości wychowywania się w zdrowej i stabilnej rodzinie. Realizując swoją „misję” religijną doprowadził do tego, że dzieci były wychowywane w reżimie podobnym do tego, jaki stosują nieformalne grupy religijne. Ojciec utrudniał dzieciom zaspokajanie podstawowych potrzeb biologicznych, budząc je w trakcie snu i ograniczając pory posiłków. Ponadto uniemożliwił dzieciom pełny rozwój intelektualny, narzucając im [swój] religijny sposób postrzegania świata. Wymierzał karę, która przysparzała dzieciom cierpienia. Swoimi dziećmi posługiwał się również w celu wykreowania pozytywnego obrazu swojej osoby w środowiskach religijnych i w mediach. 12.  W dniu 14 marca 2007 r. formalnie wszczęto śledztwo dotyczące rzekomego znęcania się psychicznego nad dziećmi skarżącego. W dniu 26 marca 2007 r. skarżącemu przedstawiono zarzut znęcania się nad osobami najbliższymi (tj. czyn z art. 207 § 1 k.k.). 13.  W dniu 17 kwietnia 2007 r. do prokuratora wpłynęły dwie opinie biegłych dotyczące zdrowia psychicznego skarżącego. Biegli stwierdzili, że skarżący nie cierpi na żadne schorzenia psychiczne i jest zdolny do udziału w rozprawie. Ponadto, zdaniem biegłych, wiara chrześcijańska i religia były najważniejszymi elementami hierarchii wartości skarżącego, przez pryzmat których postrzegał on świat. 14.  W dniu 27 kwietnia 2007 r. skarżący zakwestionował opinię biegłego psychologa z dnia 6 marca 2007 r. (zob. paragraf 11 powyżej), zarzucając mu stronniczość. 15.  W dniu 30 czerwca 2007 r. Prokurator Rejonowy w Lublinie wniósł do Sądu Rejonowego w Lublinie akt oskarżenia przeciwko skarżącemu. Przedstawiono mu zarzut psychicznego znęcania się nad trójką jego dzieci. Postępowanie przed Sądem Rejonowym w Lublinie 16.  Pierwszy termin rozprawy w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w Lublinie odbył się w dniu 16 października 2007 r. W toku postępowania sąd uzyskał kilka opinii dotyczących dzieci (wszystkie zostały sporządzone przez biegłą psycholog E.D., która sporządziła również opinię z dnia 6 marca 2007 r.; zob. paragraf 11 powyżej) oraz opinię psychiatryczną dotyczącą skarżącego, a także przeprowadził dowód z zeznań wielu świadków. Na rozprawie sąd przesłuchał dwoje dzieci skarżącego – M. i Z. Najmłodsze dziecko, J., zostało przesłuchane w warunkach tzw. niebieskiego pokoju. Przesłuchanie przeprowadził sędzia w obecności matki, biegłej psycholog – E.D., prokuratora oraz obrońcy skarżącego. Skarżący nie mógł w tej czynności uczestniczyć (zob. paragraf 38 poniżej). 17.  Najstarsza córka skarżącego, M., została przesłuchana przez sąd w dniu 11 lutego 2008 r. Przesłuchanie odbyło się w obecności biegłej psycholog E.D. Na wniosek skarżącego ani skarżący, ani jego żona, ani obrońca nie byli obecni na sali sądowej przy tej czynności. M. jednoznacznie stwierdziła m.in., że jej ojciec nigdy nie znęcał się nad swoimi dziećmi i zawsze był gotów udzielać im wsparcia. Powiedziała również, że przed przesłuchaniem przez prokuratora rozmawiała z psychologiem L., który wyjaśnił jej, które z działań ojca było bezprawne. 18.  W dniu 5 marca 2008 r. skarżący wniósł o wyłączenie z materiału dowodowego części opinii E.D., które dotyczyły jakichkolwiek wniosków wyciągniętych przez E.D. w odniesieniu do M. Stwierdził, że istnieją wątpliwości co do tego, czy biegła była bezstronna i obiektywna – w szczególności biorąc pod uwagę fakt, że E.D. wielokrotnie stwierdzała, że skarżący faktycznie popełnił zarzucane mu przestępstwa. Na żądanie sądu E.D. złożyła oświadczenie, w którym zaprzeczyła wszelkim zarzutom stronniczości i stwierdziła, że nie zaistniały żadne okoliczności, które mogły mieć wpływ na jej bezstronność. W dniu 3 kwietnia 2008 r. sąd uznał, że nie ma podstaw do wyłączenia biegłej, ponieważ nie wyszły na jaw informacje osłabiające zaufanie do jej wiedzy lub bezstronności. Na rozprawie w dniu 2 marca 2009 r. skarżący ponownie podniósł kwestię braku bezstronności E.D. Sąd odmówił jednak powołania drugiego biegłego psychologa celem oceny zeznań złożonych przez M., wskazując, że opinia wydana przez biegłego, który nie był obecny podczas przesłuchania M., nie byłaby rzetelna. 19.   Skarżący, przesłuchiwany przez sąd, nie przyznał się do winy. Wskazał, że o wniesieniu pozwu rozwodowego A. poinformowała go w grudniu 2005 r. Powiedział jej, że nie wyraża zgody na rozwód, a A. odpowiedziała, że w takim razie formalnie oskarży go o psychiczne znęcanie się nad dziećmi. Od tego czasu A. przedstawiała wszystkie jego działania jako szkodliwe, toksyczne i krzywdzące dla dzieci. 20.  W dniu 22 lipca 2010 r. Sąd Rejonowy w Lublinie skazał skarżącego za psychiczne znęcanie się nad swoimi dziećmi z uwagi na to, że: „[...] [skarżący] zmuszał ich do praktykowania pewnych rytuałów religijnych i wyznawania wiary w określony sposób – w szczególności poprzez publiczne spowiadanie się podczas wieczornych modlitw w obecności innych osób; [...] przerywał ich nocny odpoczynek w celu przeprowadzenia wieczornych modlitw; [...] stosował kary, które raniły ich uczucia; oraz [...] ograniczał liczbę ich posiłków i pory ich spożywania”. 21.  Sąd skazał skarżącego na karę jednego roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres trzech lat. Sąd uznał wyjaśnienia skarżącego za wiarygodne jedynie w tych częściach, które znalazły potwierdzenie w zeznaniach świadków i innych dowodach zgromadzonych w sprawie. Ponadto uznał za wiarygodne zeznania A., gdyż były one spójne, szczegółowe i logiczne. Na podstawie opinii biegłej E.D. sąd uznał za wiarygodne również zeznania młodszych dzieci. 22.  Sąd uznał ponadto, że zeznania, które M. złożyła w trakcie rozprawy, a które były korzystne dla skarżącego, nie były w pełni wiarygodne. Zauważył, że jej zeznania złożone w toku śledztwa były spójne, logiczne i zgodne z relacją matki i rodzeństwa o wydarzeniach. Tymczasem zeznania złożone w toku postępowania sądowego przeczyły jej wcześniejszym zeznaniom. 23.  Sąd ustalił, że zarówno skarżący, jak i jego była żona mieli głębokie przekonania religijne. Poznali się jako aktywni członkowie Ruchu Światło- Życie działającego w ramach kościoła katolickiego. Skarżący był również członkiem ruchu Odnowy w Duchu Świętym, ruchu odnowy duchowej działającego w ramach kościoła katolickiego. 24.  Sąd uznał, że skarżący kierował się w życiu własnymi zasadami religijnymi. W szczególności wymagał, aby każdego wieczoru rodzina spotykała się na wspólnej modlitwie. Pod koniec modlitwy dzieci musiały przeprosić za swoje złe zachowanie w ciągu dnia i tym samym publicznie przyznać się do swoich grzechów. W wieczornych modlitwach często uczestniczyli przyjaciele i znajomi skarżącego z różnych [katolickich] ruchów religijnych. W takich sytuacjach dzieci wstydziły się publicznie wyznawać swoje grzechy. Zdarzało się również, że skarżący wracał późno do domu, dzieci już spały, a on budził je w celu przeprowadzenia wieczornych modlitw. 25.  Sąd zauważył, że skarżący kilkakrotnie zapraszał do swojego domu wiele osób, których nie znała jego ówczesna żona ani dzieci. Często całe rodziny z małymi dziećmi przebywały w domu skarżącego przez kilka dni, a nawet tygodni. Dzieci spały wówczas na podłodze, a gościom oddawały swoje łóżka. Dzieci zeznały przed sądem, że te sytuacje były dla nich trudne. Były również proszone o oddawanie swoich zabawek dzieciom gości. Często jedzenie, które A. przygotowywała dla rodziny, było oddawane gościom, a dzieci nie dostawały niczego. Sąd zauważył ponadto, że skarżący wymagał od całej rodziny spożywania posiłków o stałych porach. Dzieci nie mogły jeść pomiędzy posiłkami ani po godzinie 19.00. Często, gdy skarżący wracał do domu późno, rodzina musiała jeść zimny posiłek. 26.  Sąd odniósł się także do opinii sporządzonych przez E.D., która stwierdziła, że u wszystkich dzieci wystąpiły zaburzenia w sferze rozwoju emocjonalnego i osobowościowego. W ocenie biegłej były to objawy charakterystyczne dla ofiar długotrwałego znęcania się psychicznego. Podczas badań u dzieci stwierdzono wysoki poziom lęku i neurotyczności. Sąd uznał, że czyny popełnione przez skarżącego stanowiły psychiczne znęcanie się i wypełniały znamiona ustawowej definicji przemocy w rodzinie. 27.  Wreszcie, sąd oddalił złożony przez prokuratora wniosek o pozbawienie skarżącego prawa do kontaktów z dziećmi. Sąd zauważył, że najstarsza córka skarżącego, M., osiągnęła już pełnoletność i mieszkała ze skarżącym. Jeśli chodzi o dwoje młodszych dzieci, prawa do kontaktów skarżącego ustalił sąd rodzinny w wyroku rozwodowym z dnia 9 września 2008 r. W związku z tym sąd karny nie był władny orzekać w tej kwestii. Apelacja skarżącego 28.  W dniu 25 października 2010 r. obrońca skarżącego wniósł apelację od wyroku sądu pierwszej instancji, powołując się między innymi na art. 48 Konstytucji RP oraz na art. 6 i 9 Konwencji. W szczególności podniósł, że o ile można było nie zgadzać się z metodami wychowawczymi stosowanymi przez skarżącego, to zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na stwierdzenie, że skarżący miał zamiar skrzywdzić dzieci. Stwierdzenia sądu (że niektóre dowody były wiarygodne, a niektóre nie) nie były wystarczające. Obrońca skarżącego utrzymywał, że jego działania powinny być oceniane raczej przez sąd rodzinny, a nie przez sąd karny. Stwierdziła również, że sąd pierwszej instancji oparł się wyłącznie na niekorzystnych dla skarżącego zeznaniach świadków (w szczególności na świadkach, którzy zeznawali w oparciu o pogłoski), a nie na zeznaniach innych świadków (takich jak w szczególności najstarsza córka skarżącego – M.). W tym zakresie podkreśliła, że chociaż M. mogła pozostać z matką to mimo wszystko dobrowolnie zdecydowała się zamieszkać ze skarżącym. Ofiary przemocy domowej zazwyczaj chcą odseparować się od sprawców, zaś fakt, że relacje skarżącego z najstarszą córką były tak dobre podważał wiarygodność innych świadków. 29.  Wreszcie podniosła, że Sąd Rejonowy nie odniósł się do zasadniczej kwestii w sprawie – a mianowicie do tego, że: A. nawiązała relację z W.M. w czasie, gdy nadal pozostawała w związku małżeńskim ze skarżącym; chciała rozstać się ze skarżącym, ale skarżący sprzeciwił się temu życzeniu; a zarzuty dotyczące znęcania się psychicznego pojawiły się dopiero po pierwszej rozprawie w postępowaniu rozwodowym, od kiedy A. zaczęła wyrażać zastrzeżenia do metod wychowawczych stosowanych przez skarżącego. Wreszcie skarżący zarzucił, że Sąd Rejonowy nie wezwał z urzędu W.M. w charakterze świadka. Postępowanie przed Sądem Okręgowym w Lublinie 30.  W dniu 25 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy w Lublinie utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji. Sąd uznał, że Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił materiał dowodowy i ustalił stan faktyczny sprawy. 31.  Sąd przeanalizował niektóre z zarzutów podniesionych przez skarżącego w apelacji. W szczególności zauważył, że wniosek o dopuszczenie nagrań wideo i fotografii z kolekcji rodzinnej skarżącego został prawidłowo oddalony jako niemający związku ze sprawą. Materiał ten dotyczył lat 1992-1996 (kiedy dzieci były bardzo małe lub dopiero co się urodziły), natomiast skazanie skarżącego dotyczyło okresu po 1998 r. Co więcej, decyzja o niewezwaniu W.M. (który w międzyczasie stał się mężem A.) była prawidłowa, biorąc pod uwagę fakt, że strony nie wnioskowały o przesłuchanie go w charakterze świadka. Ponadto, zarzuty dotyczyły traktowania przez skarżącego jego dzieci, a nie byłej żony. Sąd nie ustosunkował się jednak konkretnie do argumentów skarżącego dotyczących kontekstu sprawy i momentu przedstawienia zarzutów; jedynie na marginesie zauważył, że trudno przyjąć, by chęć rozstania się ze skarżącym mogła być powodem złożenia przez A. fałszywych zeznań co do jego zachowania wobec dzieci. Sąd uznał również, że brak jest podstaw do zakwestionowania podjętej przez Sąd Rejonowy oceny zeznań złożonych przez M. Ponadto uznał, że Sąd Rejonowy prawidłowo ocenił zeznania świadków. W tym zakresie Sąd Okręgowy odniósł się do treści tych zeznań, nie badając jednak żadnych powiązań, jakie świadkowie ci mogli mieć ze skarżącym lub A. 32.  Sąd zauważył, że choć każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania, a państwo powinno respektować prawo rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania dzieci zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi, to zachowania skarżącego nie można było tłumaczyć jako wykonywania przez niego praktyk religijnych. Od prawa rodziców do wychowania swoich dzieci zgodnie z własną religią i filozofią, należy odróżnić wszelkie sytuacje, działania i zachowania rodziców lub opiekunów, które były niezgodne z prawem, poniżające i szkodliwe dla dzieci. Budzenia dzieci w nocy i zmuszania ich do modlitwy, a także zmuszania ich do publicznego wyznawania grzechów i przepraszania ojca w obecności innych osób, nie można było usprawiedliwiać przekonaniami religijnymi skarżącego. Działania te nie mogły być uzasadnione twierdzeniem o istnieniu -pełnych i nieograniczonych praw rodzicielskich. 33.  W świetle ustalonego przez sąd pierwszej instancji stanu faktycznego nie ulegało wątpliwości, że skarżący dopuścił się wobec swoich dzieci aktów psychicznego znęcania się, zmuszając je do określonego zachowania. Mimo że dzieci i matka prosili skarżącego o zwolnienie ich z niektórych z tych obowiązków, to ten wolał wykorzystywać swój autorytet i dominującą pozycję bez uwzględniania ich potrzeb i uczuć, co przysporzyło im poważnych cierpień emocjonalnych. W konsekwencji jego czynów u dzieci wystąpiły zaburzenia emocjonalne i osobowościowe, wykazywały one niechęć do Kościoła katolickiego, a także do praktyk religijnych w ogóle. 34.  Sąd stwierdził, że wychowanie dziecka nie może sprowadzać się do narzucania oczekiwań i obowiązków przy jednoczesnym lekceważeniu jego potrzeb i życzeń. 35.  Wyrok jest prawomocny. Doręczono go skarżącemu w dniu 18 kwietnia 2011 r.   WŁAŚCIWE RAMY PRAWNE I PRAKTYKA KONSTYTUCJA 36.  Odpowiednie przepisy Konstytucji RP stanowią:   Artykuł 18 „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.” Artykuł 48 „Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.” KODEKS KARNY 37.  Istotne przepisy Kodeksu karnego stanowią, co następuje: Artykuł 207 „1.  Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 [...]”. Artykuł 76 „1.  [W przypadku zastosowania przedterminowego warunkowego zwolnienia], skazanie ulega zatarciu z mocy prawa z upływem 6 miesięcy od zakończenia okresu próby [...]” KODEKS POSTĘPOWANIA KARNEGO 38.  Artykuł 185a Kodeksu postępowania karnego („kpk”), w brzmieniu obowiązującym w czasie istotnym dla sprawy, stanowił: „1.  W sprawach o przestępstwa opisane w rozdziałach XXV i XXVI Kodeksu karnego [przestępstwa seksualne i przestępstwa przeciwko obyczajności], pokrzywdzonego, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, przesłuchuje się tylko raz, chyba że wyjdą na jaw nowe okoliczności, których wyjaśnienie wymaga odrębnego przesłuchania, lub żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania. 2.  Przesłuchanie przeprowadza sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa. Prokurator, obrońca oraz pełnomocnik pokrzywdzonego mają prawo wziąć udział w przesłuchaniu. 3.  Protokół przesłuchania odczytuje się na rozprawie; na rozprawie głównej odtwarza się również sporządzony zapis obrazu i dźwięku przesłuchania.” DOKUMENTY MIĘDZYNARODOWE 39.  Sprawozdanie okresowe specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. wolności religii lub przekonań z dnia 5 sierpnia 2015 r. (A/70/286) stanowi, w zakresie, w jakim jest to istotne: „34.  W praktyce prawo dziecka do wolności religii lub przekonań oraz prawa rodziców do udzielania dziecku wskazówek w tym zakresie należy uznać za w dużej mierze, choć nie zawsze, zbieżne. [...] Ponadto mogą pojawić się sytuacje, w których dobro dziecka może faktycznie wymagać interwencji państwa w celu jego ochrony, na przykład przed zaniedbaniem, przemocą domową lub szkodliwymi praktykami. Działania interwencyjne należy w każdym przypadku prowadzić z empiryczną i normatywną starannością, a ponadto związane są z zabezpieczeniami materialnymi i proceduralnymi” [...] „76.  Prawa dzieci i rodziców w zakresie wolności religii lub przekonań, choć nie zawsze są zbieżne w praktyce, należy co do zasady uznawać za pozytywnie wzajemnie powiązane. Obejmują one różne sfery życia, począwszy od inicjacji religijnej dziecka w rodzinie i jego udziału w życiu wspólnoty religijnej, aż po nauczanie religii w ramach zajęć dydaktycznych. O ile interwencje państwa mogą być niekiedy konieczne, np. w celu ochrony dziecka przed zaniedbaniem, przemocą domową czy szkodliwymi praktykami, o tyle nieuzasadniona ingerencja państwa w prawa rodziców w obszarze wolności religii lub przekonań w wielu przypadkach będzie jednocześnie równoznaczna z naruszeniem praw dziecka.” PRAWO ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 6 UST. 1 KONWENCJI 40.  Skarżący zarzucał, że z uwagi na szereg uchybień proceduralnych, postępowanie karne przeciwko niemu stanowiło naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji. Istotna część art. 6 ust. 1 Konwencji stanowi: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego [...] rozpatrzenia jego sprawy [...] przez [...] sąd [...] przy rozstrzyganiu [...] w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej [...]” Dopuszczalność 41.  Trybunał zauważa, że niniejsza skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona ani niedopuszczalna z jakichkolwiek innych powodów wymienionych w art. 35 Konwencji. Tym samym należy uznać ją za dopuszczalną. Przedmiot skargiStanowiska stron (a)   Skarżący 42.  Skarżący podniósł, że sądy krajowe nie wzięły pod uwagę głównego zagadnienia w jego sprawie, a mianowicie stanu faktycznego. Pominęły jego twierdzenia, że A. groziła mu złożeniem zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa w razie jego odmowy wyrażenia zgody na rozwód. Ten kontekst ogólny nie został wzięty pod uwagę przez sądy przy ocenie zeznań A. W tym zakresie należało zauważyć, że w toku postępowania rozwodowego A. wyraźnie zaznaczyła, że dzieci potrzebują kontaktu z ojcem i z tego powodu zgodziła się na rozwód „bez orzekania o winie”. Zresztą A. od wielu lat uczestniczyła w rodzinnych praktykach religijnych, grając na gitarze i przyłączając się do wieczornych modlitw. Dopiero po nawiązaniu kolejnej relacji zaczęła postrzegać te praktyki jako znęcanie się nad dziećmi. 43.  Zdaniem skarżącego doszło do naruszenia prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy z uwagi na liczne uchybienia proceduralne, których dopuściły się sądy krajowe. Zauważył, że sąd pierwszej instancji nie przesłuchał W.M. (nowego partnera jego żony). Sądy odmówiły dopuszczenia jako dowodu fotografii i korespondencji, z których wynikał charakter relacji między członkami rodziny skarżącego. Ponadto pominięto zeznania złożone przez córkę skarżącego, M., podczas rozprawy; podobnie jak zeznania złożone przez niektórych innych świadków, którzy zeznawali na korzyść skarżącego. W przedmiotowej sprawie sądy krajowe nie wyjaśniły, dlaczego dowody te nie zostały uwzględnione. 44.  Skarżący podniósł również, że opinie sporządzone przez E.D. – na których sądy oparły swoje rozstrzygnięcia – były błędne i że biegła była stronnicza. Wielokrotnie wnosił o wyłączenie E.D. z postępowania, ale bezskutecznie. Zeznania E.D. nie zostały potwierdzone żadnym innym dowodem, a sądy nie powołały żadnego innego biegłego. 45.  Na koniec skarżący podkreślił, że jest głęboko religijny. Był członkiem ruchu Światło-Życie w ramach kościoła katolickiego i założycielem ruchu na rzecz praw ojców, Tato.Net. Pragnął jedynie wychowywać swoje dzieci zgodnie z wyznawanymi przez siebie wartościami i zasadami wiary katolickiej. Wychowując swoje dzieci w duchu religii katolickiej, działał w ramach władzy rodzicielskiej i dawał wyraz wyznawanym przez siebie wartościom.   (b)   Rząd 46.  Rząd stwierdził, że postępowanie w niniejszej sprawie spełniło wymogi sprawiedliwego rozpoznania sprawy. Skarżący miał możliwość skorzystania z prawa do obrony na wszystkich etapach postępowania. Postępowanie karne przeciwko skarżącemu było rzetelne, fakty zostały ustalone starannie, a skarżący – korzystający z pomocy obrońcy – miał możliwość przedstawienia argumentów na odparcie zarzutów. 47.  Jeśli chodzi o postępowanie przygotowawcze, władze przeprowadziły śledztwo zgodnie z obowiązującymi wymogami proceduralnymi i wyjaśniły wszystkie okoliczności sprawy. W toku śledztwa przesłuchano wszystkich siedmiu świadków, o których wnioskował skarżący. Ponadto, skarżącego pouczano o przysługujących mu prawach na każdym etapie postępowania i skorzystał on z prawa do obrony albo samodzielnie albo z pomocą dwóch obrońców. Miał wystarczające i odpowiednie możliwości podważenia obciążających go dowodów oraz przesłuchania świadków, którzy składali zeznania w jego sprawie. 48.  Władze krajowe dokonały oceny dowodów zgodnie z zasadami regulującymi polskie postępowanie karne i wzięły pod uwagę wszystkie okoliczności zarówno korzystne jak i niekorzystne dla skarżącego. Rząd potwierdził, że nie uwzględniono kilku wniosków o dopuszczenie nowych dowodów, które zostały złożone przez skarżącego. Niemniej we wszystkich tych przypadkach sądy analizowały, czy wnioski były wystarczająco uzasadnione i miały znaczenie dla przedmiotu sprawy, a następnie odpowiednio uzasadniały decyzję o odmowie ich dopuszczenia. W szczególności Rząd odniósł się do decyzji o odmowie dopuszczenia do materiału dowodowego różnych nagrań wideo i fotografii, o przesłuchania świadka, który był psychologiem, oraz o wezwania drugiego męża A. (W.M.). 49.  Ponadto wniosek skarżącego o wyłączenie z postępowania biegłej E.D. został prawidłowo rozpoznany przez sąd pierwszej instancji, który stwierdził, że nie ma podstaw do jej wyłączenia, bowiem nie wyszły na jaw żadne informacje, które mogłyby podważyć zaufanie do jej wiedzy lub bezstronności. Wniosek skarżącego o zlecenie drugiej opinii biegłego psychologa w zakresie zeznań złożonych przez jego najstarszą córkę został dokładnie rozpoznany przez sąd krajowy. Mimo niepowołania drugiego biegłego sądy zdecydowały się zwrócić do Polskiego Towarzystwa Psychologicznego z zapytaniem, czy metody stosowane przez biegłego są odpowiednie w odniesieniu do dzieci. 50.  Sąd pierwszej instancji dokonał wnikliwej, starannej i wszechstronnej analizy całego materiału dowodowego i na podstawie obiektywnej i wnikliwej oceny dowodów ustalił winę skarżącego. Postępowanie apelacyjne było prowadzone z poszanowaniem zasady równości broni i kontradyktoryjności. Sąd apelacyjny odniósł się do wszystkich zarzutów przytoczonych przez skarżącego. W świetle ogólnego przebiegu postępowania Rząd stwierdził, że przy określaniu zarzutu karnego wobec niego sprawa skarżącego została sprawiedliwie rozpoznana. (c)   Interweniujące strony trzecie (i)      ADF International 51.  ADF International przedstawiła uwagi dotyczące art. 9 Konwencji i praw rodziców. Strona interweniująca zauważyła, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału państwo jest zobowiązane do poszanowania mniejszościowych praktyk religijnych oraz do przyjęcia w stosunku do nich neutralnego i niedyskryminacyjnego podejścia. Wprawdzie prawo do wyrażania swoich przekonań (chronione przez art. 9) ma zastosowanie w ramach społeczności i środowiska publicznego, jednak ma również zastosowanie, mutatis mutandis, do środowiska rodzinnego. Pluralizm i wolność religijna (które znajdują się w centrum praw człowieka w Europie) wymagają od władz poszanowania tradycji i praktyk religijnych, nawet jeśli mogą wydawać się idiosynkratyczne lub nietypowe. 52.  Ponadto ingerencja w życie rodzinne stanowi ingerencję w prawa chronione przez art. 8 Konwencji i nie powinna być podejmowana lekkomyślnie. Jedynym uzasadnieniem takiej ingerencji w każdym przypadku jest stwierdzone istnienie pilnej potrzeby społecznej w obliczu istotnych dowodów świadczących o naruszaniu praw innych osób. Gdyby władze krajowe miały uznawać długotrwałe rytuały i praktyki religijne za bezprawne w odniesieniu do dzieci i stosować prawo karne wobec rodziców, którzy wychowują swoje dzieci w środowisku przestrzegającym zasad religijnych, gwarancje zawarte w art. 9 straciłyby na znaczeniu. 53.  ADF International odniosła się również do ustaleń przedstawionych w sprawozdaniu Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. wolności religii lub przekonań z dnia 5 sierpnia 2015 r. (ii)    Ordo Iuris 54.  Instytut Ordo Iuris podniósł, że prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi poglądami i przekonaniami zostało sprecyzowane w Konstytucji RP oraz w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Prawo to jest chronione po to, aby rodzice mogli przekazywać swoim dzieciom własne przekonania. Władze publiczne są zobowiązane do zachowania bezstronności w sprawach przekonań religijnych i filozoficznych. Zasada ta wyklucza również sądową ocenę ważności lub stosowności przekonań i praktyk religijnych danej osoby. Ponadto art. 18 Konstytucji wyraża zasadę dotyczącą ochrony rodziny, która odnosiła się do wspierania rodziny przez państwo i stanowi kontekst interpretacyjny dla zasady poszanowania życia prywatnego. Ocena Trybunału (a)   Zasady ogólne 55.  Trybunał powtarza, że chociaż art. 6 gwarantuje prawo do rzetelnego procesu, to nie ustanawia żadnych zasad dotyczących dopuszczalności dowodów, która jest przede wszystkim kwestią podlegającą regulacji prawa krajowego (zob. Jalloh przeciwko Niemcom [WI], nr 54810/00, § 94, ETPCz 2006 IX, oraz De Tommaso przeciwko Włochom [WI], nr 43395/09, § 170, ETPCz 2017 (fragmenty)). Nie jest zatem rolą Trybunału ustalanie, co do zasady, czy poszczególne rodzaje dowodów – na przykład dowody uzyskane niezgodnie z prawem w świetle prawa krajowego – mogą być dopuszczalne, czy też rzeczywiście skarżący był winny lub nie. Pytanie, na które należy odpowiedzieć, to czy całe postępowanie, w tym sposób pozyskania dowodów, było rzetelne (zob. Jalloh, cytowany powyżej, § 95, oraz Bykov przeciwko Rosji [WI], nr 4378/02, § 89, 10 marca 2009 r.). 56.  Co więcej, prawa do rzetelnego procesu nie można uznać za skuteczne, jeżeli wnioski i uwagi stron nie zostaną rzeczywiście „rozpatrzone” – to znaczy właściwie zbadane przez sąd (zob. Carmel Saliba przeciwko Malcie, nr 4221/13, § 65, 29 listopada 2016 r., wraz z przytoczonymi tam sprawami). 57.  Wreszcie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału – odzwierciedlającym zasadę związaną z właściwym wymiarem sprawiedliwości – wyroki sądów powinny zawierać odpowiednie uzasadnienie. Zakres, w jakim ten obowiązek uzasadnienia ma zastosowanie, może się różnić w zależności od charakteru orzeczenia i musi być ustalony w świetle okoliczności danej sprawy (zob. Moreira Ferreira przeciwko Portugalii (nr 2) [WI], nr 19867/12, § 84, 11 lipca 2017 r.). Badając rzetelność postępowania karnego, Trybunał uznał w szczególności, że ignorując konkretną, trafną i ważną kwestię przedstawioną przez oskarżonego, sądy krajowe nie wywiązują się ze swoich obowiązków wynikających z art. 6 § 1 Konwencji (zob. Nechiporuk i Yonkalo przeciwko Ukrainie, nr 42310/04, § 280, 21 kwietnia 2011 r.). (b)   Zastosowanie powyższych zasad w niniejszej sprawie 58.  Przechodząc do okoliczności niniejszej sprawy Trybunał zauważa, że u podstaw skarg skarżącego leży kwestia, czy praktyki religijne, którym poddawał swoje dzieci, stanowiły wystarczającą podstawę do jego skazania. Kwestią, która została ustalona przez sądy krajowe było zatem to, czy praktyki te stanowiły „niebezpieczne praktyki” (zob. Vojnity przeciwko Węgrom, nr 29617/07, §37, 12 lutego 2013 r.). 59.  Sprawa skarżącego była rozpoznawana w dwóch instancjach sądowych – tj. przez Sąd Rejonowy i Sąd Okręgowy. W trakcie całego postępowania skarżący korzystał z pomocy obrońcy. Miał możliwość składania oświadczeń, zadawania pytań świadkom i przedstawiania dowodów. 60.  Trybunał zauważa, że uznając skarżącego za winnego, sądy krajowe ustaliły, że jego metody wychowawcze stanowiły niebezpieczne praktyki i spowodowały szkody psychiczne u jego dzieci (zob. paragrafy 20 i 33 powyżej). W tym zakresie sądy powołały się na opinie biegłych, zgodnie z którymi dzieci cierpiały na zaburzenia w sferze rozwoju emocjonalnego i osobowościowego, charakterystyczne dla ofiar przemocy psychicznej (zob. paragraf 26 powyżej) oraz na zeznania świadków. 61.  Trybunał zauważa ponadto, że skarżąca podkreśliła, iż A. złożyła wniosek o wszczęcie śledztwa w sprawie rzekomego znęcania się psychicznego nad trójką dzieci dopiero po wniesieniu pozwu rozwodowego, na który skarżący nie wyraził zgody (zob. paragrafy 6, 9 i 42 powyżej). Skarżący podniósł ten argument w trakcie postępowania przed sądem pierwszej instancji i powtórzył go w trakcie postępowania apelacyjnego (zob. paragrafy 19 i 29 powyżej). Odnosząc się do konfliktu między nim a A., skarżący utrzymywał, że zarzuty dotyczące znęcania się psychicznego pojawiły się dopiero wtedy, gdy A. nawiązała relację z W.M. Trybunał zauważył jednak, że sądy krajowe nie odniosły się do tego zarzutu. 62.  Trybunał powtórzył w tym względzie, że nie jest jego zadaniem dokonywanie przeglądu sposobu oceny dowodów z badań kryminalistycznych i zeznań świadków przez sądy krajowe. Nie jest również uprawniony do orzekania o winie czy niewinności osoby skazanej przez sądy krajowe, bowiem kwestia ta należy do kompetencji sądów krajowych (zob. mutatis mutandis, Rohlena przeciwko Republice Czeskiej [WI], nr 59552/08, § 55, ETPCz 2015, oraz Popov przeciwko Rosji, nr 26853/04, § 188, 13 lipca 2006 r.). Jednakże, jak już stwierdzono powyżej (zob. paragrafy 55‑57 powyżej), w zakresie kognicji Trybunału leży ocena, czy całe postępowanie, w tym obowiązek uzasadniania wyroków przez sądy krajowe, było zgodne z Konwencją (zob. także Rostomashvili przeciwko Gruzji, nr 13185/07, § 58, 8 listopada 2018 r.). To właśnie na tym tle Trybunał przystąpi do oceny skargi skarżącego złożonej na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji. 63.  Trybunał uważa, że argument ten, podniesiony przez skarżącego przed sądami krajowymi, dotyczył istoty prowadzonej przeciwko niemu sprawy karnej i wymagał bardzo konkretnej i jednoznacznej odpowiedzi. Sądy krajowe nie dokonały jednak żadnej oceny w tym zakresie. Sąd Rejonowy w żaden sposób nie ustosunkował się do tej kwestii. O ile Sąd Okręgowy ustosunkował się do niektórych konkretnych zarzutów skarżącego (dotyczących np. niedopuszczenia do materiału dowodowego zdjęć i nagrań wideo oraz decyzji o odmowie wezwania W. M.), o tyle nie ustosunkował się do jego zasadniczego zarzutu dotyczącego ogólnego kontekstu sprawy i nie podjął próby analizy tej kwestii. 64.  Ponadto i w tym zakresie Trybunał zauważa, że w swoich orzeczeniach sądy powoływały się na opinie sporządzone przez tego samego biegłego – E.D. Trybunał zauważa, że skarżący na szczeblu krajowym bezskutecznie i wielokrotnie krytykował biegłą, twierdząc, że jest ona stronnicza (zob. paragrafy 14 i 18 powyżej). Argumenty te powtórzył również w postępowaniu przed Trybunałem (zob. paragraf 44 powyżej). Rząd ze swojej strony utrzymywał, że zarzuty skarżącego zostały należycie zbadane i odrzucone przez sądy krajowe (zob. paragraf 49 powyżej). Argumenty Rządu nie przekonują Trybunału. Trybunał zauważa, że niemal wszystkie oceny psychologiczne w odniesieniu do dzieci skarżącego, zostały sporządzone przez E.D. i były wielokrotnie kwestionowane przez skarżącego. Jednakże sąd krajowy po prostu odrzucił wyzwanie skarżącego zwięźle zauważając, że nie było żadnych wątpliwości co do bezstronności i kompetencji E.D. Gdy skarżący wniósł o wydanie drugiej opinii przez biegłego w sprawie zeznań M., wniosek ten również został oddalony z ewidentnie lakonicznym uzasadnieniem (zob. paragraf 18 powyżej). Trybunał zauważa w tym kontekście, że E.D. przedłożyła swoją pierwszą opinię w śledztwie na polecenie prokuratora (zob. paragraf 11), a następnie złożyła zeznania i pomagała sądowi w przeprowadzaniu dowodów podczas rozprawy (zob. paragrafy 16 i 17 powyżej). W szczególności, podczas gdy córki skarżącego były przesłuchiwane na rozprawie przez sąd pierwszej instancji, jego najmłodsze dziecko, J., było przesłuchiwane w warunkach tzw. niebieskiego pokoju w obecności tego samego psychologa – E. D. (zob. paragraf 16 powyżej). Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności, a także fakt, że skarżący i jego była żona pozostawali głęboko skonfliktowani, istniała potrzeba dokonania coraz ostrożniejszej oceny opinii biegłych, które, jak się wydaje, były jednym z elementów decydujących o wydaniu wyroku skazującego. Niemniej jednak sądy krajowe zdecydowały się nie podawać w wątpliwość wiarygodności tych dowodów, nie odnosząc się do argumentów podniesionych przez skarżącego. 65.  Ponadto Trybunał zauważył, że Sąd Okręgowy oddalił zarzuty obrony i uznał, że zeznania złożone podczas rozprawy przez M., najstarszą córkę skarżącego, które przedstawiały skarżącego w pozytywnym świetle, nie były wiarygodne. Jednakże sądy krajowe najwyraźniej nie odniosły się do faktu, że po rozwodzie rodziców M. dobrowolnie zdecydowała się zamieszkać ze skarżącym i że ustalenie to zostało zaakceptowane przez sądy krajowe (zob. paragrafy 8 i 28 powyżej). W tym zakresie Trybunał zauważa również, że sądy krajowe nie zbadały dokładnie ewentualnych powiązań pomiędzy pozostałymi świadkami a skarżącym i jego byłą żoną (zob. paragrafy 28 i 31 powyżej). 66.  W świetle powyższych rozważań Trybunał zauważył, że sądy krajowe w dwóch instancjach nie dokonały żadnej oceny w odniesieniu do konkretnych i ważnych argumentów skarżącego, a tym samym nie spełniły jednego z wymogów rzetelnego procesu – mianowicie nie przedstawiły odpowiedniego uzasadnienia swoich decyzji. W związku z powyższym doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 8, 9, 14 KONWENCJI I ART. 2 PROTOKOŁU NR 1 DO KONWENCJI 67.  Skarżący zarzucił również, że jego skazanie za psychiczne znęcanie się nad dziećmi z powodu poddawania ich rzekomo nadmiernym praktykom religijnym stanowiło odrębne naruszenie art. 8, 9 i 14 Konwencji, a także w istocie art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji. 68.  Trybunał zauważył, że istotą tej części skargi jest sposób, w jaki sądy krajowe dopuściły i oceniły dowody przed skazaniem go za psychiczne znęcanie się nad jego dziećmi z powodu poddawania ich rzekomo nadmiernym praktykom religijnym. Trybunał zbadał te kwestie powyżej na podstawie art. 6 Konwencji i stwierdził naruszenie tego przepisu (zob. paragraf 66 powyżej). Mając na uwadze te ustalenia Trybunał uważa za zbędne rozpatrywanie tych samych faktów odrębnie na podstawie art. 8, 9 i 14 Konwencji oraz w istocie art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji. ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI 69.  Artykuł 41 Konwencji stanowi: „Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie”. Szkoda 70.  Skarżący dochodził kwoty 100 000 euro (EUR) tytułem odszkodowania za szkodę majątkową i zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. W odniesieniu do szkody majątkowej twierdził on, że doznał uszczerbku na reputacji i że w konsekwencji nie był w stanie zapewnić środków finansowych na funkcjonowanie swojej strony internetowej, tato.net. Ponadto został obciążony kosztami postępowania w kwocie 4 940 złotych (PLN). 71.  Rząd zakwestionował te roszczenia. 72.  Trybunał nie dostrzega żadnego związku przyczynowo-skutkowego między stwierdzonym naruszeniem a zarzucaną szkodą majątkową, w związku z czym nie uwzględnia tego żądania. Z drugiej strony, mając na uwadze twierdzenia stron i swoje orzecznictwo, przyznaje skarżącemu kwotę 6 000 EUR tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, powiększoną o ewentualny podatek. Koszty i wydatki 73.  Skarżący nie dochodził zwrotu kosztów i wydatków. Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE uznaje skargę za dopuszczalną; stwierdza, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji; uznaje za zbędne odrębne rozpatrywanie tych samych zarzutów na podstawie art. 8, 9 i 14 Konwencji oraz w istocie art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji stwierdza (a)  że pozwane państwo winno, w terminie trzech miesięcy od daty, w której niniejszy wyrok stanie się prawomocny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, uiścić na rzecz skarżącego kwotę 6000 EUR (sześć tysięcy euro) plus wszelkie należne podatki, tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, przeliczoną na walutę pozwanego państwa według kursu obowiązującego w dniu płatności: (b)  że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy aż do momentu uregulowania należności, należne będą odsetki zwykłe od określonej powyżej kwoty, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe; oddala pozostałą część roszczenia skarżącego dotyczącego słusznego zadośćuczynienia. Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 9 marca 2023 r., zgodnie z Regułą 77 § 2 i 3 Regulaminu Trybunału.   Renata Degener  Marko Bošnjak Kanclerz  Przewodniczący