6878/14

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/web/dyplomacja Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/web/dyplomacja Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC     CZWARTA SEKCJA             SPRAWA LAZORIVA przeciwko UKRAINIE   (Skarga nr 6878/14)           WYROK     STRASBURG   17 kwietnia 2018 r.       OSTATECZNY   17.07.2018   Ten wyrok jest ostateczny na mocy art. 44 ust. 2 Konwencji. Może on podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Lazoriva przeciwko Ukrainie, Europejski Trybunał Praw Człowieka (Czwarta Sekcja), zasiadając jako Izba w składzie:  Vincent A. De Gaetano, Przewodniczący,  Ganna Yudkivska,  Paulo Pinto de Albuquerque,  Egidijus Kūris,  Iulia Motoc,  Carlo Ranzoni,   Péter Paczolay, sędziowie, oraz Marialena Tsirli, Kanclerz Sekcji, Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 marca 2018 r., Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: POSTĘPOWANIE 1.  Sprawa wywodzi się ze skargi (nr 6878/14) wniesionej do Trybunału przeciwko Ukrainie na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywatelkę Rosji, Panią Nataliyę Olegivną Lazorivę („skarżąca”), w dniu 16 grudnia 2013 r. 2.  Skarżącą reprezentował Pan B. Fokiy, prawnik praktykujący w Czerniowcach. Rząd ukraiński („Rząd”) reprezentował pełnomocnik, ostatnio Pan I. Lishchyna, z Ministerstwa Sprawiedliwości. 3.  Skarżąca podnosiła głównie na podstawie art. 6 § 1 Konwencji, że nie miała dostępu do postępowania dotyczącego adopcji jej siostrzeńca i że zaskarżona adopcja naruszała jej prawa wynikające z art. 8. 4.  W dniu 14 października 2015 roku skarga została zakomunikowana Rządowi. Skarżąca oraz Rząd zgłosili swoje uwagi dotyczące skargi. 5.  Rząd Federacji Rosyjskiej złożył również pisemne stanowiska, korzystając z prawa interwencji w postępowanie jako strona trzecia na podstawie art. 36 § 1 Konwencji i Zasady 44 Regulaminu Trybunału. FAKTY I.  OKOLICZNOŚCI SPRAWY A.  Kontekst sprawy 6.  Skarżąca urodziła się w 1966 r. w Czerniowcach na Ukrainie. W 1984 r. przeprowadziła się do Magadanu w Rosji (położonego w odległości około 12 000 kilometrów od Czerniowców), gdzie ukończyła studia pedagogiczne i od ponad dwudziestu lat pracuje jako nauczyciel w szkole. 7.  Jej siostra, K.T.O., obywatelka Rosji, również mieszkała jakiś czas w Magadanie. W lutym 1993 r. K.T.O. urodziła córkę, K.L.S., która również ma rosyjskie obywatelstwo. W grudniu 1993 r. K.T.O. przeniosła się razem z K.L.S. do Czerniowców, gdzie mieszkali jej rodzicie (dziadkowie K.L.S.). Następnie dziadkowie wychowywali K.L.S. przez około dziesięć lat. 8.  W 2004 r. rodzice skarżącej razem z K.L.S. przeprowadzili się do miejscowości Ludinowo w obwodzie kałuskim w Rosji (położonej w odległości około 1 100 km od Czerniowców i około 11 000 km od Magadanu). W sierpniu 2007 r. K.L.S. przeprowadziła się do Magadanu i od tego momentu mieszka razem ze skarżącą w jej mieszkaniu. 9.  Decyzją z 29 grudnia 2007 r., burmistrz Magadanu ustanowił skarżącą opiekunką K.L.S. z uwagi na to, że rodzice dziecka nie sprawują nad nim opieki. 10.  W dniu 20 lutego 2009 r. Sąd miasta Magadan pozytywnie rozpatrzył wniosek skarżącej i pozbawił rodziców K.L.S. ich praw rodzicielskich w stosunku do dziecka, uzasadniając swoją decyzję faktem, że nie sprawowali oni nad córką opieki przez ponad piętnaście lat. Nie wniesiono odwołania i w dniu 11 marca 2009 r. wyrok wszedł w życie. Sąd Trybunał nie otrzymał informacji, czy rodzice K.L.S. zostali poinformowani o tym wyroku. B.  Próba skarżącej zostania opiekunem prawnym (opiekunem dziecka poniżej czternastego roku życia) drugiego dziecka siostry 11.  W marcu 2007 r. K.T.O. urodziła chłopca, K.O.S., którego obywatelstwo było przedmiotem sporu pomiędzy stronami. Zgodnie z materiałem przedstawionym przez skarżącą, K.T.O., która wychowywała dziecko sama, nie sprawowała nad nim opieki. Z tego powodu, w listopadzie 2008 r., Sąd Rejonowy dla dzielnicy Szewczenkowskiej (dalej zwany „Sądem dla dzielnicy Szewczenkowskiej”) w Czerniowcach zasądził o umieszczeniu dziecka w placówce opiekuńczej (dom dziecka). W marcu 2010 r. ten sam sąd zadecydował o powrocie dziecka do matki. Następnie K.O.S. był jeszcze czterokrotnie umieszczany w domu dziecka. 12.  Skarżąca twierdzi, że ona i jej rodzice wielokrotnie odwiedzali K.O.S. w Czerniowcach i utrzymywali z nim „bliskie więzy rodzinne”. W szczególności wskazywała na wizyty jej rodziców w kwietniu 2010 r. i maju 2012 r. oraz jej wizytę w sierpniu 2010 r. Zgodnie z kopią listu od K.T.O., na którym nie była zaznaczona data, skarżąca odwiedziła ją i K.O.S. w Czerniowcach między 2010 i 2012 r. (nie zostały wskazane żadne konkretne daty) i wysłała im paczki z żywnością i ubraniami. 13.  W marcu 2012 r. K.O.S. został umieszczony w pieczy zastępczej, gdy jego matka zostawiła go samego w mieszkaniu na ponad dwadzieścia cztery godziny. 14.  W dniu 5 lipca 2012 r. Sąd dla dzielnicy Szewczenkowskiej pozbawił K.T.O. władzy rodzicielskiej w stosunku do K.O.S., argumentując, że nie sprawowała ona nad nim opieki i nie brała udziału w jego wychowaniu. Nie wniesiono odwołania i w dniu 15 marca 2012 r. wyrok wszedł w życie. Trybunał nie otrzymał informacji, czy rodzice K.O.S. zostali poinformowani o tym wyroku. 15.  W dniu 27 lipca 2012 r. K.O.S. został umieszczony na liście dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej, które mogą zostać adoptowane. W dniu 14 sierpnia 2012 r. Komitet Wykonawczy Rady Miasta Czerniowce nadał K.O.S. formalny status dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej. 16.  Jednocześnie, w lipcu 2012 r. (dokładny dzień nie jest znany), K.L.S. przyjechała do Czerniowców, żeby spotkać się z K.O.S. Dowiedziała się, że syn został umieszczony w domu dziecka i poinformowała o tym skarżącą. Skarżąca postanowiła zostać prawnym opiekunem swojego siostrzeńca (opiekunem dziecka poniżej czternastego roku życia). Poinformowała służby ds. kurateli i opieki miasta Magadan o swoim zamiarze ubiegania się o rolę opiekuna i zaczęła zbierać dokumenty i zaświadczenia niezbędne do złożenia formalnego wniosku. Warto zwrócić uwagę na fakt, że 22 sierpnia 2012 r. przedstawiciele publicznej służby zdrowia miasta Magadan przeprowadzili inspekcję jej mieszkania, stwierdzając, że spełnia ono adekwatne warunki higieniczne i sanitarne, aby rodzina skarżącej mogła przyjąć K.O.S. 17.  W sierpniu i wrześniu 2012 r. skarżąca kilkakrotnie kontaktowała się telefonicznie ze służbą ds. opieki nad dziećmi w Czerniowcach i z domem dziecka, prosząc, aby wzięli pod uwagę jej zamiar ubiegania się o objęcie roli prawnego opiekuna K.O.S. i informując, że jest w trakcie przygotowywania dokumentacji wymaganej do złożenia formalnego wniosku. 18.  Na prośbę skarżącej służby ds. kurateli i opieki miasta Magadan wysłały list do służb ds. opieki nad dziećmi w Czerniowcach, w którym informują je, że skarżąca chciałaby zostać prawnym opiekunem K.O.S. i że wywiązuje się ze swoich obowiązków jako opiekun K.L.S. Służby ds. kurateli i opieki Magadanu również poprosiły służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce, żeby nie brały pod uwagę innych kandydatów do roli opiekuna K.O.S. 19.  W piśmie z 17 września 2012 r. służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce potwierdziły, że otrzymały od służb ds. kurateli i opieki miasta Magadan informację z 4 września 2012 r. o tym, że skarżąca chce zostać prawnym opiekunem K.O.S. W dalszej części pisma, służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce informują służby ds. kurateli i opieki miasta Magadan, że para, która zgłosiła chęć adopcji K.O.S., dostała zgodę na nawiązanie kontaktu z dzieckiem przed tym terminem i przedłożyła już wszystkie niezbędne do adopcji dokumenty (zob. paragrafy 22-23 poniżej); że miała zostać wydana pozytywna opinia o tej adopcji; i że na podstawie tej opinii wyżej wymieniona para złoży wniosek o adopcję do Sądu Rejonowego dla dzielnicy Pershotravnevyy w Czerniowcach (dalej „sądu dla dzielnicy Pershotravnevyy”). Na koniec służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce zwróciły uwagę, że skarżąca ma prawo wnieść do tego samego sądu wniosek o opiekę i poradziły, aby uczyniła to „jak najszybciej”. 20.  W dniu 10 października 2012 r. służby ds. kurateli i opieki miasta Magadan wydały opinię, w której stwierdzają, że z uwagi na osobistą sytuację skarżącej i jej cechy charakteru skarżąca może zostać prawnym opiekunem dziecka. 21.  W dniu 22 października 2012 r. skarżąca udała się do Czerniowców. Celem wizyty było wszczęcie procedury, która miała doprowadzić do ustanowienia jej opiekunem K.O.S. oraz spotkanie z dzieckiem. Okazało się to jednak niemożliwe, ponieważ dziecko zostało adoptowane przez S.S.V. i S.O.V. przed jej przyjazdem na Ukrainę (zob. paragraf 26 poniżej), a władze ukraińskie odmówiły jej pomocy w zorganizowaniu spotkania z K.O.S. C.  Adopcja K.O.S. 22.  W dniu 30 sierpnia 2012 r. małżeństwo, S.S.V. i S.O.V., którzy byli wpisani na listę osób gotowych do adoptowania dziecka, uzyskali zgodę na spotkanie z K.O.S. w domu dziecka. 23.  W dniu 6 września 2012 r. poinformowali służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce, że chcieliby adoptować K.O.S. i poprosili je o wydanie opinii przychylnej adopcji. 24.  W dniu 19 września 2012 r. Komitet Wykonawczy miasta Czerniowce, działając w ramach swoich kompetencji związanych z opieką nad dziećmi, wydał opinię przychylną wnioskowanej adopcji. W opinii Komitetu S.S.V. i S.O.V. byli w dobrej fizycznej formie oraz mieli wystarczające środki finansowe i lokalowe, aby przyjąć i zaopiekować się K.O.S. Nawiązali z dzieckiem kontakt oraz dobre relacje i według psychologa domu dziecka, chłopiec chciał być częścią ich rodziny, pomimo że nie mógł wydać pisemnej zgody, ponieważ „ze względu na swój wiek nie rozumiał, czym jest adopcja”. W piśmie wskazano również: że dziecko ma siostrę przyrodnią i ciotkę, która mieszka w Magadanie; że w sierpniu i październiku 2012 r. skarżąca i władze miasta Magadan poinformowały służby ds. opieki nad dziećmi miasta Czerniowce, że skarżąca chce zostać opiekunem prawnym chłopca; że skarżąca została w odpowiedzi poinformowana, że może złożyć wniosek o opiekę w sądzie rejonowym; i że taki wniosek nie został złożony. Opinia zawierała również komentarz, że co do zasady adopcja jest „preferowaną formą umieszczenia [dziecka] w pieczy zastępczej”, i że w tym przypadku adopcja jest rozwiązaniem właściwym i będącym w interesie dziecka. 25.  W dniu 24 września 2012 r. S.S.V. i S.O.V. złożyli wniosek o adopcję K.O.S. w sądzie dla dzielnicy Pershotravnevyy. 26.  W dniu 2 października 2012 r. sąd dla dzielnicy Pershotravnevyy po rozpoznaniu sprawy i przesłuchaniu za zamkniętymi drzwiami z udziałem S.S.V., S.O.V., przedstawicieli służb ds. opieki nad dziećmi i domu dziecka, wydał wyrok przyznający adopcję. Nakazał on również zmianę nazwiska K.O.S. na nazwisko rodziców adopcyjnych oraz polecił wpisanie S.S.V. i S.O.V. jako matki i ojca dziecka w miejsce jego biologicznych rodziców. 27.  Sąd zasadniczo oparł się na informacji zawartej w opinii Komitetu Wykonawczego miasta Czerniowce. Sąd stwierdzał, że wnioskowana adopcja była w interesie dziecka, ponieważ da mu możliwość wzrastania w „stabilnych warunkach i w [atmosferze] harmonii”. 28.  Skarżąca została poinformowana o wyroku z 2 października 2012 r. z opóźnieniem, choć nie sprecyzowała dokładnie, jak duże było to opóźnienie. 29.  W dniu 1 lutego 2013 r. skarżąca wniosła odwołanie od wyroku do Sądu Apelacyjnego w Czerniowcach, stwierdzając, że wyrok naruszył jej prawo do stania się prawnym opiekunem bliskiego krewnego i prawo do przedstawienia argumentów przeciwko adopcji. Skarżąca podniosła w szczególności następujące argumenty: (i) Sąd dla dzielnicy Pershotravnevyy nie wziął pod uwagę faktu, że K.O.S. ma bliskich krewnych, siostrę przyrodnią i ciotkę, które nie zostały poinformowane o postępowaniu i nie wzięły w nim udziału; (ii) Sąd dla dzielnicy Pershotravnevyy nie zweryfikował, jakie obywatelstwo ma K.O.S.; (iii) K.O.S. jest obywatelem rosyjskim, ponieważ jego matka była obywatelką rosyjską w czasie gdy przyszedł na świat w 2007 r.; (iv) nie postępowano zgodnie z trybem określonym we właściwych traktatach międzynarodowych, podpisanych przez Ukrainę określających adopcję cudzoziemców; i (v) sąd dla dzielnicy Pershotravnevyy zignorował fakt, że skarżąca poinformowała ukraińskie służby ds. opieki nad dziećmi, że chce zostać prawnym opiekunem K.O.S. oraz fakt, że przygotowywała wymagane do tego dokumenty. 30.  W dniu 18 marca 2013 r. K.L.S. wysłała list do Sądu Apelacyjnego, w którym stwierdza, że ona i reszta rodziny (szczególnie jej dziadkowie i skarżąca) mają bliskie relacje z K.O.S. i że dziecko chciało z nimi mieszkać. 31.  W dniu 4 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny nie zgodził się na rozpatrzenie odwołania skarżącej z uwagi na fakt, że wyrok nie dotyczył jej praw ani interesów odnoszących się do objęcia roli prawnego opiekuna dziecka, ani innych obowiązków z tym związanych, co mogłoby w zasadzie stać się tematem oddzielnego pozwu. 32.  Skarżąca złożyła odwołanie w trybie kasacji, argumentując, że Sąd Apelacyjny nie rozpatrzył jej argumentów i że została pozbawiona dostępu do sądu, czym naruszono zasady postępowania. 33.  W dniu 10 lipca 2013 r. Wyższy Sąd Specjalistyczny ds. Cywilnych i Karnych odrzucił skargę kasacyjną skarżącej, ponieważ nie zostało wykazane, że zaskarżana decyzja Sądu Apelacyjnego była bezprawna. D.  Dalsze wydarzenia 34.  Zgodnie ze stanowiskami skarżącej z 29 marca 2016 r. K.T.O. wyjechała z Ukrainy do Rosji w bliżej nieznanym terminie i mieszka aktualnie ze swoimi rodzicami (dziadkami K.O.S.) w Ludinowie. 35.  W grudniu 2015 r. Rząd przedstawił kopię dosłownego zapisu wywiadu z K.O.S., przeprowadzonego przez służby ds. opieki nad dziećmi w miejscowości, w której mieszkał on z S.S.V. i S.O.V. 19 lutego 2013 r. Zgodnie z tym dokumentem, dziecko wyraziło między innymi życzenie, aby nadal mieszkać razem z rodzicami adopcyjnymi, którzy byli obecni w czasie rozmowy i powiedziało, że nie ma ciotki ani wujka. Skarżąca utrzymywała, że nie można przyjąć tej informacji, jako że nie została ona zweryfikowana z jej udziałem i zaprzeczała innym materiałom w sprawie. II. WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE A. Opieka i kuratela 36.  W odpowiednim zakresie art. 167 Kodeksu rodzinnego z 2002 r. stanowi, że jeżeli rodzic sprawujący opiekę nad dzieckiem został pozbawiony praw rodzicielskich i dziecko nie może zostać przekazane drugiemu rodzicowi, wówczas dziadkowie, rodzeństwo, które osiągnęło pełnoletność, oraz inni krewni powinni mieć pierwszeństwo w odniesieniu do ich woli sprawowania opieki nad dzieckiem. Jeżeli nie jest to możliwe, wówczas dziecko powinno zostać umieszczone w ośrodku opiekuńczym. Zgodnie z art. 16 i 24 Ustawy o międzynarodowym prawie prywatnym z 23 czerwca 2005 r. ustanowienie i unieważnienie opieki i kurateli uwzględniającej podmiot zagraniczny (na przykład, jeżeli strona związku jest obywatelem obcego państwa) podlegają prawu ukraińskiemu w sytuacji, gdy dziecko, którego działania prawne dotyczą jest obywatelem Ukrainy lub obywatelem Ukrainy i innego(ych) Państw(a) i mieszka na Ukrainie. 37.  Zgodnie z art. 243 Kodeksu rodzinnego, opiekuna prawnego ustanawia się dla dzieci w wieku do lat czternastu, natomiast w przypadku dzieci w wieku lat czternastu do osiemnastu ustanawia się kuratora. Art. 60 Kodeksu cywilnego z 2003 r. określa konkretną sytuację, w której sąd może wyznaczyć taką osobę – tj. gdy postanowi on o pozbawieniu rodziców praw rodzicielskich; w innych przypadkach to organy opiekuńcze wyznaczają opiekuna lub kuratora. Zgodnie z art. 63 Kodeksu cywilnego, ustanowienie takiej osoby może nastąpić jedynie na pisemny wniosek osoby ubiegającej się o ustanowienie jej opiekunem lub kuratorem. Należy dać pierwszeństwo członkom rodziny dziecka, mając na względzie ich osobistą relację z dzieckiem oraz ich zdolność do pełnienia obowiązków opiekuna lub kuratora. Ustanawiając taką osobę, należy wziąć pod uwagę opinię dziecka. 38.  Zgodnie z art. 247 Kodeksu rodzinnego i art. 62 Kodeksu cywilnego, dziecko, dla którego wyznaczono opiekuna powinno mieszkać z prawnym opiekunem, w domu opiekuna lub w miejscu zamieszkania dziecka. Opiekun decyduje o wychowaniu dziecka (art. 249 Kodeksu rodzinnego). Zgoda opiekuna wymagana jest, między innymi, w przypadku adopcji dziecka, chyba że organy opiekuńcze udzielą takiej zgody lub sąd postanowi, że adopcja byłaby w interesie dziecka (art. 221 Kodeksu rodzinnego). 39.  Zgodnie z Rozporządzeniami w sprawie opieki i kurateli, uchwalonymi przez Gabinet Ministrów w dniu 26 maja 1999 r. (nr 34/166/131/88) i Rozporządzeniami w sprawie działań jakie podejmuje organ ds. opieki i kurateli w celu ochrony praw dziecka, uchwalonymi przez Gabinet Ministrów w dniu 24 września 2008 r. (nr 866), osoby ubiegające się o ustanowienie ich prawnymi opiekunami lub kuratorami powinny przedłożyć szereg określonych dokumentów poświadczających ich sytuację finansową, stan zdrowia, warunki mieszkaniowe, zdolność do zostania opiekunem lub kuratorem, itd. Większość tych dokumentów powinny wydać władze państwowe. Składanie takich dokumentów przez osoby ubiegające się o ustanowienie ich prawnymi opiekunami lub kuratorami nie jest ograniczone żadnymi terminami. B.  Adopcja 40.  Zgodnie z art. 207 Kodeksu rodzinnego, adopcja musi służyć najlepszym interesom dziecka i zapewnić jego wychowanie w stabilnych warunkach życiowych oraz w atmosferze harmonii. Jej skutkiem jest uzyskanie przez przysposobione dziecko prawnego statusu dziecka rodziców adopcyjnych. Tym samym wygasa stosunek prawny dziecka z jego dawnymi krewnymi i odpowiednie wynikające z niego prawa i obowiązki osobiste i finansowe (art. 232 Kodeksu rodzinnego). 41.  Należy poinformować dziecko o prawnych konsekwencjach przysposobienia; wymagana jest jego zgoda na adopcję, chyba że dziecko nie rozumie „czym jest adopcja” (art. 218 Kodeksu rodzinnego). 42.  Sąd może anulować lub unieważnić adopcję na wniosek dziecka, jeśli ukończyło ono czternaście lat, jego rodziców, rodziców adopcyjnych, opiekuna prawnego, kuratora, organu ds. opieki lub prokuratora (art. 240 Kodeksu rodzinnego). Lista ta jest wyczerpująca. C.  Obywatelstwo 43.  Art. 7 § 4 ukraińskiej Ustawy o obywatelstwie ukraińskim z 18 stycznia 2001 r. stanowi, że dziecko, które urodziło się na terytorium Ukrainy jako dziecko obcokrajowców legalnie zamieszkujących na terenie tego kraju nabywa ukraińskie obywatelstwo, jeśli nie nabyło ono obywatelstwa jednego lub obojga rodziców. Zgodnie z art. 12 § 3 dziecko, które jest obywatelem obcego państwa lub bezpaństwowcem i na stałe zamieszkuje w domu dziecka na Ukrainie, ponieważ jego rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, staje się obywatelem Ukrainy z chwilą umieszczenia go w placówce opiekuńczej. III.  WŁAŚCIWE TRAKTATY MIĘDZYNARODOWE A.  Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka z 1989 r. 44.  Odnośne przypisy Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach dziecka z 1989 r., która weszła w życie na Ukrainie w dniu 27 września 1991 r. stanowią następująco: Artykuł 3 „1.  We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. 2.  Państwa-Strony działają na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych, i w tym celu będą podejmowały wszelkie właściwe kroki ustawodawcze oraz administracyjne. ...” Artykuł 5 „Państwa-Strony będą szanowały odpowiedzialność, prawo i obowiązek rodziców lub, w odpowiednich przypadkach, członków dalszej rodziny lub środowiska, zgodnie z miejscowymi obyczajami, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie odpowiedzialnych za dziecko, do zapewnienia mu, w sposób odpowiadający rozwojowi jego zdolności, możliwości ukierunkowania go i udzielenia mu rad przy korzystaniu przez nie z praw przyznanych mu w niniejszej konwencji.” Artykuł 20 „1.  Dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. 2.  Państwa-Strony zgodnie ze swym prawem wewnętrznym zapewnią takiemu dziecku opiekę zastępczą. 3.  Tego rodzaju opieka może obejmować, między innymi, umieszczenie w rodzinie zastępczej, Kafala w prawie islamskim, adopcję lub – gdy jest to niezbędne – umieszczenie w odpowiedniej instytucji powołanej do opieki nad dziećmi. Przy wyborze odpowiednich rozwiązań należy w sposób właściwy uwzględniać wskazania w zachowaniu ciągłości w wychowaniu dziecka oraz jego tożsamości etnicznej, religijnej, kulturowej i językowej.” Artykuł 21 „Państwa-Strony uznające i\lub dopuszczające system adopcji zapewnią, aby dobro dziecka było celem najwyższym, i będą: a)  czuwać, aby adopcja dziecka odbywała się tylko z upoważnienia kompetentnych władz, które będą decydować – zgodnie z obowiązującym prawem i postępowaniem oraz na podstawie wszelkich stosownych i wiarygodnych informacji – o tym, że adopcja jest dopuszczalna ze względu na sytuację dziecka w odniesieniu do rodziców, krewnych i opiekunów prawnych, oraz – w przypadku gdy jest to wymagane – aby osoby zainteresowane świadomie wyraziły zgodę na adopcję po przeprowadzeniu z nimi niezbędnych konsultacji; ...” B.  Konwencja o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych z 1993 r. 45.  Konwencja o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych z 1993 r. jest wielostronnym traktatem zawartym między państwami członkowskimi Wspólnoty Niepodległych Państw (podpisanym w Mińsku 22 stycznia 1993 r. i zmienionym 28 marca 1997 r.), który wszedł w życie w Federacji Rosyjskiej 10 grudnia 1994 r. oraz na Ukrainie 14 kwietnia 1995 r. Reguluje ona szereg kwestii prawnych w zakresie współpracy pomiędzy Umawiającymi się Państwami w obszarze prawa cywilnego, rodzinnego i karnego. Zawiera ona również przepisy dotyczące opieki, kurateli oraz adopcji dzieci, które w odpowiednim zakresie brzmią następująco: Artykuł 33 Kuratela i opieka „1.  W sprawach dotyczących opieki lub kurateli właściwe jest prawo Umawiającej się Strony, której obywatelem jest osoba, dla której ma być ustanowiona lub unieważniona opieka lub kuratela. 2.  Stosunki prawne pomiędzy opiekunem prawnym lub kuratorem a osobą znajdującą się pod opieką kuratora lub opiekuna podlegają prawu tej Umawiającej się Strony, której organ ustanowił opiekę lub kuratelę. 3.  Obowiązek przejęcia opieki lub kurateli podlega prawu tej Umawiającej się Strony, której obywatelem jest osoba mająca zostać opiekunem prawnym lub kuratorem. 4. Obywatel Umawiającej się Strony może zostać ustanowiony opiekunem prawnym lub kuratorem obywatela drugiej Umawiającej się Strony, jeżeli [ten pierwszy] zamieszkuje na terytorium Umawiającej się Strony, gdzie będzie sprawowana kuratela lub opieka.” Artykuł 34 Właściwość organów Umawiających się Stron w sprawach dotyczących kurateli i opieki „W sprawach dotyczących opieki lub kurateli, jeżeli niniejsza Konwencja nie stanowi inaczej, właściwe są organy Umawiającej się Strony, której obywatelem jest osoba, dla której ma być ustanowiona lub unieważniona opieka lub kuratela...” Artykuł 35 Procedury dotyczące kurateli i opieki „1.  Uznaje się, że w przypadku gdy ustanawia się kuratelę lub opiekę w odniesieniu do obywatela obcego państwa zamieszkującego na stałe lub tymczasowo... na terytorium innej Umawiającej się Strony, organ tej Strony zawiadomi o tym niezwłocznie organ o którym mowa w art. 34 [niniejszej Konwencji]...” Artykuł 37 Przysposobienie „1.  W sprawach dotyczących przysposobienia lub jego uchylenia właściwe jest prawo tej Umawiającej się Strony, której obywatelem jest przysposabiający rodzic... 2.  Jeżeli dziecko jest obywatelem innej Umawiającej się Strony, przysposobienie lub jego uchylenie wymaga zgody prawnego przedstawiciela dziecka oraz właściwego organu [tej Umawiającej się Strony], jak również zgody dziecka w przypadku gdy wymaga tego prawo tej Umawiającej się Strony, której obywatelem jest dziecko. ...” PRAWO I. ZARZUT NARUSZENIA ARTYKUŁU 8 KONWENCJI 46.  Skarżąca zarzucała, że adopcja K.O.S. miała negatywny wpływ na jej życie rodzinne i całkowicie udaremniła jej próbę zostania jego opiekunem prawnym. Skarżąca twierdziła, że ta ingerencja w jej prawo do poszanowania życia rodzinnego była sprzeczna z prawem, dysproporcjonalna i arbitralna. Ponadto stwierdziła ona, że nie była ona w interesie dziecka, jako że jego więzi ze skarżącą, jego przyrodnią siostrą oraz jego dziadkami zostały w zasadzie zerwane wskutek zaskarżonej adopcji. Powołała się na art. 8 Konwencji, który ma w odpowiednim zakresie następujące brzmienie: „1.  Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego... 2.  Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób.” A.  Dopuszczalność 47.  Trybunał stwierdza, że ta część sprawy nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 § 3 (a) Konwencji. Zauważa ponadto, że nie jest ona niedopuszczalna na innej podstawie. Dlatego też musi zostać uznana za dopuszczalną. B.  Przedmiot skargi 1.  Stanowiska stron (a)  Rząd 48.  Rząd utrzymywał, że skarżąca nie ustanowiła z siostrzeńcem „życia rodzinnego” w rozumieniu art. 8 Konwencji. 48.  W szczególności, opierając się o sprawę I. i U. przeciwko Norwegii (nr 75531/01, 21 października 2004 r.) Rząd twierdził, że sam fakt biologicznego pokrewieństwa skarżącej z jej siostrzeńcem, wobec braku innych elementów prawnych czy faktycznych świadczących o bliskich więzach osobistych był niewystarczający, aby pociągać za sobą ochronę na podstawie art. 8 Konwencji w odniesieniu do gwarancji „życia rodzinnego”. Jednocześnie twierdzenie skarżącej, że ona i jej rodzina wielokrotnie odwiedzali jej siostrzeńca nie zostało poparte wystarczającymi dowodami. W każdym razie szczegółowe informacje dotyczące odwiedzin jakie przedstawiła skarżąca wykazały, że ona i członkowie jej rodziny odwiedzili go jedynie raz, każdy z nich w innym dniu, przy czym skarżąca widziała się ze swoim siostrzeńcem w czasie jej odwiedzin w 2010 r. (zob. paragrafy 12 i16 powyżej). 49.  Ponadto w wywiadzie przeprowadzonym przez ukraińskie organy ds. opieki nad dziećmi w lutym 2013 r. dziecko nie wspomniało o żadnych więziach ze skarżącą lub jej rodziną mieszkającą w Magadanie i wyraziło chęć pozostania z rodzicami adopcyjnymi (zob. paragraf 35 powyżej). 50.  Rząd utrzymywał ponadto, że okoliczności niniejszej sprawy nie wchodziły w zakres pojęcia „życia prywatnego” w rozumieniu art. 8 Konwencji, jako że między skarżącą a jej siostrzeńcem nie było wystarczających więzi. Po pierwsze, skarżąca i jej siostrzeniec nie byli bliskimi biologicznymi krewnymi (tak jak np. w przypadku matki i syna). Po drugie, skarżąca spotkała swojego siostrzeńca tylko raz (patrz paragraf 12 powyżej). 51.  Opierając się o powyższe argumenty Rząd twierdził, że okoliczności niniejszej sprawy nie dotyczyły praw i interesów skarżącej chronionych przez art. 8 Konwencji. 52.  Rząd twierdził również, że zgodnie ze świadectwem urodzenia wydanym na podstawie wniosku złożonego przez jego biologiczną matkę, K.O.S był obywatelem Ukrainy. Ponadto zgodnie z ukraińskim prawem dziecko, którego rodzice zostali pozbawieni praw rodzicielskich, nabywa ukraińskie obywatelstwo w momencie umieszczenia go w domu dziecka. W przypadku K.O.S, chłopiec trafił do domu dziecka w 2008 r. i tak więc od tamtego czasu jest ukraińskim obywatelem (zob. paragrafy 11 i 43 powyżej). 53.  Rząd zauważył również, że przed 19 września 2012 r. skarżąca nie składała na piśmie żadnych wniosków dotyczących jej zamiaru zostania opiekunem jej siostrzeńca. Wykonała jedynie kilka telefonów do ukraińskich służb ds. opieki nad dziećmi. Jak wykazało pismo od służb ds. opieki nad dziećmi w Czerniowcach z 17 września 2012 r. i opinia Komitetu Wykonawczego w Czerniowcach z 19 września 2012 r., fakt ten został należycie uwzględniony (zob. paragrafy 19 i 24 powyżej). Zatem ukraińskie władze postąpiły zgodnie z krajowymi przepisami dającymi pierwszeństwo adopcji jako formie opieki nad sierotami i dziećmi pozbawionymi opieki rodzicielskiej. (b)  Skarżąca 54.  Skarżąca twierdziła, że ukraińskie władze administracyjne i sądy nie zbadały całej sytuacji rodzinnej jej siostrzeńca, ani nie wzięły pod uwagę interesów wszystkich zainteresowanych stron. Zdaniem skarżącej: ani ona, ani przyrodnia siostra K.O.S., ani jego dziadkowie nie zostali włączeni w proces decyzyjny; jej argumenty i roszczenia zostały całkowicie zignorowane; nie poproszono K.O.S. o wyrażenie opinii na temat jego potencjalnej adopcji; a Sąd Apelacyjny odmówił ponownego zbadania legalności adopcji po złożeniu przez nią apelacji. Władze ukraińskie zignorowały również fakt, że K.O.S. był obywatelem Rosji i tym samym nie postąpiły zgodnie z procedurą przewidzianą w odpowiednich traktatach międzynarodowych i prawie krajowym. 55.  Skarżąca twierdziła ponadto, że ukraińskie władze nie zachowały sprawiedliwej równowagi pomiędzy jej interesami a interesami pary, która chciała adoptować K.O.S. W szczególności wskazała na fakt, że S.S.V. i S.O.V. po raz pierwszy spotkali się z K.O.S. 30 sierpnia 2012 r. i tym samym nie mogli stworzyć z nim rzeczywistej bliskiej więzi rodzinnej przed przyznaniem adopcji 2 października 2012 r., w odróżnieniu od skarżącej, która była jego krewną i miała z nim wcześniejsze więzy rodzinne. Więzy te zostały zerwane wskutek adopcji. (c)  Rząd Federacji Rosyjskiej 56.  Opierając się o sprawę Anayo przeciwko Niemcom (nr 20578/07, 21 grudnia 2010 r.) oraz N.Ts. i Inni przeciwko Gruzji (nr 71776/12, z 2 lutego 2016 r.) Rząd Federacji Rosyjskiej stwierdził, że do października 2012 r. skarżąca nawiązała z K.O.S stosunki rodzinne, mając na względzie fakt, że była ciotką dziecka, wychowywała jego przyrodnią siostrę i troszczyła się o jego zdrowie i dobro. Jak wykazano w opinii służb ds. opieki i kurateli w Magadanie z 10 października 2012 r., „szczerze interesowała się” losem dziecka i zamierzała wychować go w swojej rodzinie, której członkami byli jego starsza siostra i dziadkowie (zob. paragraf 20 powyżej). 57.  Rząd Federacji Rosyjskiej twierdził, że odmowa władz ukraińskich, aby rozważyć interes skarżącej i jej zamiar zostania opiekunem K.O.S., która ostatecznie doprowadziła do zerwania wszelkich kontaktów pomiędzy nią a dzieckiem, stanowiła ingerencję w jej prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. 58.  Według niego przedmiotowa ingerencja – fakt uchybienia pozytywnym obowiązkom przez władze ukraińskie wynikającym z art. 8 Konwencji – nie wynikała z przepisów i była arbitralna. W szczególności władze ukraińskie zignorowały fakt, że K.O.S. był obywatelem Rosji, wskutek czego jego adopcja została przeprowadzona z naruszeniem odpowiednich procedur przewidzianych we właściwych traktatach międzynarodowych i krajowych instrumentach prawnych Federacji Rosyjskiej i Ukrainy. W szczególności, rosyjski konsulat we Lwowie nie został powiadomiony o decyzji z 14 sierpnia 2012 r. (zob. paragraf 15 powyżej), wskutek czego władze rosyjskie nie mogły podjąć decyzji w sprawie kurateli lub opieki względem dziecka, mimo iż były uprawnione, by podjąć taką decyzję zgodnie z odpowiednimi przepisami Federacji Rosyjskiej, przewidzianymi w art. 33 i 34 konwencji mińskiej (zob. paragraf 45 powyżej). 59.  Rząd Federacji Rosyjskiej stwierdził również, że wyrok z 2 października 2012 r. został wydany z naruszeniem art. 167 Kodeksu rodzinnego Ukrainy (zob. paragraf 36 powyżej), oraz że nie uwzględniono opinii krewnych dziecka, w tym skarżącej i przyrodniej siostry dziecka, co doprowadziło do zerwania jego biologicznych więzów i dotychczasowych kontaktów z rodziną. Przede wszystkim nie rozważono w wystarczającym stopniu najlepszych interesów dziecka, a sądy ukraińskie nie podały wystarczającego uzasadnienia wykazującego, że w najlepszym interesie dziecka było oddanie go do adopcji parze, która nie miała z nim związków rodzinnych ani osobistych i która spotkała się z dzieckiem tylko raz, a nie oddanie go pod opiekę krewnych, z którymi dziecko miało kontakt emocjonalny. Tym samym zaskarżona ingerencja również nie była konieczna w rozumieniu art. 8 Konwencji. 2.  Ocena Trybunału (a)  Zasady ogólne 60.  Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału istnienie lub brak „życia rodzinnego” do celów art. 8 jest zasadniczo kwestią faktyczną zależną od rzeczywistego istnienia w praktyce bliskich więzi osobistych (zob., między wieloma innymi władzami, K. i T. przeciwko Finlandii [WI], nr 25702/94, § 150, ETPC 2001‑VII). Bliskie stosunki niespełniające warunków „życia rodzinnego” co do zasady wchodzą w zakres „życia prywatnego” (zob. Znamenskaya przeciwko Rosji, nr 77785/01, § 27, z 2 czerwca 2005 r., z dodatkowymi odniesieniami cytowanymi w sprawie). 61.  W każdym razie zasadniczym celem art. 8 jest ochrona osób przed arbitralnymi działaniami władz publicznych. Dodatkowo mogą zaistnieć obowiązki pozytywne właściwe dla skutecznego „poszanowania” życia rodzinnego i/lub prywatnego. Nie można jednak precyzyjne zdefiniować granicy między pozytywnymi i negatywnymi obowiązkami państwa wynikającymi z tego przepisu. Niemniej jednak obowiązujące zasady są podobne. W obydwu przypadkach należy zwrócić uwagę na zachowanie właściwej równowagi między konkurującymi interesami jednostki i społeczności jako całości, przy czym pewne znaczenie mają cele, o których mowa w art. 8 ustęp drugi. W obydwu przypadkach państwo ma pewien margines oceny (zob., między innymi, A, B i C przeciwko Irlandii [WI], nr 25579/05, § 247, ETPC 2010, i Hämäläinen przeciwko Finlandii [WI], nr 37359/09, §§ 62‑63 i 65-67, ETPC 2014). 62.  Mimo że art. 8 nie zawiera żadnych jasno określonych wymogów proceduralnych, skarżący musi być zaangażowany w cały proces decyzyjny w wystarczającym stopniu, aby zapewnić mu wymaganą ochronę jego interesów, zgodnie z treścią tego artykułu (zob. Fernández Martínez przeciwko Hiszpanii [WI], nr 56030/07, § 147, ETPC 2014 (fragmenty); Elsholz przeciwko Niemcom [WI], nr 25735/94, § 52, ETPC 2000‑VIII; Z.J. przeciwko Litwie, nr 60092/12, § 100, 29 kwietnia 2014 r.; i W. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 8 lipca 1987 r., § 64, Seria A nr 121). (b)  Zastosowanie tych zasad do niniejszej sprawy 63.  Trybunał uważa, że w odniesieniu do zażaleń skarżącej na mocy art. 8 istnieją zasadniczo trzy główne kwestie prawne, które należy rozważyć: (i)  czy niniejsza sprawa dotyczy prawa lub interesu chronionego na mocy art. 8, a w szczególności czy dotyczy ona „życia rodzinnego” lub „życia prywatnego” skarżącej; (ii)  czy miała miejsce ingerencja w prawo skarżącej do poszanowania „życia rodzinnego” lub „życia prywatnego”; oraz (iii)  czy fakt, iż ukraińskie władze i sądy rzekomo nie uwzględniły w należyty sposób zamiaru skarżącej aby zostać prawnym opiekunem jej siostrzeńca, oraz/lub nie włączyły jej w proces decyzyjny dotyczący adopcji jej siostrzeńca świadczy o naruszeniu art. 8 Konwencji. 64.  W odniesieniu do pierwszej kwestii, Trybunał zauważa, że argument skarżącej iż nawiązała ona rodzinne relacje lub więzy z jej siostrzeńcem nie jest poparty wystarczającymi dowodami ani przekonującymi argumentami. Dziecko nie mieszkało ze skarżącą, a skarżąca odniosła się tylko do jednej wizyty jaką złożyła mu w ciągu około pięciu lat, między 2007 a 2012 r. (zob. paragraf 12 powyżej i porównaj z, na przykład, Moretti i Benedetti przeciwko Włochom, nr 16318/07, §§ 49-50, 27 kwietnia 2010 r., i Harroudj przeciwko Francji, nr 43631/09, § 46, 4 października 2012 r.; zob. także Boyle przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 16580/90, raport Komisji z dnia 9 lutego 1993 r., §§ 41-47, i Zampieri przeciwko Włochom (decyzja), nr 58194/00, 3 czerwca 2004 r., gdzie odpowiednio Komisja i Trybunał uznały częste kontakty między skarżącymi i dziećmi ich rodzeństwa oraz fakt, że spędzili oni razem wiele weekendów i (w przypadku Zampieri) część ferii szkolnych za główną podstawę do stwierdzenia, że istniały między nimi rodzinne więzi). Tym samym relacja lub więź skarżącej z jej siostrzeńcem nie wchodzi w zakres „życia rodzinnego”. Co więcej, w odniesieniu do jej ewentualnego zamiaru ustanowienia „życia rodzinnego” z siostrzeńcem zostając jego prawnym opiekunem, Trybunał przypomina, że art. 8 nie gwarantuje prawa do zakładania rodziny. 65.  Jednakże interes skarżącej dotyczący podtrzymywania i rozwijania relacji lub więzi z jej siostrzeńcem prawdopodobnie wchodzi w zakres „życia prywatnego”, które jest szerszym pojęciem i obejmuje m.in. prawo do nawiązywania i rozwijania relacji z innymi ludźmi (zob. E.B. przeciwko Francji [WI], nr 43546/02, § 43, 22 stycznia 2008 r.; Paradiso i Campanelli przeciwko Włochom [WI], nr 25358/12, §§ 161-65, ETPC 2017 (fragmenty); i A.H. i Inni przeciwko Rosji, nr 6033/13 i 15 innych, § 383, 17 stycznia 2017 r.). Omawiany interes nie był pozbawiony faktycznych i prawnych podstaw, biorąc pod uwagę następujące przesłanki: (i)  dziecko jest krewnym skarżącej; (ii)  skarżąca utrzymywała z nim kontakt, chociaż nie miał on charakteru stałego ani regularnego (zob. paragraf 12 powyżej); (iii)  zamiar skarżącej, aby zostać jego opiekunem prawnym był szczery – wyraziła ona chęć opieki nad nim od razu, gdy dowiedziała się, że jego matka nie była w stanie tego zrobić. Poinformowała władze o swoim zamiarze, aby zostać jego opiekunem i zaczęła gromadzić dokumenty w celu złożenia formalnego wniosku, przy czym istotny był również fakt, iż wcześniej została opiekunem przyrodniej siostry dziecka (zob. paragraf 9, 16, 17, 18 i 20 powyżej); oraz (iv)  prawo krajowe przyznaje pierwszeństwo krewnym w przypadku ustalania pieczy zastępczej z powodu niezdolności rodziców do wypełniania swoich obowiązków względem ich dziecka (zob. paragrafy 36-37 powyżej), i ani władze krajowe, ani Rząd nie twierdziły, że przepisy te nie mają zastosowania w odniesieniu do skarżącej. Władze krajowe ani Rząd nie twierdziły również, że uwzględniając odpowiednie przepisy konwencji mińskiej (zob. paragraf 45 powyżej), w tych okolicznościach skarżąca co do zasady nie mogła zostać wyznaczona na opiekuna swojego siostrzeńca. 66.  Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe przesłanki, Trybunał stwierdza, że omawiana sprawa dotyczy „życia prywatnego” skarżącej, a nie jej „życia rodzinnego” w rozumieniu art. 8 § 1 Konwencji. 67.  W odniesieniu do drugiej kwestii, Trybunał odnotowuje, że adopcja siostrzeńca skarżącej stanowiła ingerencję w jej prawo do poszanowania jej życia prywatnego. Skutkowało to (i) zerwaniem więzi między skarżącą i jej siostrzeńcem, oraz (ii) udaremnieniem jej próby aby zostać opiekunem prawnym jej siostrzeńca (zob. paragrafy 40 i 42 powyżej). 68.  W odniesieniu do kwestii czy ingerencja w omawianej sprawie była zgodna z wymogami art. 8, Trybunał uważa, że sprawa ta pokazuje proceduralne nieprawidłowości lub błędy po stronie ukraińskich władz i sądów. W szczególności, podejmując decyzję w sprawie adopcji dziecka, władze i sądy uznały zamiar skarżącej, aby zostać opiekunem jej siostrzeńca, ale nie rozważyły go w należyty sposób. Sądy nie wyjaśniły, dlaczego adopcja K.O.S. lepiej służyła jego interesom niż opieka jaką zamierzała sprawować nad nim jego ciotka, przy czym niewątpliwie było to istotne dla oceny tego, co stanowiło najlepszy interes dziecka, to jest główną kwestię w zaskarżonym postępowaniu adopcyjnym (zob. paragrafy 26, 27, 40 i 44 powyżej). Nawet zakładając, że fakt iż skarżąca nie złożyła formalnego wniosku o opiekę do czasu, gdy kwestionowana decyzja została podjęta, mógł tłumaczyć niechęć władz i sądów, aby zająć się tą sprawą, oraz mając na uwadze, że skarżąca działała sumiennie zgodnie z poradą, jaką udzieliły jej służby ds. opieki nad dziećmi, Trybunał odnotowuje, że jej argument dotyczący ograniczeń czasowych został całkowicie pominięty (zob. paragrafy 16‑19, 21, 24-27 i 39 powyżej). 69.  Powyższe przesłanki są wystarczające, aby Trybunał stwierdził, że ta ingerencja w życie prywatne skarżącej nie była zgodna z wymogami proceduralnymi dorozumianymi w art. 8 Konwencji, a zatem że miało miejsce naruszenie tego przepisu. Z uwagi na te przesłanki nie ma też konieczności zbadania innych argumentów przedstawionych przez strony w kontekście tego aspektu sprawy. II.  ZARZUT NARUSZENIA ARTYKUŁU 6 § 1 KONWENCJI 70.  Skarżąca podniosła zarzut, że została pozbawiona dostępu do sądu w odniesieniu do jej odwołania od wyroku z dnia 2 października 2012 r. W szczególności, skarżąca twierdziła, że decyzja o odrzuceniu jej odwołania była arbitralna i została wydana z naruszeniem prawa krajowego. Powołała się na art. 6 § 1 Konwencji, który ma w odpowiednim zakresie następujące brzmienie: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego ... rozpatrzenia ... przez ... sąd ... przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym ...” 71.  Rząd zakwestionował zażalenie skarżącej. 72.  Rząd Federacji Rosyjskiej stwierdził, że miało miejsce naruszenie art. 6 § 1 Konwencji. 73.  Trybunał zauważa, że omawiana skarga ma związek ze skargami zbadanymi wcześniej na gruncie art. 8 Konwencji, a zatem również musi zostać uznana za dopuszczalną. 74.  Mając na względzie swoje stwierdzenia odnoszące się do art. 8 (zob. paragrafy 68‑69 powyżej), Trybunał uważa, że nie jest konieczne, aby osobno zbadać, czy w omawianej sprawie również miało miejsce naruszenie art. 6 § 1 Konwencji (zob., mutatis mutandis, Vujica przeciwko Chorwacji, nr 56163/12, §§ 108‑09, 8 października 2015 r.). III.  ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI 75.  Art. 41 Konwencji stanowi: „Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.” A. Odszkodowanie 76.  Skarżąca zażądała odszkodowania w wysokości 10 000 euro (EUR) za poniesioną szkodę niemajątkową. 77.  Rząd zakwestionował roszczenie, stwierdzając, że było ono bezpodstawne i wygórowane. 78.  Trybunał uznaje, że stwierdzenie naruszenia stanowi wystarczające słuszne zadośćuczynienie za jakąkolwiek szkodę niemajątkową, którą skarżąca mogła ponieść w omawianej sprawie. B.  Koszty i wydatki 79.  Skarżąca domagała się także różnych kwot tytułem kosztów i wydatków poniesionych w trakcie postępowania krajowego i przed Trybunałem. Kwoty te obejmowały 1 962 rubli rosyjskich (RUB – równowartość około 45 euro w omawianym czasie) na pokrycie kosztów podróży poniesionych w październiku 2012 r. (zob. paragraf 21 powyżej), 3 360 hrywien ukraińskich (UAH – równowartość około 105 euro w omawianym czasie) za tłumaczenie wniosków składanych przez skarżącą przed Trybunałem po zakomunikowaniu sprawy, 5 000 rubli rosyjskich (równowartość około 60 euro w omawianym czasie) za poświadczone notarialne w styczniu 2016 r. pełnomocnictwo skarżącej dla reprezentowania jej przed władzami krajowymi i Trybunałem, oraz 151,60 hrywien ukraińskich (równowartość około 5 euro w omawianym czasie) na pokrycie kosztów związanych z wysyłaniem i drukowaniem dokumentów. 80.  Rząd stwierdził, że roszczenia skarżącej dotyczące kosztów podróży i kosztów sądowych nie dotyczyły niniejszej sprawy, a roszczenie dotyczące kosztów tłumaczenia nie było poparte niezbędnymi szczegółami – w szczególności skarżąca nie wskazała żadnej stawki wynagrodzenia. Tym samym roszczenia te musiały zostać odrzucone w całości. W odniesieniu do kosztów związanych z wysyłaniem i drukowaniem dokumentów, Rząd pozostawił tę kwestię do uznania Trybunału. 81.  Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, skarżący ma prawo do zwrotu poniesionych kosztów i wydatków jedynie w zakresie w jakim zostało wykazane, że były one rzeczywiście i w sposób konieczny poniesione oraz uzasadnione co do kwoty. W niniejszej sprawie, mając na względzie posiadane dokumenty oraz powyższe kryteria, Trybunał uznaje za słuszne przyznanie kwoty 215 euro na pokrycie wszystkich kosztów. C.  Odsetki za zwłokę 82.  Trybunał uznaje za zasadne, by odsetki za zwłokę zostały wyliczone według marginalnej stopy procentowej Europejskiego Banku Centralnego, powiększonej o trzy punkty procentowe. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE 1.  Uznaje skargę za dopuszczalną;   2.  Orzeka, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji.   3.  Orzeka, że nie ma potrzeby odrębnego badania skargi na podstawie art. 6 § 1 Konwencji;   4.  Orzeka, że stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające słuszne zadośćuczynienie za jakąkolwiek szkodę niemajątkową poniesioną przez skarżącą.   5.  Orzeka (a)  że pozwane Państwo ma zapłacić skarżącej, w terminie trzech miesięcy od daty, w której niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 § 2 Konwencji, kwotę 215 euro (dwieście piętnaście euro) plus wszelkie należne podatki, tytułem kosztów i wydatków, przeliczone na ruble rosyjskie według kursu obowiązującego w dniu rozliczenia; (b)  że od upływu wyżej wskazanego terminu trzech miesięcy do momentu uregulowania należności należne będą zwykłe odsetki od określonej powyżej kwoty, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe; Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie dnia 17 kwietnia 2018 r., zgodnie z regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.  Marialena Tsirli Vincent A. De Gaetano  Kanclerz Sekcji Przewodniczący Zgodnie z art. 45 § 2 Konwencji oraz regułą 74 § 2 Regulaminu Trybunału, do niniejszego wyroku dołącza się następujące opinie odrębne: (a)  Opinia zbieżna Sędziego De Gaetano; (b)  Opinia zbieżna Sędzi Yudkivskiej. V.D.G. M.T. OPINIA ZBIEŻNA SĘDZIEGO DE GAETANO Tak jak większość głosowałem za stwierdzeniem proceduralnego naruszenia art. 8 w niniejszej sprawie. Pragnę jednak podkreślić, iż decyzja ta była oparta na bardzo zawężonych podstawach i nie jest istotna dla rozstrzygnięcia o ostatecznej formie pieczy nad dzieckiem. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca, jako ciotka K.O.S., miała prawo do tego, aby jej stanowisko, a także propozycja aby zostać opiekunem chłopca zostały rzeczowo rozpatrzone przez sąd, który ostatecznie zdecydował o adopcji chłopca przez osoby trzecie, a nie zignorowane w oparciu o błędne podstawy, tak jak to miało miejsce. W tym zakresie, jej prawo do „prywatnego życia” zostało naruszone (zob. paragrafy 66 i 67). Jednocześnie, nie ulega jednak wątpliwości, że w niniejszej sprawie adopcja była w najlepszym interesie dziecka. W szczególnych okolicznościach omawianej sprawy jest rzeczą niewyobrażalną, aby sądy krajowe mogły dojść albo doszłyby do innego wniosku, nawet gdyby w pełni i gruntownie rozważyły stanowisko skarżącej i dały jej czas na złożenie odpowiedniego formalnego wniosku o opiekę. Innymi słowy, w niniejszej sprawie miał miejsce błąd proceduralny, który niemniej jednak doprowadził do właściwego rozstrzygnięcia w odniesieniu do dziecka.     OPINIA ZBIEŻNA SĘDZI YUDKIVSKIEJ Głosowałam tak jak większość za stwierdzeniem naruszenia art. 8 w niniejszej sprawie, mimo iż uważam, że sądy działały nie tylko w najlepszym interesie dziecka o którym mowa, ale także zgodnie z obowiązującymi przepisami. Zdumiewające jest, że w swoich orzeczeniach ani słowem nie odniosły się one do, żeby nie powiedzieć iż są pozbawione wiedzy na temat, tych dwóch kluczowych kwestii. Fakt, iż nie przedstawiono umotywowanych decyzji stanowi wyraźne naruszenie zasad sprawiedliwości proceduralnej określonych w orzecznictwie Trybunału. Będąc „strażnikiem sprawiedliwości proceduralnej w sprawach dotyczących praw człowieka na szczeblu krajowym”, Trybunał musiał stwierdzić, że miało miejsce naruszenie: „brak sprawiedliwości proceduralnej, niezależnie od tego czy wymierzony przez sądy czy władze administracyjne, stanowi sam w sobie szkodę”[1]. 1.  Najwyższy interes dziecka Skarżąca, jako ciotka K.O.S. – faktycznie najbliższy krewny zdolny do opieki nad dzieckiem, miała w sposób oczywisty do niej prawo. Jednak należy nadmienić, że na żadnym etapie postępowania nie zaproponowała, że zaadoptuje dziecko. Gdyby skarżąca to uczyniła, sytuacja wyglądałaby nieco inaczej, biorąc pod uwagę, iż wychowuje ona także siostrę K.O.S. Niezależnie od jakichkolwiek zasadnych powodów, dla których skarżąca zaproponowała opiekę a nie adopcję, należy zauważyć, że adopcja jest zazwyczaj priorytetową formą opieki nad porzuconym dzieckiem – tylko status adoptowanego dziecka pozwala na to, aby sierota nie była traktowana jako sierota i uzyskała pełne prawa na równi z biologicznym potomstwem. Konwencja ONZ o prawach dziecka celowo nie definiuje pojęcia „najwyższego interesu dziecka”, tak aby jego interpretacja mogła uwzględniać kontekst i okoliczności[2]. Nie ulega jednak wątpliwości, że spośród wszystkich możliwych środków ochrony dziecka pozostawionego bez opieki rodzicielskiej, najbardziej pożądaną jest adopcja, tj. umieszczenie dziecka pod nową opieką rodzicielską, a tym samym zapewnienie mu wszystkich korzyści, jakie oferuje stała rodzina. O ile stała piecza w formie opieki sprawowanej przez skarżącą – członka dalszej rodziny K.O.S. – dałaby mu doskonałą możliwość utrzymania kontaktów z biologiczną rodziną, nie zapewniłaby mu głównych korzyści, jakie daje bycie członkiem rodziny. Biorąc pod uwagę bardzo ograniczone relacje między skarżącą a K.O.S. przed adopcją (zob. paragraf 12), adopcja dziecka przez rodzinę, która wychowa go w sposób odpowiednio zastępujący faktyczne więzi biologiczne w pełni służyła jego najlepiej pojętemu interesowi. 2.  Ramy prawne obowiązujące w czasie rozpatrywanych zdarzeń Nie ulega wątpliwości, że K.O.S. jest obywatelem Ukrainy, pomimo że skarżąca i Rząd rosyjski twierdzili, że dziecko jest obywatelem rosyjskim. K.O.S. urodził się na terytorium Ukrainy, gdzie legalnie zamieszkiwała jego matka, obywatelka rosyjska, i na mocy art. 7 ust. 4 Ustawy o obywatelstwie ukraińskim (zob. paragraf 43), ponieważ nie nabył obywatelstwa matki, automatycznie stał się obywatelem Ukrainy. W każdym razie, ponieważ jego matka została pozbawiona praw rodzicielskich, jego ukraińskie obywatelstwo jest niezaprzeczalne przynajmniej od lipca 2012 r. (ibid., art. 12 ust. 3). Jak wspomniano w paragrafie 36, zgodnie z art. 16 i 24 Ustawy o międzynarodowym prawie prywatnym, jeśli dziecko, którego dotyczą działania prawne jest obywatelem Ukrainy, ustanowienie i unieważnienie opieki i kurateli uwzględniającej podmiot zagraniczny podlegają prawu ukraińskiemu. Ukraiński Kodeks rodzinny, choć dość szczegółowy w kwestii adopcji przez obcokrajowców, nie zawiera żadnych wskazówek w odniesieniu do opieki sprawowanej przez obcokrajowca. Art. 33 Konwencji o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych z 1993 r. jest jednak bardziej precyzyjny: skarżąca, obywatelka rosyjska, faktycznie mogłaby zostać wyznaczona prawnym opiekunem lub kuratorem K.O.S., obywatela Ukrainy, tylko w przypadku, gdyby zamieszkiwała na terenie Ukrainy (zob. § 45). Cel takiego ograniczenia jest jasny – zapewnienie skuteczności opieki lub kurateli. Do obowiązków właściwego urzędu ds. kurateli i opieki należy nadzorowanie warunków, w jakich dziecko jest wychowywane i kształcone; wydaje się, że byłoby to niezmiernie trudne, a wręcz niemożliwe, aby prowadzić taki nadzór za granicą, okresowo sprawdzając warunki pieczy, w jakiej znajduje się dziecko. Ponieważ skarżąca nie zamierzała przeprowadzić się na Ukrainę (a przynajmniej taki zamiar nie wynika z materiałów sprawy przedłożonych Trybunałowi), władze powinny były ocenić te szczególne przepisy ustawodawstwa krajowego i międzynarodowych traktatów, oraz wyjaśnić je skarżącej. Zamiast tego, udzieliły jej dość mylącej porady, a sądy nie wyjaśniły faktycznej i prawnej sytuacji skarżącej, wobec czego Trybunał nie miał innej możliwości, jak stwierdzić proceduralne naruszenie art. 8. W omawianej sprawie oczywiście dobre intencje skarżącej zasługują na najwyższe uznanie – chciała ona wychować siostrzenicę i siostrzeńca, którzy zostali porzuceni przez ich matkę (siostrę skarżącej) i zapewnić im rodzinną opiekę. Jakkolwiek zasadnymi powodami kierowały się władze odrzucając jej prośbę, taka ignorancja z ich strony była niedopuszczalna. „Nie masz zjadliwszej odpowiedzi niż wzgardliwe milczenie”, jak powiedział Michel de Montaigne. Wzgardliwe milczenie ze strony organów sądowych zajmujących się prywatnymi interesami najwyższej wagi jest samo w sobie naruszeniem Konwencji.   [1] Por. Eva Brems i Laurens Lavrysen, „Procedural Justice in Human Rights Adjudication: The European Court of Human Rights” [Sprawiedliwość proceduralna w orzeczeniach z zakresu praw człowieka: Europejski Trybunał Praw Człowieka], Kwartalnik Praw Człowieka, nr 35 (2013), str.185. [2] Nigel Cantwell, „The Best Interests of the Child in Inter-country Adoption” [Najwyższy interes dziecka w przypadku adopcji międzynarodowej], UNICEF 2014, str.17.