70417/01

CONSEIL DE   L'EUROPE   AVRUPA   KONSEYİ   AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ   AVCI VE DİĞERLERİ - TÜRKİYE DAVASI   (Başvuru no:70417/01)   KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ   STRAZBURG   HAZİRAN 2006   İşbu karar Sözleşme’nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde   kesinleşecek olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   __________________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Haklan Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme'yi bağlamamaktadır. Bu çeviri, davanın   adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile Dışişleri   Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı'na atıfta bulunmak suretiyle ticari   olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan 70417/01 başvuru no’lu davanın nedeni, dört   Türk vatandaşı Mesut Avci, Ümit Kanlı, Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal’ın   (Başvuranlar) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) 24 Mayıs 2001 tarihinde, Avrupa   İnsan Hakları ve Temel Özgürlükleri Sözleşmesi’nin (AİHS) 34. maddesi uyarınca yapmış   oldukları başvurudur.   Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal sırasıyla 4 ve 14 Haziran 2005   tarihlerinde vefat etmişlerdir. Berna Saygılı Ünsal’ın ebeveynleri Tevfik Fikret Saygılı   (babası) ve Necla Saygılı (anne) 24 Eylül 2005 tarihinde, başvuruyu devam ettirme niyetinde   olduklarını dile getirmişlerdir. Aynı şekilde Kenan Korkankorkmaz’ın ailesi, Hasan   Korkankorkmaz (erkek kardeşi), Hüsnü Korkankorkmaz (erkek kardeşi), Emine   Korkankorkmaz (annesi) ve Şevket Korkankorkmaz (erkek kardeşi), kanuni mirasçıları olarak   başvuruyu devam ettirmek istediklerini ileri sürmüşlerdir.   Pratik nedenlerden dolayı, “başvuranlar” sıfatı, ilgili aile fertlerine verilmesi gerekse   de, mevcut dava Kenan Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal olarak adlandırılmaya devam   edilecektir (Bkz. örneğin, Dalban-Romanya, no: 28114/95).   Başvuranlar, avukat yardımından faydalanarak, İzmir Barosu avukatlarından İ.G.   Kireçkaya tarafından temsil edilmektedirler.   OLAYLAR   Başvuranlar, Mesut Avci (M.A) 1967, Ümit Kanlı (Ü.K.) 1969, Kenan   Korkankorkmaz (K.K.) 1973 ve Berna Saygılı Ünsal (B.Ü.) 1971 doğumludurlar.   Başvuranlar, hapis cezalarını çektikleri sırada, sırasıyla 26 Eylül, 1 ve 15 Aralık ve 21   Eylül 2000 tarihlerinde F Tipi Cezaevleri projesine karşı eylem kampanyası çerçevesinde   açlık grevi başlatmışlardır.   M.A. ve Ü.K. 19 Aralık 2000 tarihinde, İzmir Atatürk Hastanesi’ndeki tutuklulara   ayrılan bölüme kaldırılmışlardır. Aynı şekilde B.Ü. 3 Şubat 2001 tarihinde ve K.K. 29 Mart   tarihinde kaldırılmışlardır. Verilen sağlık raporlarında yoğun bakım gerektiren sağlık   durumlarının ciddiyet kazandığı belirtilmektedir.   K.K., M.A., Ü.K. ve B.Ü, sırasıyla 9, 13, 14 ve 26 Nisan 2001 tarihlerinde, doktor   raporu uyarınca aynı hastanenin acildeki yoğun bakım servisine nakledilmişlerdir. Doktor   raporunda sağlık durumları nedeniyle tutuklulara ayrılan bölümde kalmalarının uygun   olmayacağı belirtilmiş ve uygun bir bölümde tedavi görmeleri gerektiği salık verilmiştir.   Başvuranlar, bu bölümde kaldıkları süre boyunca, ayak bileklerinden biriyle bir metrelik   zincirle yatağa bağlanmışlardır. Hükümet’e göre, başvuranlar Jandarma Yönetmeliği’nin 51.   maddesine uygun olarak zincirlenmişlerdir.   Başvuranların temsilcileri, 18 Nisan 2001 tarihinde cezaevi yetkilileri ve açlık grevi   yapan kişilerin tedavilerinden sorumlu doktorlar hakkında İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı’na   şikayette bulunmuşlardır. Başvuranların temsilcileri, bilinci yerinde olmayan tutukluların   zincirle bağlanmasının, AİHS’nin 3. maddesine aykırı bir muamele oluşturduğunu   savunmuşlardır.   Başvuranların temsilcileri, 2 Mayıs 2001 tarihinde İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı’na   başvuruda bulunmuşlardır. Müvekkillerinin sağlık durumlarının kötüye gittiğini öne sürerek,   kendilerini ziyaret etmek ve özel olarak şikayetlerini almak istediklerini belirtmişlerdir.   Başvuranlar, 2001 yılının Mayıs ayında tutuklulara ayrılan bölüme nakledilmişlerdir.   M.A., Ü.K. ve K.K. hakkında 31 Mayıs 2001 tarihinde, Ceza Muhakemeleri Usulü   Kanunu’nun (CMUK) 399§1 ve 2 maddesi uyarınca işlem yapılmıştır. İzmir Devlet Güvenlik   Mahkemesi (DGM) altı aylık bir süre için cezalarının infazının ertelenmesine karar vermiştir.   Böylelikle aynı gün serbest bırakılmışlardır.   Haziran 2001 tarihinde, sözkonusu hüküm gereğince B.Ü. hakkında da işlem   yapılmış ve aynı gün serbest bırakılmıştır.   Buca Kaymakamı, 13 Haziran 2001 tarihli bir kararla, Cezaevi yönetiminde görevli   jandarmalar aleyhinde inceleme başlatılmasına gerek olmadığına karar vermiştir. Yoğun   bakım ünitesine kaldırılan tutuklu ve mahkumların ne kelepçelendiğini ne de zincirlendiğini   belirtmiştir. İki jandarma, güvenliği ve tutukluların korunmasını sağlamak amacıyla odanın   dışında nöbet tutmaktaydı. Korunmayan odalara kaldırılan tutukluların, yatağın başına ayak   bileklerinden zincirle bağlandıklarını belirtmiştir. Sözkonusu tedbirin, ulusal mevzuata uygun   olarak ve kaçma girişimini engellemek amacıyla güvenlik gerekçesiyle alındığını açıklamıştır.   Belirtilmeyen bir tarihte, bu karar başvuranlara tebliğ edilmiştir. Başvuranlar Bölge   İdare Mahkemesi’ne bu karara karşı itiraz etmemişlerdir.   İzmir Cumhuriyet Savcılığı, 17 Haziran 2003 tarihli iddianameyle, Türk Ceza   Kanunu’nun (TCK) 245. maddesine dayanarak, kelepçeyi usulsüz bir şekilde kullanarak kötü   muamele yaptıkları gerekçesiyle, sorumlu jandarmalar aleyhinde soruşturma açılmasını   istemiştir.   K.K. serbest bırakıldıktan sonra da evinde açlık grevi yapmaya devam etmiş ve 4   Haziran 2005 tarihinde vefat etmiştir.   Serbest bırakıldıktan sonra Almanya’ya kaçan B.Ü. 14 Haziran 2005 tarihinde,   Türkiye’ye döndüğünde, Tunceli’de bulunan Mercan vadisinde PKK’lı teröristlere karşı   yapılan askeri operasyon sırasında öldürülmüştür.   HUKUK AÇISINDAN   I. HÜKÜMETİN ÖN İTİRAZI HAKKINDA   Hükümet, başvuranlar kaymakamlık kararına karşı Bölge İdare Mahkemesi’ne   başvuruda bulunmadıklarından dolayı iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında   bulunmuştur.   Başvuranlar, bu argümana itiraz etmekte ve karar kendilerine tebliğ edildiğinde koma   halinde olduklarını savunmaktadırlar.   AİHM, 2 Aralık 2003 tarihli kabuledilebilirlik kararında, sözkonusu itirazın   başvuranların şikayetlerinde ortaya konulan sorunlara yakından bağlı sorunları ortaya   çıkardığını belirttiğini hatırlatmaktadır. Sonuç olarak bu itirazı esasla birleştirmeye karar   vermiştir.   AİHM, AİHS’nin 35§1 maddesinin, iddialar Sözleşme organlarına sunulmadan evvel,   Sözleşmeci Devletlere aleyhlerinde iddia edilen ihlallerin telafi edilmesi olanağını sunduğunu   hatırlatmaktadır (Bkz. örneğin, Hentrich-Fransa, 22 Eylül 1994 tarihli karar ve Remi-Fransa,   Nisan 1996 tarihli karar). Böylece AİHM önüne getirilecek olan şikayet, en azından özü   bakımından, öncelikle ilgili ulusal mahkemeler önünde ulusal hukukun şart koştuğu süre   zarfında ve şekillerde ortaya konulmalıdır (Cardot-Fransa, 19 Mart 1991 tarihli karar).   AİHM’ye göre, AİHS’nin 3. maddesi hükümlerine ilişkin şikayet konusunda, bir   kimse bu madde hükümlerinin ihlaline dair savunulabilir bir iddiayı dile getirdiğinde, etkili   başvuru kavramı, Devlet tarafından sorumluların kimliklerinin tespit edilmesi ve   cezalandırılmasına yönelik etkili ve derinlemesine araştırmaların yapılmasını gerektirmektedir   (Assenov ve diğerleri-Bulgaristan, 28 Ekim 1998 tarihli karar ve Selmouni-Fransa, no:   25803/94). Yoğun bakımda bulundukları halde hastanedeki yatağa zincirlenmeleri   gerçeğinden yola çıkılarak başvuranların savunulabilir niteliği bulunan iddialarının, bu tarz bir   soruşturma yürütülmesi için hem ileri sürülen olaylar hem de dava edilen kişilerin niteliği   bakımından yeterince ciddi olduğuna kanaat getirmektedir.   AİHM, başvuranların hastanede kaldıkları sırada görevli olan jandarmalar aleyhindeki   iddianamenin İzmir Cumhuriyet Savcılığı tarafından 17 Haziran 2003 tarihinde, yani olaydan   iki yıl sonra verildiğini gözlemlemektedir. Ancak bu yargılamanın sonucu ile ilgili hiçbir bilgi   AİHM’ye tebliğ edilmemiştir.   Sonuç itibariyle AİHM, Hükümet tarafından öne sürülen iç hukuk yollarının   tüketilmediğine yönelik itirazın kabuledilemez olduğuna karar vermiştir.   II. AİHS’NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA   Başvuranlar, açlık grevi yapmalarına ve bilinçlerinin yerinde olmamasına rağmen,   kendilerinin hastane yatağına zincirle bağlanmalarının AİHS’nin 3. maddesine aykırı bir   muamele teşkil ettiğini iddia etmektedirler.   Hükümet, AİHS’nin 3. maddesinin bu davaya uygulanmasına itiraz etmekte ve dava   konusu fiillerin gerekli asgari ciddiyet seviyesini geçmediğine dikkati çekmektedir. Hükümet,   kelepçe takılması ve 3. maddenin ihlalinin bulunmadığı konularında AİHM’nin içtihadına   göndermede bulunmaktadır (Herczegfalvy-Avusturya, 24 Eylül 1992 tarihli karar ve Raninen-   Finlandiya, 16 Aralık 1997 tarihli karar). Ne olursa olsun, Hükümet JT-I Jandarma   Yönetmeliği’nin 51. maddesi hükümlerinin öngördüğü kelepçe takılması olayı, bu davada,   terör faaliyetleri nedeniyle mahkum edilen başvuranların tehlikeli olması durumu ile haklı   gösterilebilir.   Hükümet, başvuranların hastanede bulundukları koşullar konusunda, tutuklulara   ayrılan hastanedeki ilgili bölümlerin güvenli olduğunu, demir parmaklıklarla kaplı kapı ve   pencerelerinin bulunduğunu ve tutukluların bu alanın içinde serbestçe dolaşabildiklerini   belirtmektedir. Hükümet, bu tutukluların sözkonusu alanın dışında, uygun tedavilerin   yapılması amacıyla güvenli olmayan odalarda tutulduklarını açıklamaktadır. Tutuklular ayak   bileklerinden yatakların başına kelepçelenmişlerdir. Ayrıca Hükümet, açlık grevi yapan bazı   kişilerin tutuklulara ayrılan bölümde yer olmadığından dolayı güvenli olmayan odalara   yerleştirildiklerine dikkati çekmektedir. Yoğun bakım servisinde kaldıkları süre içinde   kelepçelenen başvuranlar da, aynı şekilde tutulu bulundurulmuşlardır.   AİHM, AİHS’nin 3. maddesi alanına girmesi için, bir kötü muamelenin asgari ciddiyet   seviyesine ulaşmasının gerektiğini hatırlatmaktadır. Bu seviye, muamelenin süresi ile fiziksel   ve ruhsal etkilerinin yanısıra, bazen mağdurun cinsiyeti, yaşı ve sağlık durumu gibi davaya   ilişkin verilerin tümüne bağlıdır (Bkz. özellikle Kudla-Polonya, no: 30210/96 ve Peers-   Yunanistan, no: 28524/95).   Uygulanan tedavinin amacını gözönüne almak ve özellikle kişiyi aşağılama ya da   alçaltma isteğinin bulunup bulunmadığını değerlendirmek uygun olacaktır. Ancak böyle bir   amacın bulunmaması, zorunlu olarak 3. maddenin ihlal edilmediği sonucuna varılmasını   sağlamayacaktır (Peers).   Yasal bir tutukluluğa bağlı olduğu sürece kelepçe takılması durumu, normal olarak   AİHS’nin 3. maddesi bakımından sorun yaratmamakta ve makul olarak gerekli olduğu   düşünülenin ötesinde ne bir güç kullanımına ne de teşhir cezasına yol açmaktadır. Bu   bakımdan, özellikle kaçma, yaralama yada zarar verme (Raninen) riskinin yanısıra, nakil ve   hastane ortamında tıbbi tedavi bağlamını da düşünmek önem arz etmektedir (Mouisel-Fransa,   no: 67263/01).   Ancak, AİHM, her davanın kendi koşullarına önem verdiğini ve davayı cezaevi ortamı   dışında, özellikle hastanelerde mahkumların bağlanmasının gerekliliğini değerlendirmek   amacıyla olayları tek tek incelediğini hatırlatmaktadır (Henaf-Fransa, no: 65436/01).   Bu davada AİHM, öncelikle tarafların olaylar konusunda hemfikir olduklarını tespit   etmektedir. Başvuranlar hastanenin yoğun bakım servisinde tedavi edildikleri sırada   yataklarına ayak bileklerinden zincirle bağlanmışlardır.   AİHM, başvuranların tehlikeli olup olmaması konusunda ise, Hükümet görüşlerine   eklenen sağlık raporlarından anlaşıldığı üzere, her birinin ölüm tehlikesi içinde komada   olduğunu not etmektedir.   Bundan dolayı AİHM, başvuranların hastanenin yoğun bakım servisinde bulundukları   o halde, ki zaten jandarmalar başvuranların bulundukları odanın kapısında nöbet   beklediklerinden, kaçabileceklerine inanmamaktadır.   Sözüedilen Herczegfalvy davasında vardığı sonuç, yani “endişe verici” olduğu   düşünülen ancak sağlık gerekçeleri ile haklı gösterilen psikiyatri hastanesindeki zincirleme   olayı konusunda, ne başvuranlara ters düşebilir ne de mevcut davaya da uygulayabilir.   Gerçekten de mevcut davada, psikiyatrik bir hastanenin sözkonusu olmaması ve başvuranların   bulunduğu sağlık durumu karşısında faklı bir bağlam içinde gerçekleşmiş olmasının dışında,   hiçbir şey başvuranların zincire bağlanmalarını haklı göstermemektedir.   Bu davada, AİHM, ilgililerin sağlık durumları ve gerçek bir kaçma riskinin   bulunmadığı gözönüne alındığında, zincirle bağlama tedbirinin güvenlik gerekçeleri   bakımından orantısız olduğuna kanaat getirmektedir (Bkz. Henaf).   AİHM, ulusal makamların, yoğun bakım servisinde bulundukları sırada başvuranlara   karşı AİHS’nin 3. maddesi hükümleri ile bağdaşan bir muamelede bulunmadıkları   görüşündedir. AİHM, bu davada yukarıda incelenen koşullarda zincirle bağlanma nedeniyle   insanlık dışı bir muamelenin bulunduğu sonucuna varmaktadır.   Dolayısıyla AİHS’nin 3. maddesi ihlal edilmiştir.   III. AİHS’NİN 13. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA   Başvuranlar, ulusal makamların, şikayetlerinin ciddiliğine rağmen işlem   yapmadıklarını ileri sürmektedirler. Başvuranlar AİHS’nin 13. maddesini öne sürmektedirler.   Hükümet, benzeri muamele mağduru olan kişilerin, AİHS tarafından şart koşulan   etkililik ve ulaşılabilirlik derecesinde bulunan hukuki ve idari başvuru yollarına sahip   olduklarını savunmaktadır.   AİHM, AİHS’nin 13. maddesinin, AİHS’nin yer verdiği şekliyle hak ve özgürlüklerini   ileri sürmelerini sağlayan başvuru yolunun ulusal hukukta bulunmasını güvence altına aldığını   hatırlatmaktadır. Dolayısıyla bu hüküm, AİHS’ye dayandırılan “savunulabilir şikayetin”   içeriğini incelemeye yetkili kılan iç hukuk yolunun bulunmasını şart koşmaktadır. Aynı   şekilde bu hüküm tarafından getirilen yükümlülüklere uyum sağlama şekli konusunda   Sözleşmeci Devletler, bir takım takdir payından faydalansalar bile, uygun telafi yollarını   sunmak zorundadırlar. 13. maddeden doğan yükümlülüğün kapsamı başvuranın, AİHS’ye   dayandırdığı şikayetin niteliğine göre değişmektedir. Ancak 13. maddenin gerektirdiği   başvuru yolu, kanun kapsamında olduğu kadar uygulamada da “etkili” olmalıdır. Öyle ki   özellikle bu başvuru yolunun kullanılması, Savunmacı Devlet yetkililerinin fiilleri ya da   ihmalkarlıkları nedeniyle haksız bir şekilde engellenmemelidir (Aksoy-Türkiye, 18 Aralık   tarihli karar, Aydın-Türkiye, 25 Eylül 1977 tarihli karar ve Kaya-Türkiye, 19 Şubat 1998   tarihli karar).   AİHM, başvuranlara hastanede bulundukları sırada yapılan muameleye ilişkin şikayet   hakkında Savunmacı Devletin 3. madde bakımından sorumlu olduğuna hükmetmiştir. Bu   şikayet bundan böyle AİHS’nin 13. maddesi bağlamında “savunulabilir” bir şikayettir.   Bu davada, AİHM, Buca Kaymakamlığı’nın, 1 Haziran 2001 tarihinde, ulusal   mevzuatı ve Jandarma Yönetmeliğini uygulayarak, jandarmalar aleyhinde soruşturma   açmamaya karar verdiğini tespit etmektedir. Bu koşullarda başvuranlar, AİHS’nin 13.   maddesi uyarınca etkili başvuru yoluna sahip olamazlardı.   AİHM, İzmir Cumhuriyet Savcılığı’nın da 17 Haziran 2003 tarihinde sorumlu   jandarmalar aleyhinde sonucu bilinmeyen bir iddianame hazırladığını gözlemlemektedir.   AİHM, yukarıda açıklananları gözönüne alarak, iç hukuk yollarının 13. madde   uyarınca etkili olduklarının söylenemeyeceğine kanaat getirmektedir. Dolayısıyla bu davada   bu hükmün ihlal edildiğine kanaat getirmektedir.   IV. AİHS’NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA   A. Tazminat   Başvuranlar maruz kaldıkları manevi zarar adı altında 40.000 Euro istemektedirler.   Hükümet bu iddialara itiraz etmektedir.   AİHM, hakkaniyete uygun olarak başvuranların her birine ve ölen iki başvuranın   mirasçılarına manevi zarar adı altında 1.000 Euro ödenmesinin uygun olacağına kanaat   getirmektedir.   B. Masraf ve Harcamalar   Başvuranlar, ulusal mahkemeler ve AİHM önünde yaptıkları masraf ve harcamalar   için 3.000 Euro istemektedirler. Başvuranlar bu amaçla hiçbir belge sunmamaktadırlar.   Hükümet bu miktara itiraz etmektedir.   AİHM içtihadına göre, bir başvuran, ancak gerçekliği, gerekliliği ve makul oranda   oldukları sürece masraf ve harcamaların karşılanmasını sağlayabilir. Bu davada, AİHM,   elinde bulunan unsurları ve yukarıda belirtilen kriterleri gözönüne alarak, yapılan bütün   masraflar için 1.000 Euro’dan Avrupa Konseyi tarafından verilen adli yardım adı altında   alınan 630 Euro düşürülerek kalan miktarın başvuranlara ortaklaşa ödenmesinin makul   olduğuna kanaat getirmektedir.   C. Gecikme Faizi   AİHM, Avrupa Merkez Bankası’nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz   oranına 3 puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK MAHKEME, OYBİRLİĞİYLE,   1. Hasan Korkankorkmaz, Hüsnü Korkankorkmaz, Emine Korkankorkmaz ve Şevket   Korkankorkmaz’ın 4 Haziran 2005 tarihinde ölen başvuran Kenan Korkankorkmaz’ın yerine   geçebileceklerine;   2. Tevfik Fikret Saygılı ve Necla Saygılı’nın 14 Haziran 2005 tarihinde ölen Berna Saygılı   Ünsal’ın yerine geçebileceklerine;   3. İç hukuk yollarının tüketilmediğine yönelik Hükümet’in yaptığı itirazın reddine;   4. AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edildiğine;   5. AİHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğine;   6. a) AİHS’nin 44 § 2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde,   ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL.’ye çevrilmek üzere Savunmacı Hükümet’in:   i. Mesut Avci ve Ümit Kanlı adlı başvuranların her birine ve başvuranlar Kenan   Korkankorkmaz ve Berna Saygılı Ünsal’ın mirasçılarına manevi tazminat olarak   1.000 (bin) Euro;   ii. başvuranlara ortaklaşa masraf ve harcamalar için 1.000 ( bin ) Euro’dan adli   yardım yoluyla Avrupa Konseyi’nden alınan 630 (altı yüz otuz) Euro   düşürülerek kalan miktarı;   iii. miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak ödemesine;   b) Belirtilen süre bitiminden ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen süre için, yukarıda   belirtilen tutara, Avrupa Merkez Bankası’nın kredi faiz oranına üç puan eklemek suretiyle   gecikme faizi uygulanmasına;   7. Hakkaniyete uygun tazminata ilişkin diğer taleplerin reddine   KARAR VERMİŞTİR.   İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve 27 Haziran 2006 tarihinde, İçtüzüğün 77.   maddesinin 2 ve 3. fıkraları uyarınca yazılı olarak tebliğ edilmiştir.   8