71306/11

© Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/web/dyplomacja Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Foreign Affairs for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Spraw Zagranicznych, www.gov.pl/web/dyplomacja Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA     SEKCJA PIERWSZA           SPRAWA OSMANYAN I AMIRAGHYAN przeciwko ARMENII   (Skarga nr 71306/11)           WYROK       STRASBURG   11 października 2018 roku   OSTATECZNY   11/01/2019     Wyrok ten stał się ostateczny zgodnie z warunkami określonymi w art. 44 ust. 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Osmanyan i Amiraghyan p. Armenii, Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Izba w składzie:  Linos-Alexandre Sicilianos, Przewodniczący,  Kristina Pardalos,  Krzysztof Wojtyczek,  Ksenija Turković,  Armen Harutyunyan,  Pauliine Koskelo,  Jovan Ilievski, sędziowie, i Abel Campos, Kanclerz Sekcji, Obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 września 2018 roku, Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: POSTĘPOWANIE 1.  Sprawa wywodzi się ze skargi (numer 71306/11) wniesionej do Trybunału w dniu 11 listopada 2011 roku przeciwko Republice Armenii na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez pięciu obywateli armeńskich, pana Surena Osmanyana, pana Seroba Osmanyana, pana Bakura Osmanyana, panią Mane Osmanyan i panią Donarę Amiraghyan („skarżący”). 2.  Skarżących reprezentował pan K. Tumanyan, adwokat praktykujący w Wanadzor. Rząd armeński („Rząd”) był reprezentowany przez swojego przedstawiciela, pana G. Konstantyana, Pełnomocnika Rządu Republiki Armenii przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. 3.  Skarżący w szczególności podnieśli zarzut, że pozbawienie ich własności nie spełniło wymogów art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. 4.  W dniu 18 marca 2014 roku skarga dotycząca wywłaszczenia nieruchomości należącej do skarżących została zakomunikowana Rządowi, a pozostała część skargi została uznana za niedopuszczalną zgodnie z art. 54 ust. 3 Regulaminu Trybunału. STAN FAKTYCZNY I.  OKOLICZNOŚCI SPRAWY 5.  Skarżący, Suren Osmanyan, Serob Osmanyan, Bakur Osmanyan, Mane Osmanyan i Donara Amiraghyan, urodzili się odpowiednio w 1935, 1961, 1988, 1990 i 1966 roku i mieszkają we wsi Teghut. 6.  Skarżący są pięcioosobową rodziną, która utrzymuje się z uprawy roli. Byli współwłaścicielami położonej we wsi działki rolnej o powierzchni 0,383 ha. 7.  W latach siedemdziesiątych w odległości ok. 4 km od wsi Teghut i ok. 6 km od wsi Shnogh w regionie Lori odkryto złoża miedzi i molibdenu („Teghut”) 8.  W 2001 roku prywatne przedsiębiorstwo, Armenian Copper Programme CJSC, otrzymało koncesję na eksploatację złoża miedzi i molibdenu Teghut na okres 25 lat. 9.  W dniu 1 listopada 2007 roku, Rząd przyjął dekret nr 1279-N zatwierdzający strefy wywłaszczenia obszarów położonych w granicach administracyjnych gmin wiejskich Teghut i Shnogh w regionie Lori przejętych na potrzeby państwa, i zmieniający kategorię użytkowania gruntów. Zgodnie z dekretem, Armenian Copper Programme CJSC lub założone przez nie w celu realizacji projektu eksploatacji złoża miedzi i moblidenu Teghut przedsiębiorstwo Teghout CJSC, miały nabyć działki gruntu wyszczególnione w załącznikach do dekretu. Wśród gruntów leżących w strefach wywłaszczenia wymieniona była działka należąca do skarżących. 10.  W dniu 25 marca 2008 roku Oliver Group LLC, licencjonowana firma wyceniająca działająca na zlecenie Teghout CJSC, przedstawiła wycenę działki należącej do skarżących. Zgodnie z tą wyceną, wartość katastralna działki wynosiła 250 865 dram (około 545 euro). Na podstawie wyliczeń opartych na metodach porównawczych i kapitalizacji dochodów, cenę rynkową działki należącej do skarżących oszacowano na 188 000 dram (około 409 euro). 11.  W bliżej nieokreślonym dniu Teghout CJSC skierował do skarżących pismo z ofertą kupna ich działki za 188 000 dram plus dodatkowe 15% zgodnie z wymogami prawa, składając ostateczną ofertę w wysokości 216 200 dram (około 470 euro). 12.  Skarżący nie odpowiedzieli na tę ofertę, ponieważ nie satysfakcjonowała ich wysokość odszkodowania. Stwierdzili, że nie byli w stanie uzyskać wyceny ich nieruchomości przez inną firmę, ponieważ żadna inna firma wyceniająca nie chciała podjąć się niezależnej wyceny wartości rynkowej ich gruntu. 13.  W dniu 12 maja 2008 roku Teghout CJSC złożył w Sądzie Okręgowym w Lori („Sąd Okręgowy”) pozew przeciwko skarżącym i L., zmarłej żonie pierwszego skarżącego, wnosząc o zobowiązanie ich do podpisania umowy o przejęciu ich nieruchomości na potrzeby państwa. Firma oparła swój pozew między innymi na wycenie opracowanej przez Oliver Group LLC. 14.  W trakcie postępowania Teghout CJSC przedstawił poprawioną wersję wyceny nieruchomości należącej do skarżących, stwierdzając, że Oliver Group LLC dokonał pewnych korekt, w wyniku których wartość rynkową gruntu oszacowano na 194 000 dram (około 422 euro). Tym samym ostateczna kwota odszkodowania, wraz z dodatkowymi 15% wymaganymi przez prawo, wyniosłaby 223 100 dram (około 485 euro). Pozostałe dane zawarte w pierwotnej wycenie nie uległy zmianie. 15.  Skarżący podnieśli przed Sądem Okręgowym, że wartość rynkowa ich gruntu została zaniżona i sąd powinien nakazać przeprowadzenie wyceny przez biegłego sądowego w celu ustalenia rzeczywistej wartości rynkowej ich nieruchomości. 16.  W dniu 6 października 2008 roku Sąd Okręgowy przychylił się do wniosku Teghout CJSC, zasądzając na rzecz L. i skarżących odszkodowanie w wysokości 223 100 dram. 17.  Skarżący wnieśli odwołanie, w którym zarzucili między innymi, że trzeci skarżący nie został należycie powiadomiony o postępowaniu, a L. zmarła zanim rozpoczęło się postępowanie przed Sądem Okręgowym. Twierdzili także, że nie byli należycie powiadomieni o datach i godzinach przełożonych rozpraw. 18. W dniu 27 lutego 2009 roku Cywilny Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego i skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia. 19. W dniu 2 czerwca 2009 roku Sąd Okręgowy uznał roszczenie Teghout CJSC, stwierdzając między innymi, że wyceny sporządzone przez Oliver Group LLC należy uznać za zgodne z prawem i dopuszczalne dowody w celu ustalenia wartości rynkowej nieruchomości należącej do skarżących, przejmowanej na potrzeby państwa, oraz że wniosek skarżących o przeprowadzenie wyceny przez biegłego sądowego był bezpodstawny. Sąd Okręgowy stwierdził, że pierwszy skarżący, jako spadkobierca L., powinien otrzymać jej część odszkodowania, i przyznał skarżącym łącznie 223 100 dram w równych częściach jako odszkodowanie. 20.  Skarżący wnieśli odwołanie, twierdząc między innymi, że wysokość odszkodowania nie była adekwatna i że nie wzięto pod uwagę ich drzew owocowych oraz uzyskiwanych z nich dochodów. Stwierdzili, że Sąd Okręgowy przyjął wyceny przedstawione przez drugą stronę jako ustalony dowód wartości rynkowej ich nieruchomości. Dodatkowo stwierdzili, że Sąd Okręgowy powinien był, działając w ramach własnych uprawnień, nakazać przeprowadzenie wyceny przez biegłego sądowego, jako że w trakcie postępowania sądowego zaistniała taka potrzeba, a sami skarżący nie mieli możliwości przedstawienia alternatywnej wyceny. 21.  W dniu  31 lipca 2009 roku Cywilny Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego, stwierdzając, że powinien był on przychylić się do wniosku skarżących i nakazać przeprowadzenie wyceny przez biegłego sądowego w celu ustalenia wartości rynkowej nieruchomości. Sprawa została ponownie odesłana do Sądu Okręgowego. 22.  W dniu  27 stycznia 2010 roku Sąd Okręgowy nakazał przeprowadzenie wyceny przez biegłego sądowego w celu ustalenia wartości rynkowej działki należącej do skarżących, w tym majątku nieruchomego i wszelkich ewentualnych modernizacji. 23.  W dniu  12 sierpnia 2010 roku G., rzeczoznawca z „Expertise Centre”, państwowej organizacji non-profit, przedstawił wycenę, według której wartość rynkowa nieruchomości wynosiła 230 000 dram (około 500 euro). W wycenie stwierdzono, że należąca do skarżących działka była całkowicie porośnięta trawą, nie miała dostępu do wody i była przeznaczona pod uprawę paszy. Na przedmiotowej działce rosły cztery drzewa owocowe z gatunku brzoskwini. Do wyceny dołączono odpowiednie zdjęcia działki należącej do skarżących. 24.  W dniu  1 listopada 2010 roku Sąd Okręgowy nakazał przeprowadzenie dodatkowej wyceny przez biegłego sądowego. Biegły miał za zadanie stwierdzić, czy na działce należącej do skarżących wprowadzono jakiekolwiek modernizacje, a jeśli takowe były wprowadzone, opisać je i ustalić wartość rynkową działki wraz z wartością wszelkich modernizacji. 25.  W dniu  17 grudnia 2010 roku A., rzeczoznawca z „National Bureau of Expertise”, państwowej organizacji non-profit, przedstawił wycenę, według której wartość rynkowa działki należącej do skarżących wynosiła 209 100 dram (około 450 euro). Wycena ta potwierdziła opis działki przedstawiony w poprzedniej wycenie biegłego sądowego. Dodatkowo stwierdzono, że w opinii biegłego cztery drzewa owocowe rosnące na działce nie mogły mieć żadnego wpływu na określenie wartości rynkowej działki. W raporcie stwierdzono też, że pierwsza wycena biegłego oraz wycena przeprowadzona przez Oliver Group CJSC zawierały dość trafne stwierdzenia. 26.  W dniu  21 kwietnia 2011 roku Sąd Okręgowy, opierając się na poprawionej wycenie opracowanej przez Oliver Group CJSC i dwóch wycenach biegłych sądowych, uznał roszczenie Teghout CJSC. Sąd Okręgowy przyznał skarżącym 264 500 dram (około 575 euro), przyjmując najwyższą wartość rynkową z trzech przedstawionych mu wycen i zwiększając tę kwotę o dodatkowe 15% zgodnie z wymogami prawa. 27.  Skarżący wnieśli odwołanie, twierdząc między innymi, że druga wycena biegłego sądowego nie była wiarygodna, ponieważ biegły nie wskazał źródeł informacji na których opierał swoje wnioski, a dodatkowo nie wzięto pod uwagę liczby i wartości drzew należących do skarżących. Twierdzili także, że złożyli przed Sądem Okręgowym wniosek o wyłączenie tego dowodu i zlecenie dodatkowej wyceny przez biegłego sądowego, ale ich wniosek został odrzucony. 28.  W dniu  7 lipca 2011 roku Cywilny Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego, uznając że wysokość odszkodowania została prawidłowo ustalona na podstawie istniejących dowodów. W odniesieniu do uwag skarżących odnoszących się do drzew owocowych, Cywilny Sąd Apelacyjny stwierdził, że obydwaj biegli wyznaczeni przez Sąd Okręgowy wykazali, że na działce były tylko cztery drzewa owocowe, a biegły A. stwierdził w swojej wycenie, że drzewa te nie mogły mieć istotnego wpływu na wartość rynkową działki. 29.  Skarżący wnieśli odwołanie co do kwestii prawnych. Złożyli skargi podobne do tych, jakie wnieśli przed Sądem Apelacyjnym. 30.  W dniu 31 sierpnia 2011 roku Sąd Kasacyjny uznał skargę kasacyjną złożoną przez skarżących za niedopuszczalną z braku podstaw. II.  WŁAŚCIWE PRAWO KRAJOWE 31.  Zgodnie z art. 31 Konstytucji, każdy ma prawo do rozporządzania, używania, zarządzania i przekazywania w drodze spadku swojej własności w sposób jaki uzna za właściwy. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że przez sąd w przypadkach przewidzianych prawem. Własność może zostać wywłaszczona na potrzeby społeczeństwa i państwa jedynie w wyjątkowych przypadkach, gdy w grę wchodzi nadrzędny interes publiczny, zgodnie z procedurą przewidzianą prawem i za uprzednim odszkodowaniem w odpowiedniej wysokości. A.  Ustawa o przeniesieniu własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa (przyjęta 27 listopada 2006 roku i obowiązująca od 30 grudnia 2006 roku) 32.  Zgodnie z art. 3 ust. 1, konstytucyjną podstawą do przeniesienia własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa jest nadrzędny interes publiczny. 33.  Zgodnie z art. 3 ust. 2, konstytucyjne wymogi dotyczące przeniesienia własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa są następujące: (a)  przeniesienie własności musi być przeprowadzone zgodnie z procedurą przewidzianą prawem, (b)  za nieruchomość podlegającą przeniesieniu własności należy zapewnić uprzednio odpowiednie odszkodowanie. 34.  Zgodnie z art. 4 ust. 1, zasady określania interesu publicznego dotyczącego przeniesienia własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa są następujące: (a)  interes publiczny musi przeważać nad interesem właściciela nieruchomości podlegającej przeniesieniu własności; (b)  nie można zapewnić skutecznej realizacji interesu publicznego bez przeniesienia własności danej nieruchomości; (c)  uwzględniając interes publiczny, przeniesienie własności nieruchomości nie powinno powodować nieuzasadnionej szkody po stronie właściciela; (d)  interes publiczny jest określony na mocy dekretu rządowego; (e)  kwestia zaistnienia interesu publicznego może podlegać kontroli sądowej. 35.  Zgodnie z art. 4 ust. 2, nadrzędny interes publiczny może oznaczać między innymi realizację projektów wydobywczych o dużym znaczeniu dla państwa lub lokalnej społeczności. Zapewnienie dodatkowych wpływów do budżetu państwa lub lokalnej społeczności nie stanowi samo w sobie nadrzędnego interesu publicznego. 36.  Zgodnie z art. 11 ust. 1, właścicielowi nieruchomości podlegającej przeniesieniu własności powinno zostać wypłacone odpowiednie odszkodowanie. Za odpowiednią kwotę odszkodowania uznaje się wartość rynkową nieruchomości powiększoną o dodatkowe 15%. 37.  Zgodnie z art. 11 ust. 3, określenie wartości rynkowej nieruchomości i praw majątkowych w odniesieniu do nieruchomości odbywa się zgodnie z procedurą określoną w Ustawie o wycenie nieruchomości. B.  Ustawa o wycenie nieruchomości (obowiązująca w czasie rozpatrywanych zdarzeń) 38.  Zgodnie z art. 3, działalność związaną z wyceną nieruchomości reguluje Kodeks Cywilny, Ustawa o wycenie nieruchomości, standardy wyceny nieruchomości i inne przepisy prawa oraz traktaty międzynarodowe. 39.  Zgodnie z art. 4, który zawiera listę pojęć używanych w tej ustawie, wycena nieruchomości oznacza określenie wartości rynkowej nieruchomości zgodnie z przepisami tej ustawy, standardami wyceny nieruchomości w Armenii oraz innymi aktami prawnymi. Standardy wyceny nieruchomości stanowią zbiór zasad i wskazówek przyjętych przez Rząd, które regulują działalność związaną z wyceną nieruchomości. Rzeczoznawca majątkowy to osoba fizyczna, która uzyskała licencję rzeczoznawcy majątkowego wydaną przez właściwy organ. 40.  Standardy wyceny nieruchomości są przyjęte przez Rząd i obowiązują rzeczoznawców majątkowych. Standardy wyceny nieruchomości powinny obejmować między innymi metody wyceny nieruchomości (art. 7 ust. 1 i 2). 41.  Art. 8 stanowi, że wycena jest obowiązkowa w przypadku przeniesienia własności nieruchomości na potrzeby państwa lub społeczności. 42.  Zgodnie z art. 15 ust. 1 (1), rzeczoznawcy mają prawo stosować niezależne metody wyceny nieruchomości zgodnie ze standardami wyceny nieruchomości. C.  Rządowy Dekret nr 1279-N z dnia 1 listopada 2007 roku zatwierdzający strefy wywłaszczenia pewnych obszarów położonych w granicach administracyjnych gmin wiejskich Shnogh i Teghut w regionie Lori przejętych na potrzeby państwa oraz zmieniający kategorię użytkowania gruntów (ՀՀ Կառավարության 2007 թ. նոյեմբերի 1-ի թիվ 1279-Ն որոշումը Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզի Շնողի և Թեղուտի գյուղական համայնքների վարչական սահմաններում որոշ տարածքներում բացառիկ՝ գերակա հանրային շահ ճանաչելու և հողերի նպատակային նշանակությունը փոփոխելու մասին) 43.  W celu realizacji projektu wydobycia złoża miedzi i molibdenu Teghut i w perspektywie budowy i funkcjonowania zakładu górniczego, Rząd postanowił zatwierdzić strefy wywłaszczenia obszarów rolniczych o całkowitej powierzchni 81,483 ha położonych w administracyjnych granicach gmin wiejskich Shnogh i Teghut w regionie Lori przejmowanych na potrzeby państwa. Zgodnie z Dekretem, interes publiczny w którym leży rozwój gospodarki i infrastruktury oraz zwiększony poziom produkcji i eksportu przeważał nad prywatnymi interesami właścicieli. D.  Rządowy Dekret nr 1746-N z dnia 24 grudnia 2003 roku zatwierdzający procedurę szacowania wartości katastralnej zamieszkanych obszarów Republiki Armenii, ich współczynniki podziału na strefy i granice (ՀՀ Կառավարության 2003 թ. դեկտեմբերի 1-ի թիվ 1746-Ն որոշումը Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի հողերի կադաստրային գնահատման կարգը, տարածագնահատման գտնվելու վայրի գոտիականության գործակիցները և սահմանները հաստատելու մասին) 44.  Załączniki Nr 1 i 2 do Dekretu określają współczynniki szacowania katastralnej wartości gruntów według odpowiednich stref. Wieś Teghut znajduje się w strefie 14 o współczynniku 0,037. Zgodnie z art. 2 ust. a, podstawa obliczeń dla jednego metra kwadratowego obszarów zamieszkanych wynosi 60 000 dram. Art. 2 ust. b stanowi, że współczynniki określone w Załącznikach Nr 1 i 2 nie mają zastosowania do określania wartości katastralnej gruntów rolnych. PRAWO I.  ZARZUT NARUSZENIA ARTYKUŁU 1 PROTOKOŁU NR 1 DO KONWENCJI 45.  Skarżący podnieśli zarzut, że zostali pozbawieni swojej własności z naruszeniem wymogów art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, który stanowi co następuje: „Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.” A.  Dopuszczalność skargi 46.  Trybunał zauważa, że skarga ta nie jest w sposób oczywisty bezzasadna w rozumieniu art. 35 ust. 3 Konwencji. Trybunał stwierdza ponadto, że skarga nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych przyczyn. Musi zatem zostać uznana za dopuszczalną. B.  Meritum skargi 1.  Argumenty stron 47.  Skarżący twierdzili, że wywłaszczona ziemia była ich głównym źródłem dochodu. Argumentowali, że pozbawienie ich własności nie spełniało wymogu legalności, nie służyło interesowi publicznemu, a wysokość przyznanego odszkodowania była niewystarczająca. W odniesieniu do wymogu legalności skarżący argumentowali, że przepisy ustawy nie są wystarczająco przewidywalne, jako że nie precyzują kryteriów określania wartości rynkowej nieruchomości przejętej na potrzeby państwa. Nie zgodzili się ze stwierdzeniem, że wywłaszczenie ich ziemi było podyktowane „interesem publicznym”. Argumentowali, że w tym przypadku oczywiście nieracjonalnym było powoływanie się na „interes publiczny”, gdy przedsięwzięcie miało wyłącznie komercyjny cel, biorąc pod uwagę fakt, że projekt wydobywczy był realizowany przez prywatne przedsiębiorstwo, w którym państwo nie miało żadnych udziałów. Skarżący argumentowali także, że wyceny wartości rynkowej ich ziemi dokonano w oparciu o metodę porównawczą, która nie mogła należycie odzwierciedlić prawdziwej wartości rynkowej ziemi. Dodatkowo, kwota jaką otrzymali z tytułu odszkodowania była o wiele niższa niż wartość katastralna wywłaszczonej ziemi w momencie rozpoczęcia procedury wywłaszczeniowej i była rażąco nieadekwatna w stosunku do prawdziwej wartości przedmiotowej działki. Skarżący powołali się na rządowy Dekret nr 746 z dnia 29 grudnia 2003 roku, według którego katastralna wartość ziemi w tej samej strefie, w której położona była ich działka, wynosiła 222 dram za metr kwadratowy. 48.  Rząd stwierdził, że wywłaszczenie nieruchomości skarżących odbyło się zgodnie z przepisami prawa. Opierało się na Ustawie o przeniesieniu własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa przyjętej w dniu 27 listopada 2006 roku, która była zarówno dostępna dla skarżących w momencie wywłaszczenia, jak i przewidywalna w skutkach. W odniesieniu zwłaszcza do kwestii wyceny nieruchomości przejmowanej na potrzeby państwa, wspomniana Ustawa zawiera odesłanie do innego aktu prawnego, tj. Ustawy o wycenie nieruchomości, która określa odpowiednią procedurę. Rząd argumentował, że zaskarżone wywłaszczenie zostało przeprowadzone „w interesie publicznym”. Jego głównym celem było zapewnienie rozwoju gospodarki i infrastruktury w regionie, zgodnie z rządowym Dekretem nr 1279-N z dnia 1 listopada 2007 roku. Na koniec Rząd stwierdził, że skarżący ostatecznie otrzymali odszkodowanie w wysokości 264 500 dram, co stanowiło kwotę wyższą niż wartość katastralna ich ziemi w momencie wywłaszczenia. 2.  Ocena Trybunału 49.  W omawianej sprawie nie ulega wątpliwości, że miało miejsce „pozbawienie własności” w rozumieniu drugiego zdania art. 1 Protokołu nr 1. Trybunał musi więc ustalić, czy zaskarżone pozbawienie własności było uzasadnione na mocy tego przepisu. 50.  Trybunał przypomina, że wywłaszczenie musi spełniać trzy warunki aby być zgodne z art. 1 Protokołu nr 1: musi być przeprowadzone „na warunkach przewidzianych przez prawo,” co wyklucza wszelkie arbitralne działania po stronie władz krajowych, musi służyć „interesowi publicznemu”, i musi zapewnić właściwą równowagę między prawami właściciela a interesem społeczności (por., między innymi, Vistiņš i Perepjolkins przeciwko Łotwie [WI], nr 71243/01, pkt 94, 25 października 2012 roku). Trybunał zbada zatem czy te trzy warunki zostały spełnione w omawianej sprawie. (a)  „Na warunkach przewidzianych przez prawo” 51.  Istotnym warunkiem uznania naruszenia prawa chronionego na mocy art. 1 Protokołu nr 1 za zgodne z tym przepisem jest jego zgodność z prawem. Praworządność, jedna z podstawowych zasad demokratycznego społeczeństwa, jest nieodłącznym elementem wszystkich artykułów Konwencji (por. Iatridis przeciwko Grecji [WI], nr 31107/96, pkt 58, ECHR 1999‑II, ECHR 2016; Vistiņš i Perepjolkins, wspomniany powyżej, pkt 95, i Béláné Nagy przeciwko Węgrom [WI], nr 53080/13, pkt 112). 52.  Jednak istnienie podstawy prawnej w prawie krajowym samo w sobie nie wystarcza do spełnienia zasady legalności. Podstawa prawna musi dodatkowo mieć określoną właściwość, a mianowicie musi być zgodna z zasadą praworządności i musi zapewniać gwarancje chroniące przed arbitralnością decyzji. Zatem oprócz zgodności z prawem krajowym Umawiającego się Państwa, w tym jego Konstytucji, normy prawne na których oparte jest pozbawienie własności powinny być w wystarczającym stopniu dostępne, precyzyjne i przewidywalne w ich stosowaniu (por. Vistiņš i Perepjolkins, wspomniany powyżej, pkt 96-97 i sprawy tam cytowane). 53.  Normy nie można uznać za „przepis prawa” o ile nie jest sformułowana wystarczająco precyzyjnie aby umożliwić obywatelom regulację ich postępowania; muszą oni być w stanie – w razie potrzeby po zasięgnięciu odpowiedniej porady – przewidzieć, w stopniu odpowiednim do danych okoliczności, konsekwencje jakie może pociągnąć za sobą dane działanie. Konsekwencje te nie muszą być przewidywalne z absolutną pewnością: doświadczenie pokazuje, że jest to nieosiągalne. Wymagany poziom precyzji przepisów krajowych – które w żadnym przypadku nie mogą przewidzieć każdej ewentualności – zależy w znacznym stopniu od treści przedmiotowej ustawy, dziedziny jaką ma obejmować, oraz liczby i statusu tych, do których jest skierowana. W szczególności zasada jest „przewidywalna” gdy zapewnia środek ochrony przed arbitralnymi ingerencjami ze strony władz publicznych (por. Centro Europa 7 S.r.l. i Di Stefano przeciwko Włochom [WI], nr 38433/09, pkt 141-143, ECHR 2012 z dodatkowymi odniesieniami). 54.  W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że wywłaszczenie nieruchomości należącej do skarżących zostało dokonane na podstawie Ustawy z dnia 27 listopada 2006 roku o przeniesieniu własności nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa (Ustawa). 55.  Trybunał stwierdza, że nieruchomość skarżących została wywłaszczona ponad rok po wejściu w życie Ustawy, która ma ogólne zastosowanie i której ustawodawca nie ograniczył wyłącznie do sytuacji skarżących. Tym samym przepisy Ustawy były dostępne dla skarżących. W istocie, skarżący nie utrzymywali, że odpowiednie przepisy prawne na podstawie których zostali pozbawieni własności nie były dla nich dostępne, ale twierdzili, że Ustawa nie była przewidywalna co do jej skutków w odniesieniu do sposobu określenia wartości rynkowej ziemi podlegającej wywłaszczeniu. 56.  Trybunał stwierdza, że art. 11 ust. 3 Ustawy, który dotyczy ustalania wartości rynkowej nieruchomości przejmowanej na potrzeby społeczeństwa i państwa odnosi się do Ustawy o wycenie nieruchomości (patrz pkt 37 powyżej). Z kolei art. 7 Ustawy o wycenie nieruchomości stwierdza, że metody wyceny nieruchomości są określone w standardach wyceny nieruchomości przyjętych przez Rząd i obowiązujących rzeczoznawców majątkowych (patrz pkt 38 i 40 powyżej). Co więcej, zgodnie z art. 4 tejże ustawy, wycena nieruchomości jest działalnością zawodową wykonywaną przez licencjonowanych rzeczoznawców majątkowych zgodnie z zasadami i wskazówkami określonymi w standardach wyceny nieruchomości (patrz pkt 39 powyżej). 57  Trybunał nie podziela poglądu skarżących, że Ustawa nie była w wystarczającym stopniu przewidywalna w swoich skutkach. W szczególności, nie można oczekiwać że Ustawa, która określa ogólne ramy prawne procedury przejmowania nieruchomości na potrzeby społeczeństwa i państwa, będzie na tyle szczegółowo regulowała poszczególne przypadki pozbawienia własności, żeby określić metody oszacowania wartości rynkowej dla każdego typu nieruchomości będącej przedmiotem wyceny na potrzeby wywłaszczenia. Dodatkowo, biorąc pod uwagę fakt, że wycena nieruchomości jest licencjonowaną działalnością zawodową, nie wydaje się bezzasadne, by w pewnym stopniu wybór metod stosowanych przy wycenie pozostawić rzeczoznawcy, który dobiera właściwą metodę w konkretnej sytuacji w zależności od specyfiki danej nieruchomości. 58.   Trybunał ustalił, że w tych okolicznościach powyższe przepisy prawa były wystarczająco jasne aby umożliwić skarżącym ogólne przewidzenie sposobu w jaki będzie ustalona wartość rynkowa ich nieruchomości. Skarżący mieli możliwość zakwestionowania wyceny przygotowanej przez rzeczoznawcę zatrudnionego przez nabywcę ich nieruchomości, z której to możliwości skutecznie skorzystali (patrz. pkt 22 i 24 powyżej). Trybunał stwierdza zatem, że skarżącym zapewniono wystarczające gwarancje przed arbitralnością decyzji. 59.  W rezultacie można uznać, że zaskarżone wywłaszczenie przeprowadzono „na warunkach przewidzianych przez prawo”. (b)  „W interesie publicznym” 60.  Trybunał przypomina, że z uwagi na bezpośrednią znajomość swojego społeczeństwa i jego potrzeb, władze krajowe z zasady są w stanie lepiej niż międzynarodowy sędzia ocenić co leży „w interesie publicznym”. W ramach systemu ochrony ustanowionego przez Konwencję, do władz krajowych należy zatem dokonanie wstępnej oceny co do istnienia problemu wagi społecznej, który uzasadnia środki pozbawienia własności. W tym przypadku, podobnie jak w innych dziedzinach objętych zabezpieczeniami Konwencji, władze krajowe mają w związku z tym pewien margines uznaniowości. Co więcej, pojęcie „interesu publicznego” jest siłą rzeczy ogólne. W szczególności, decyzja o wprowadzeniu w życie przepisów wywłaszczających zazwyczaj wiąże się z analizą kwestii politycznych, gospodarczych i społecznych. Trybunał, uznając za naturalne, że pozostający w gestii ustawodawcy margines uznaniowości przy wdrażaniu polityki społecznej i gospodarczej powinien być szeroki, respektuje opinię ustawodawcy co do tego, co leży „w interesie publicznym”, o ile taka opinia nie jest w sposób oczywisty pozbawiona rozsądnych podstaw (por. Beyeler przeciwko Włochom [WI], nr 33202/96, pkt 112, ECHR 2000‑I, i Vistiņš i Perepjolkins, wspomniany powyżej, pkt 106). 61.  Rząd argumentował, że państwo musiało wywłaszczyć grunty należące do skarżących aby zapewnić rozwój gospodarki i infrastruktury w związku z realizacją projektu wydobywczego złoża miedzi i molibdenu Teghut. Trybunał nie miał żadnych przekonywujących dowodów aby stwierdzić, że powody te były w oczywisty sposób pozbawione wszelkich uzasadnionych podstaw (porównaj Tkachevy przeciwko Rosji, nr 35430/05, pkt 50, 14 lutego 2012 roku). (c)  Proporcjonalność zaskarżonego środka 62.  Art. 1 Protokołu nr 1 zawiera wymóg, by wszelka ingerencja była w odpowiedniej proporcji do celu, jaki ma zostać osiągnięty (por. Jahn i Inni przeciwko Niemcom [WI], nr 46720/99 i 2 inne, pkt 81‑94, ECHR 2005‑VI). Wymóg właściwej równowagi nie zostanie wypełniony, jeśli dana osoba ponosi indywidualny i nadmierny ciężar (por. Stefanetti i Inni przeciwko Włochom, nr 21838/10 i 7 innych, pkt 66, 15 kwietnia 2014 roku). 63.  Warunki odszkodowania na podstawie odpowiednich przepisów prawa mają znaczenie dla oceny, czy zaskarżony środek respektuje wymóg właściwej równowagi, a w szczególności czy nakłada nieproporcjonalny ciężar na skarżących (por. podsumowanie odpowiednich zasad w Vistiņš i Perepjolkins, wspomniany powyżej, pkt 110-114). 64.  Skarżący argumentowali, że otrzymane odszkodowanie było znacząco niższe niż wartość katastralna ich ziemi. Trybunał stwierdza, że wartość katastralna działki skarżących została oszacowana na 250 865 dram w pierwszej i poprawionej wycenie (por. punkt 10 i 14 powyżej), to jest 65,50 dram za metr kwadratowy, w przeciwieństwie do 222 dram za metr kwadratowy według szacunków skarżących (por. punkt 47 powyżej). 65.  Trybunał stwierdza także, że skarżący na żadnym etapie postępowania krajowego ani postępowania przed Trybunałem nie kwestionowali wartości katastralnej ich ziemi wskazanej we wspomnianych wycenach. Skarżący nie przedstawili też Trybunałowi żadnych dowodów, na przykład pokwitowań płatności z tytułu podatku od nieruchomości, które by potwierdziły, że wartość katastralna ich ziemi rzeczywiście wynosiła 222 dram za metr kwadratowy. W odniesieniu do stwierdzenia skarżących, że wartość katastralna gruntów leżących w tej samej strefie co ich działka wynosiła 222 dram za metr kwadratowy, należy zauważyć, że rządowy Dekret nr 1746‑N z dnia 24 grudnia 2003 roku, określający współczynniki stosowane przy wyliczaniu katastralnej wartości gruntów i faktycznie umieszczający wieś skarżących w strefie, której współczynnik odpowiada kwocie za metr kwadratowy jakiej domagają się skarżący, wyraźnie stwierdza, że dekret ten nie ma zastosowania do szacowania wartości katastralnej gruntów rolnych (por. punkt 44 powyżej). 66.  Trybunał zauważa, że wartość nieruchomości skarżących była oszacowana najpierw przez firmę wyceniającą, którą wynajęło przedsiębiorstwo Teghout CJSC jako nabywca nieruchomości, a następnie przez biegłych sądowych na podstawie nakazów sądowych (por. punkt 10, 14, 22, 23, 24 i 25 powyżej). Na podstawie przedłożonego mu materiału Trybunał uważa, że nie ma wystarczających dowodów wskazujących na to, że wartość rynkowa gruntu należącego do skarżących była rażąco niedoszacowana. 67.  Jednocześnie, Trybunał zauważa, że korzystając z metody porównawczej wyceny nieruchomości, rzeczoznawcy określili wartość rynkową działki skarżących w odniesieniu do ceny sprzedaży innych działek w tej samej strefie wywłaszczenia. Trybunał ma na uwadze swoje powyższe stwierdzenie, że stosowne przepisy Ustawy były wystarczająco przewidywalne co do tego, że zawodowy rzeczoznawca powinien zgodnie z prawem mieć swobodę wyboru właściwej metody wyceny nieruchomości (por. punkt 58 powyżej). Należy jednak zauważyć, że w sytuacji gdy wartość rynkowa gruntu skarżących została określona na podstawie ceny sprzedaży działek położonych na tym samym terenie, nie można wykluczyć, że skarżący nie byliby w stanie nabyć, albo co najmniej mieliby poważne trudności ze znalezieniem równoważnych gruntów na innym obszarze niepodlegającym wywłaszczeniu za kwotę otrzymanego odszkodowania. 68.  Co więcej, skarżący wielokrotnie kwestionowali wyceny przeprowadzone na zlecenie Teghout CJSC, jak również przedstawione przez wyznaczonych przez sąd biegłych, twierdząc, że nie wzięto pod uwagę ich drzew owocowych i uzyskiwanych z nich dochodów. W tej kwestii należy zauważyć, że obydwaj wyznaczeni przez sąd biegli załączyli do swoich wycen zdjęcia działki skarżących, które wykazały, że istotnie rosły tam cztery drzewa owocowe. Jednak w ich ocenie, owe cztery drzewa nie mogły w istotnym stopniu wpłynąć na wartość rynkową gruntu (por. punkt 28 powyżej). 69.  Bez uszczerbku dla odpowiednich przepisów Ustawy i marginesu uznaniowości państwa w tych sprawach, Trybunał uważa, że mogą mieć miejsce sytuacje, w których odszkodowanie odpowiadające cenie rynkowej danej nieruchomości, nawet z uwzględnieniem ustawowej nadwyżki, nie stanowiłoby odpowiedniej rekompensaty za pozbawienie własności. W ocenie Trybunału, taka sytuacja może mieć miejsce w szczególności, gdy nieruchomość, której osoba została pozbawiona, stanowiła główne, o ile nie jedyne źródło dochodu, a oferowane odszkodowanie nie odzwierciedlało tej straty (por. Lallement przeciwko Francji, nr 46044/99, pkt 18, 11 kwietnia 2002 roku). 70.  W omawianej sprawie skarżący twierdzili, że jako rodzina zależeli finansowo od omawianej działki. Argument ten nie został obalony przez pozwany Rząd (por. punkty 47-48 powyżej). Należy zauważyć, że ten konkretny aspekt, a mianowicie fakt, że w wyniku wywłaszczenia skarżący utracili swoje główne źródło dochodu, nie został wzięty pod uwagę przez sądy krajowe w ich orzeczeniach co do wysokości należnego odszkodowania. Sądy zdecydowały że, niezależnie od okoliczności, skarżący powinni otrzymać odszkodowanie, które zostało ustalone w odniesieniu do cen nieruchomości położonych na obszarze objętym wywłaszczeniem. Nie odniosły się do tego, czy przyznane odszkodowanie pokryłoby rzeczywistą stratę skarżących związaną z pozbawieniem środków utrzymania, albo czy przynajmniej wystarczyłoby im na zakup równoważnych gruntów na terenie, na którym mieszkali. 71.  W świetle powyższego, Trybunał stwierdza, że skarżący ponieśli nadmierny indywidualny ciężar. Tym samym, zaskarżone wywłaszczenie stanowiło naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji. II.  ZASTOSOWANIE ARTYKUŁU 41 KONWENCJI 72.  Artykuł 41 Konwencji stanowi: „Jeśli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej protokołów, oraz jeśli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi potrzeba, słuszne zadośćuczynienie pokrzywdzonej stronie.” A.  Odszkodowanie 73.  Skarżący zażądali odszkodowania w wysokości 22 190 euro za poniesioną szkodę majątkową. W opinii skarżących, wnioskowana kwota odzwierciedlała ceny sprzedaży i dzierżawy gruntu w tej samej gminie i w tym czasie. Jako podstawę do wyliczeń przyjęli 3 000 armeńskich dram (AMD) za metr kwadratowy. Skarżący dodatkowo zażądali 5 000 euro z tytułu doznanej szkody niemajątkowej. 74.  Rząd stwierdził, że ogólny sposób wyliczenia żądanej kwoty był niejasny. W związku z tym wezwał Trybunał do odrzucenia roszczenia skarżących. Rząd stwierdził ponadto, że roszczenie skarżących z tytułu doznanej krzywdy było wygórowane. 75.  Biorąc pod uwagę charakter stwierdzonego naruszenia (por. punkt 70 i 71 powyżej), Trybunał stwierdza, że skarżący niewątpliwie doznali pewnej szkody majątkowej i niemajątkowej (por., mutatis mutandis, Moskal przeciwko Polsce, nr 10373/05, pkt 105, 15 września 2009 roku). W szczególnych okolicznościach omawianej sprawy, dokonując oceny na zasadzie słuszności, zgodnie z wymogami art. 41 Konwencji, Trybunał przyznaje skarżącym kwotę 10 000 euro na pokrycie wszystkich szkód. B.  Koszty i opłaty 76.  Skarżący zażądali też 2 000 euro tytułem kosztów sądowych, jakie ponieśli przed sądami krajowymi i Trybunałem. 77.  Rząd zakwestionował to żądanie. 78.  Według orzecznictwa Trybunału, skarżący ma prawo do zwrotu poniesionych kosztów i opłat jedynie w zakresie, w jakim zostanie wykazane, że były one rzeczywiste i niezbędne oraz uzasadnione co do kwoty. W niniejszej sprawie, mając na względzie dokumenty będące w jego posiadaniu, Trybunał uznaje za słuszne przyznanie w całości żądanych kosztów sądowych. C.  Odsetki za zwłokę 79.  Trybunał uznaje za słuszne, by ustawowe odsetki za zwłokę były oparte na stopie kredytu marginalnego Europejskiego Banku Centralnego, doliczając do tego trzy punkty procentowe. Z TYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE 1.  Uznaje skargę za dopuszczalną;   2.  Orzeka, że nastąpiło naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji;   3.  Orzeka (a)  że pozwany Rząd ma wypłacić skarżącym w ciągu trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji następujące kwoty, które zostaną przeliczone na walutę pozwanego Państwa według kursu obowiązującego w dniu rozliczenia: (i)  10 000 euro (dziesięć tysięcy euro), plus wszelkie należne podatki tytułem szkody majątkowej i niemajątkowej; (ii)  2 000 euro (dwa tysiące euro), plus wszelkie podatki jakie mogą być naliczone skarżącym tytułem kosztów i opłat; (b)  że od upływu wyżej wspomnianego trzymiesięcznego terminu do momentu rozliczenia naliczane będą zwykłe odsetki od powyższych kwot według stopy kredytu marginalnego Europejskiego Banku Centralnego w okresie zwłoki, plus trzy punkty procentowe. Sporządzono w języku angielskim i notyfikowano na piśmie w dniu 11 października 2018 roku, zgodnie z Regułą 77 ust. 2 i 3 Regulaminu Trybunału.  Abel Campos Linos-Alexandre Sicilianos  Kanclerz Sekcji Przewodniczący