72850/14

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] - Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] - Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC     SEKCJA CZWARTA         SPRAWA SOARES DE MELO przeciwko PORTUGALII   (Skarga nr 72850/14)           WYROK       STRASBURG   16 lutego 2016 r.   OSTATECZNY   16/05/2016   Ten wyrok stał się ostateczny się na podstawie Artykułu 44 § 2 Konwencji. Może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Soares de Melo przeciwko Portugalii, Europejski Trybunał Praw Człowieka (sekcja czwarta), zasiadając jako izba w składzie :  András Sajó, przewodniczący,  Vincent A. De Gaetano,  Boštjan M. Zupančič,  Nona Tsotsoria,  Paulo Pinto de Albuquerque,  Krzysztof Wojtyczek,  Iulia Antoanella Motoc, sędziowie, i Françoise Elens-Passos, kanclerz sekcji, Po obradach na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia 2016 r., Wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: POSTĘPOWANIE 1.  U podłoża sprawy znajduje się skarga (nr 72850/14) przeciwko Republice Portugalskiej, wniesiona do Trybunału przez obywatelkę Wyspy Zielonego Przylądka Lilianę Sallete Soares de Melo („skarżącą”) w dniu 5 grudnia 2014 r. na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencji”). 2.  Skarżącą reprezentowali M.C. Neves Almeida i P. Penha Gonçalves, adwokaci w Algés. Rząd portugalski („Rząd”) był reprezentowany przez swoją pełnomocniczkę M. F. da Graça Carvalho, zastępcę prokuratora generalnego. 3.  Skarżąca zarzuca naruszenie jej prawa do poszanowania życia rodzinnego zagwarantowanego w art. 8 Konwencji ze względu na umieszczenie siedmiorga z jej dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji. 4.  W dniu 17 lutego 2015 r., działając na podstawie Reguły 39 Regulaminu, Trybunał wniósł, aby Rząd zastosował środki tymczasowe w celu umożliwienia skarżącej dostępu do dzieci i wznowienia kontaktu z nimi do czasu wydania orzeczenia w sprawie. Trybunał postanowił również, że skargę należy rozpatrzyć w trybie priorytetowym, w oparciu o Regułę 41 Regulaminu. 5.  W dniu 1 kwietnia 2015 r. skarga została zakomunikowana Rządowi. STAN FAKTYCZNY I.  OKOLICZNOŚCI SPRAWY 6.  Skarżąca urodziła się w 1977 r. i mieszka w Algueirão-Mem Martins. 7.  Jest matką dziesięciorga dzieci: –  S., dziewczynki, urodzonej w 1993 r., –  E., dziewczynki, urodzonej w dniu 20 czerwca 1995 r., –  I., dziewczynki, urodzonej w dniu 27 sierpnia 2001 r., –  M., chłopca, urodzonego w dniu 21 lipca 2004 r., –  Y., chłopca, urodzonego w dniu 22 sierpnia 2005 r., –  I.R., chłopca, urodzonego w dniu 10 października 2006 r., –  L. i M.S., dziewczynki i chłopca, bliźniąt, urodzonych w dniu 18 września 2008 r., –  A., chłopca, urodzonego w dniu 13 listopada 2009 r., oraz –  R., dziewczynki, urodzonej w dniu 25 listopada 2011 r. A.  Procedura wsparcia praw i ochrony dzieci 1.  Postępowanie przed komisją ochrony dzieci i młodzieży w Sintrze 8.  W 2005 r. sytuacja rodziny została zgłoszona do komisji ochrony dzieci i młodzieży (Comissão de proteção de crianças e jovens) („CPCJ”) w Sintrze, ponieważ skarżąca pozostawała od czterech lat bezrobotna, a ojciec dzieci był poligamistą i często przebywał z dala od rodziny. 9.  W dniu 4 stycznia 2007 r., w oparciu o art. 55 ustawy o ochronie dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia (lei de proteção das crianças e jovens em perigo) („LPCJP”), CPCJ zawarła ze skarżącą i jej małżonkiem porozumienie o wspieraniu praw i ochronie dzieci („porozumienie o ochronie”) dotyczące małoletnich E., I., M., Y. i I.R. na okres jednego roku. Fragmenty tego porozumienia istotne dla niniejszej sprawy miały następujące brzmienie: „1.  Matka zachowa pieczę nad małoletnimi E., I., M., Y. i I.R. Będzie zobowiązana do opiekowania się nimi, zapewnienia im utrzymania i czuwania nad ich wychowaniem, wykształceniem, zdrowiem i wszelkimi innymi potrzebami; 2.  Matka będzie w szczególności zobowiązana do: a)  dopilnowania obecności i punktualności dzieci w szkole; b)  zagwarantowania higieny i porządku w miejscu zamieszkania; c)  zapewnienia, by dzieci przechodziły badania lekarskie, kontrolne lub w nagłych wypadkach; d)  zapewnienia, by dzieci M., Y. i I.R. uczęszczały do instytucji wychowawczych; e)  (...) poszukiwania zarobkowej działalności zawodowej w celu zagwarantowania własnej niezależności finansowej. Będzie zobowiązana przedstawić dowód w tej kwestii organom odpowiedzialnym za wsparcie w zakresie tego środka. 3.  Ojciec będzie zobowiązany do czuwania nad tym, by matka przestrzegała powyższych zobowiązań. 4.  Ojciec w dalszym ciągu będzie wnosił wkład finansowy w opłacanie kosztów instytucji wychowawczych i spełnianie podstawowych potrzeb dzieci. 5.  (...) rodzice wyrażają zgodę na kooperację i współpracę z pracownikami socjalnymi, przyjmując ich wytyczne, zalecenia, sugestie i propozycje mające na celu zachowanie warunków życia, komfortu, dobrostanu i ochrony interesów małoletnich”. 10.  W bliżej niesprecyzowanym dniu porozumienie zostało zatwierdzone przez sąd. 11.  W dniu 22 maja 2007 r. pracownik socjalny złożył wizytę u rodziny i stwierdził, że zamieszkiwane przez nią mieszkanie jest brudne, a dostawy bieżącej wody i prądu zostały wstrzymane dwa miesiące wcześniej z powodu nieopłacenia rachunków. 12.  W dniu 31 maja 2007 r. CPCJ otrzymała kolejne zgłoszenie z powodu absencji szkolnej I., związanej jakoby z tym, że musiała zajmować się młodszym rodzeństwem. Tego samego dnia komisja wszczęła procedurę wsparcia praw i ochrony dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia („procedura ochrony”) obejmującą dzieci S., E., I., M., Y. i I.R. 2.  Postępowanie przed sądem rodzinnym w Sintrze 13.  W dniu 26 września 2007 r. CPCJ przekazała sprawę prokuraturze przy sądzie rodzinnym w Sintrze, z powodu braku współpracy skarżącej w ramach rozpoczętej procedury ochrony. Prokuratura wniosła o wszczęcie procedury ochrony dzieci E., I., M., Y. i I.R., ponieważ skarżąca nie dysponowała odpowiednimi warunkami materialnymi i zaniedbywała te dzieci. Od tego momentu rodzina była monitorowana przez zespół służb socjalnych przy sądzie (Equipa de crianças e jovens do Instituto da Segurança Social de Apoio ao Tribunal) („ECJ”) w Sintrze. 14.  Wysłuchano skarżącą i jej męża, jak również starsze dzieci i pracowników socjalnych, którzy pomagali rodzinie. Przeprowadzono również wizytacje w miejscu zamieszkania rodziny. 15.  Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2007 r. sąd rodzinny podjął decyzję o zastosowaniu wsparcia dla rodziców obejmującego E., I., M., Y. i I.R. (medida de apoio junto dos pais). Wsparcie to kilkakrotnie przedłużano. 16.  W dniu 24 września 2008 r., w trakcie wizytacji w miejscu zamieszkania rodziny, służby socjalne stwierdziły, że warunki życia są w dalszym ciągu niepewne. 17.  Skarżącej przydzielono pracownika socjalnego, który miał nauczyć ją prowadzić dom, dbać o higienę i porządek w mieszkaniu oraz zajmować się dziećmi. 18.  W dniu 25 czerwca 2009 r. sąd przeprowadził rozprawę na podstawie art. 112 LPCJP. Podczas tej rozprawy, po uwzględnieniu zaleceń pracowników socjalnych odpowiedzialnych za pomoc rodzinie, do porozumienia o ochronie dodano następujące postanowienia: „1.  [Rodzice są zobowiązani do] zapisania małoletniego I.R. do instytucji wychowawczej na następny rok szkolny. 2.  Ojciec jest zobowiązany do podjęcia zarobkowej działalności zawodowej i uregulowania swojej sytuacji w zakresie ubezpieczenia społecznego. 3.  Matka jest zobowiązana przedstawić dowód na to, że jest pod opieką szpitala im. Fernanda Fonseki w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów. 4.  Małżonkowie są zobowiązani przedstawić dowód na to, że podejmują rzeczywiste działania w celu uregulowania swojego statusu w kraju. 5.  Rodzice są zobowiązani przedstawić dokumenty wymagane do rozpatrzenia możliwości udzielenia pomocy finansowej. 6.  Rodzice są zobowiązani przedstawić osobę z grona rodziny lub znajomych, która może być dla rodziny rzeczywistym wsparciem; osoba ta będzie następnie zobowiązana stawić się przed zespołem lub przed sądem, gdzie zostanie na nią nałożona współodpowiedzialność”. Później CPCJ wniosła o objęcie procedurą ochrony również małoletnich: L., M.S. i A. 19.  W dniu 9 września 2009 r. służby socjalne przeprowadziły wizytację w domu skarżącej. 20.  W dniu 10 września 2009 r. E., która miała 13 lat i była w ciąży, została przyjęta do ośrodka tymczasowej pomocy dla kobiet. W dniu 24 października 2009 r. urodziła dziecko, które zmarło 15 grudnia 2009 r. 21.  Co się tyczy S., która od pewnego czasu nie mieszkała z rodziną, w październiku 2009 r. wróciła do rodzinnego domu. W wieku 16 lat urodziła córkę w dniu 31 grudnia 2009 r. 22.  W grudniu 2009 r. ECJ odpowiedzialny za sprawę złożył do sądu sprawozdanie z nadzoru. Wskazywał w nim, że skarżąca i jej mąż nie dopełnili zobowiązań, które podjęli w ramach porozumienia o ochronie, a w szczególności: –  dziecko I. R. w dalszym ciągu nie było zapisane do instytucji wychowawczej; –  ojciec nie uregulował swojej sytuacji w zakresie ubezpieczenia społecznego; –  matka nie poddała się zabiegowi sterylizacji przez podwiązanie jajowodów i nie stosowała żadnej formy planowania rodziny, ponieważ właśnie urodziła kolejne dziecko, rok po urodzeniu bliźniąt; –  podczas ostatnich ciąż nie była pod opieką lekarza; –  status rodziców w kraju był w dalszym ciągu nieuregulowany, –  nie przedstawili osoby z grona rodziny lub znajomych, która mogłaby pomóc im w zajmowaniu się dziećmi. 23.  W dniu 5 lutego 2010 r. ECJ przeprowadził wizytację w miejscu zamieszkania rodziny. Następnie złożył do sądu sprawozdanie z następującymi uwagami: –  szczepienia M., L. i M.S. były nieaktualne; –  ojciec zadeklarował, że miesięcznie uzyskuje 366 euro (EUR) dochodu; –  skarżąca nie ma źródła dochodu; –  rodzina pobiera miesięcznie zasiłek rodzinny w kwocie 393 EUR; –  nieuregulowany status niektórych członków rodziny stoi na przeszkodzie uzyskaniu świadczeń socjalnych; –  skarżąca powiedziała, że zapisała się do szpitala w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, ale szpital temu zaprzeczył. 24.  Postanowieniem z dnia 3 marca 2010 r. sąd rodzinny postanowił objąć procedurą ochrony również małoletnich: L., M.S. i A. (R. została objęta procedurą na mocy postanowienia z dnia 5 stycznia 2012 r.). 25.  W czerwcu 2010 r. rodzinie przyznano pracownicę socjalną, która miała pomóc w zajęciu się domem. Przez sześć tygodni przychodziła od trzech do czterech razy w tygodniu do domu skarżącej, żeby nauczyć ją prowadzenia domu. Pomogła jej również we wprowadzeniu się do innego mieszkania. 26.  W dniu 23 sierpnia 2010 r. ECJ przedstawił sprawozdanie, według którego: –  ojciec w dalszym ciągu nie uregulował swojej sytuacji w zakresie ubezpieczenia społecznego; –  skarżąca nadal odmawiała poddania się zabiegowi mającemu na celu sterylizację przez podwiązanie jajowodów; –  rodzice w dalszym ciągu nie stawili się z dokumentami koniecznymi do zbadania ich sytuacji finansowej; –  nie znalazła się żadna osoba mogąca udzielić pomocy przy wychowaniu dzieci; –  E. wróciła do nauki i przeszła na kolejny poziom edukacji, ale dalej pomagała matce w opiece nad resztą rodziny; –  I. zdała do następnej klasy; –  M. i Y. nie chodzili regularnie do szkoły; –  I.R. i A. nie byli wysyłani do żłobka i zostawali w domu. 27.  Sąd wyznaczył rozprawę na 23 września 2010 r., ale rodzice się na niej nie stawili. 28.  Kolejną rozprawę wyznaczono na 26 października 2010 r. Stawiła się na niej tylko S. Podczas rozprawy oświadczyła, że sytuacja rodziny się poprawiła. 29.  W grudniu 2010 r., ECJ złożył do sądu kolejne sprawozdanie, zauważając w szczególności, że: –  E. przestała chodzić do szkoły; –  I. w dalszym ciągu nie została wpisana do rejestru stanu cywilnego, a tym samym nie otrzymywała żadnego świadczenia socjalnego; –  Y. i I.R. byli często brudni i w końcu brali prysznic w przedszkolu; –  nie było dialogu między rodziną a szkołą; –  bliźnięta zostały powierzone opiekunkom, wyraźnie nie miały zapewnionej higieny i były ubierane nieodpowiednio do pory roku; –  szczepienia A. były nieaktualne. 30.  ECJ złożył kolejne sprawozdanie w dniu 24 czerwca 2011 r. W dokumencie tym wskazano, co następuje: –  rodzina wprowadziła się do nowego mieszkania; warunków w nim nie można było ocenić, ponieważ skarżąca nie otworzyła drzwi pracownikom socjalnym; –  E. chodziła do szkoły, ale dalej zajmowała się w domu rodzeństwem; –  I. w dalszym ciągu nie została wpisana do rejestru stanu cywilnego, w związku z czym nie miała dokumentu tożsamości; –  ojciec dzieci był w dalszym ciągu nieobecny. 31.  W bliżej niesprecyzowanym dniu prokuratura przedstawiła pisemne żądania (alegações escritas), wnosząc o zastosowanie środka wsparcia niezależności (medida de apoio para a autonomia de vida) przez okres osiemnastu miesięcy na rzecz E. i długotrwałej opieki instytucjonalnej (medida de acolhimento institucional de longa duração) na rzecz I., M. i Y., oraz o umieszczenie I.R., L., M.S., A. i R. u wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji w celu przekazania ich do adopcji (medida de confiança a pessoa selecionada para a adoção ou a instituição com vista a futura adoção) na podstawie art. 35 § 1 lit. d), f) i g) LPCJP. 32.  W dniu 26 stycznia 2012 r. sąd przeprowadził rozprawę, na której nie stawiła się ani skarżąca, ani jej mąż. Podczas tej rozprawy ECJ oświadczył, że sytuacja rodziny jest w dalszym ciągu krytyczna, ponieważ porozumienie dalej nie jest respektowane. Zaznaczył w szczególności, że: –  bliźnięta nie chodziły już do żłobka z powodu nieuiszczonych opłat; –  najstarsza córka w dalszym ciągu opiekowała się rodzeństwem; –  I. dalej nie została wpisana do rejestru stanu cywilnego. 33.  W dniu 16 maja 2012 r. sąd przeprowadził rozprawę (debate judicial). Podczas niej skarżąca poprosiła sąd, by nie odbierał jej pieczy nad dziećmi, ponieważ bardzo je kocha, nie znęca się nad nimi i są dla niej całym życiem. 3.  Orzeczenie sądu rodzinnego dla Północno-Wschodniej Lizbony-Sintry z dnia 25 maja 2012 r. 34.  W dniu 25 maja 2012 r. sąd rodzinny dla Północno-Wschodniej Lizbony-Sintry (nowa nazwa sądu rodzinnego w Sintrze) wydał orzeczenie. Podjął decyzję o: –  zastosowaniu środka wsparcia niezależności przez okres osiemnastu miesięcy na rzecz E.; –  zastosowaniu przez okres jednego roku wsparcia dla skarżącej obejmującego I., na podstawie art. 39 LPCJP ; –  umieszczenia dzieci M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji na podstawie art. 38-A LPCJP. Uściślając, że ten ostatni środek pozostanie w mocy do momentu orzeczenia adopcji w oparciu o art. 62-A LPCJP, sąd pozbawił skarżącą i jej męża władzy rodzicielskiej nad M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. oraz zakazał kontaktowania się z nimi w oparciu o art. 1978-A kodeksu cywilnego. Aby uzasadnić swoją decyzję, sąd uwzględnił sprawozdania CPCJ i ECJ. Uzasadnienie decyzji brzmiało następująco: „[...] z ustalonych faktów wynika, że ojciec jest całkowicie nieobecny, a matka jest niezdolna do pełnienia roli matki, o czym świadczy brak higieny, żywności, opieki zdrowotnej i nadzoru, ubieranie dzieci nieodpowiednio do pory roku, fakt, że niektóre dzieci nie zostały zapisane do instytucji wychowawczych, brak pomocy w nauce i niestosowanie odpowiednich form planowania rodziny. W szczególności należy zauważyć, że matka nie wpisała córki I. do rejestru stanu cywilnego. Wskutek tego dziecko nie posiada podmiotowości prawnej i nie może korzystać ze świadczeń socjalnych [...]. Co się tyczy braku higieny, dowiedziono, że dzieci były brudne, cierpiały na brak higieny osobistej i czystych ubrań, przedszkole pozwoliło Y i I.R. brać prysznic na terenie placówki, koledzy I. nie chcieli siedzieć obok niej z powodu jej nieprzyjemnego zapachu, a dzieci spały na materacach zabrudzonych moczem [...]. Jeśli chodzi o brak higieny w mieszkaniu, w którym żyły dzieci, liczne wizytacje wykazały, że mieszkanie było brudne, dzieci spały wszystkie w jednym pomieszczeniu, drugi pokój służył do składowania ubrań i innych przedmiotów, a czasami odcięta była dostawa wody i prądu [...]. Jeśli chodzi o brak opieki zdrowotnej nad dziećmi, należy na wstępie wskazać na to, że podczas ciąży matka nie była pod opieką lekarza, a ponadto dzieci nie przechodziły niezbędnych badań lekarskich i obowiązkowych szczepień [...]. Co się tyczy braku nadzoru, okazuje się, że matka zostawia odkryte przewody elektryczne wychodzące z gniazdek, okna są dostępne dla dzieci, S. i E. zaszły w ciążę w wieku 16 i 13 lat, 10-letnia I. zostaje sama z innymi dziećmi, żeby się nimi opiekować, w mieszkaniu, w którym drzwi są zamknięte na klucz [...]. Matka powinna przedstawić dowód na to, że jest pod opieką szpitala im. Fernanda Fonseki w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów [...]. Skarżąca powiedziała, że zapisała się do szpitala w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, ale szpital temu zaprzeczył. Skarżąca trwała przy odmowie poddania się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów [...]. Jeśli wreszcie chodzi o niestosowanie odpowiednich form planowania rodziny, należy zaznaczyć, że wbrew zobowiązaniu podjętemu w dniu 25 czerwca 2009 r. w ramach porozumienia o ochronie matka nie poddała się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, a od pierwotnego porozumienia do dnia dzisiejszego urodziło się jeszcze czworo dzieci [...]. Prawdą jest, że matka podczas rozprawy prosiła, by nie odbierać jej dzieci, ponieważ się nad nimi nie znęca, kocha je i są dla niej całym życiem, co świadczy o pewnym przywiązaniu do nich. Akta sprawy nie zawierają jednak żadnych przesłanek pozwalających uważać, że ona sama lub ojciec dzieci są w stanie wykazać się zadowalającą dyspozycyjnością, zaangażowaniem i chęcią współpracy, by pełnić funkcję rodzica. [...]. Ponadto co najmniej od 2007 r. codzienne potrzeby dzieci spełniane są w większym stopniu dzięki pomocy podmiotów trzecich (bank żywności, ubrania przekazywane przez osoby prywatne lub instytucje) niż dzięki rodzicom, którzy faktycznie nie szukają środków utrzymania dla siebie i dla swoich dzieci. Ze względu na swój nieuregulowany status rodzice małoletnich nie korzystają nawet z zasiłku socjalnego dla bezrobotnych.  [...]”. 35.  W dniu 8 czerwca 2012 r. decyzja o umieszczeniu dzieci w ośrodku została wykonana w odniesieniu do Y., I.R., L., M.S., A. i R, mających odpowiednio 6 lat, 5 lat, 3 lata, 3 lata, 2 lata i 7 miesięcy. Środek nie został wykonany w odniesieniu do M., ponieważ w momencie odebrania dzieci nie było go w domu rodzinnym. 36.  W dniu 11 czerwca 2012 r. skarżąca i jej mąż wnieśli odwołanie od orzeczenia do sądu apelacyjnego w Lizbonie. Powołując się na najlepiej pojęty interes dzieci, wnosili o zawieszenie wykonania orzeczenia do czasu zakończenia postępowania. Następnie stwierdzili, że: –  to rozstanie mogło zagrozić dobrostanowi dzieci; –  ich córka I. została w międzyczasie wpisana do rejestru stanu cywilnego; –  nie zapoznali się z żądaniami sformułowanymi przez prokuraturę, nie mogli więc na nie odpowiedzieć; –  przed sądem rodzinnym nie byli reprezentowani przez adwokata; –  zostali poinformowani o dacie rozprawy przed sądem dopiero po skontaktowaniu się z sekretariatem przez telefon; –  ich niepewna sytuacja ekonomiczna była jedynym uzasadnieniem zastosowania środka ochrony, który uważali za najpoważniejszy w odniesieniu do swoich dzieci; –  umieszczenie dzieci M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w ośrodku w celu przekazania do adopcji było nieproporcjonalne w porównaniu z zarzucanymi czynami, w szczególności z powodu – jak twierdzili – braku znęcania się lub przemocy wobec dzieci oraz istnienia silnych więzi uczuciowych łączących skarżącą z dziećmi; –  oceny sytuacji rodzinnej były sprzeczne, jako że wsparcie dla skarżącej zastosowano w odniesieniu do dwóch najstarszych córek, zaś najpoważniejszy środek ochrony zastosowano do siedmiorga najmłodszych; –  skarżąca została zmuszona, by zobowiązać się do poddania się zabiegowi sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, a fakt niedotrzymania tego zobowiązania wykorzystano przeciwko niej, by uzasadnić środek ochrony zastosowany wobec dzieci. 37.  Podaniem z dnia 19 czerwca 2012 r. skarżąca zwróciła się do sądu o informacje na temat sytuacji dzieci. Poinformowała również sąd, że podjęła działalność zawodową i że wpisała córkę I. do rejestru stanu cywilnego w Sintrze. 38.  Odwołanie wniesione przez skarżącą i jej męża nie zostało przyjęte przez sąd rodzinny, który uznał, że zostało wniesione po upływie wyznaczonego terminu. Skarżąca zaskarżyła decyzję sądu przed sądem apelacyjnym w Lizbonie, a następnie przed Trybunałem Konstytucyjnym. W dniu 10 maja 2013 r. Trybunał uwzględnił jej skargę, stwierdzając, odwołanie wniesiono w wyznaczonym terminie. 39.  W dniu 1 lipca 2013 r. skarżąca wniosła o zawieszenie przez sąd wykonania orzeczenia, tak by więzi rodzinne między nią i dziećmi oraz między samymi dziećmi nie uległy zerwaniu. 40.  W dniu 11 października 2013 r. skarżąca wniosła o zastosowanie przez sąd apelacyjny w Lizbonie zabezpieczenia w postaci umożliwienia jej kontaktu z dziećmi. 4.  Wyroki sądu apelacyjnego w Lizbonie 41.  W bliżej niesprecyzowanym dniu sąd apelacyjny w Lizbonie, zasiadając w składzie jednoosobowym, wydał wyrok utrzymujący w mocy orzeczenie sądu rodzinnego dla Północno-Wschodniej Lizbony-Sintry, jak również fakty ustalone w pierwszej instancji. W przedmiocie sterylizacji sąd apelacyjny w Lizbonie we fragmencie poświęconym ustalonym faktom wypowiedział się w następujący sposób: „Matka powinna udowodnić, że znajduje się pod opieką szpitala im. Fernanda Fonseki w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów [...]. Matka nie poddała się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów [...], ponieważ w listopadzie 2009 r., rok po urodzeniu bliźniąt, oczekiwała już dziewiątego dziecka [...]. Skarżąca twierdziła, że zapisała się do szpitala w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, ale szpital temu zaprzeczył. Skarżąca trwała przy odmowie poddania się zabiegowi w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów. Przyjmujemy te ustalone fakty. [...]”. Co się tyczy zarzutu dotyczącego niedoręczenia żądań prokuratury, sąd apelacyjny uznał, że zostały one wysłane na adres, który skarżąca podała sądowi w ramach postępowania, zostały zwrócone do sądu z adnotacją „przesyłka nieodebrana” (não atendeu), a skarżąca nie przedstawiła dowodów na to, że nie została o nich powiadomiona. Jeśli chodzi o zarzut dotyczący braku znęcania się nad dziećmi oraz istnienia więzi uczuciowych, sąd apelacyjny wypowiedział się w następujący sposób: „[...] Brak znęcania się może wynikać z samego faktu niepoświęcania dzieciom uwagi, a minimalna lub nieistniejąca „troska alimentacyjna” (carinho alimentar) również może stanowić zaniedbanie. Przedstawiona argumentacja wydaje się nam zatem błędna. Czy znajduje to odzwierciedlenie w ustalonych faktach? Obawiamy się, że tak. Ustalone fakty wykazują wyraźnie, że rodzice nie zapewnili dzieciom minimalnych warunków mieszkaniowych ani bezpieczeństwa materialnego i psychicznego, ponieważ podłogę pokrywały śmieci, a dostawy wody i prądu były odcięte od dwóch miesięcy z powodu nieopłacenia rachunków. Ponadto szczepienia dzieci są nieaktualne. Matka wychodzi z domu i zostawia najstarsze córki, żeby opiekowały się młodszymi braćmi, przez co nie mogą one chodzić do szkoły. Matka nie podjęła żadnych kroków w celu wpisania do rejestru stanu cywilnego swojej córki I. Żyje w separacji z ojcem dzieci. To wystarczy, by wykazać moralne zaniedbanie. Do tego należy dodać fakt, że matka nie wydaje się posiadać ani nie wykazuje posiadania zasobów pozwalających zapewnić dzieciom godne życie, co wystarczy, by uruchomić wymiar sprawiedliwości. [...] Brak zaangażowania rodziców w zapewnienie dzieciom komfortu materialnego sam w sobie jest poważną krzywdą, która uzasadnia decyzję podjętą w pierwszej instancji. Ponadto nie można powołać się na zasadę pierwszeństwa rodziny biologicznej. [...]”. 42.  W dniu 26 grudnia 2013 r. skarżąca zaskarżyła tę decyzję przed komitetem trzech sędziów (conferência) sądu apelacyjnego w Lizbonie. W dniu 27 marca 2014 r. komitet ten potwierdził słowo w słowo wydany wcześniej wyrok, stosując metodę kopiuj-wklej. 43.  W dniu 21 kwietnia 2014 r. skarżąca wniosła skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. Twierdziła w szczególności, że: –  nie wiedziała o żądaniach sformułowanych przez prokuraturę; –  prokuratura zażądała umieszczenia w ośrodku dzieci M. i Y., a sąd nakazał umieszczenie ich w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji, naruszając tym samym zasadę kontradyktoryjności; –  sąd apelacyjny nie dopełnił obowiązku odniesienia się do nowych faktów, tj. w szczególności faktu, że według słów skarżącej od 12 czerwca 2012 r. pracowała i dokonała wpisania swojej córki I. do rejestru stanu cywilnego; –  została przymuszona, by zobowiązać się do poddania się zabiegowi sterylizacji przez podwiązanie jajowodów na podstawie porozumienia ze służbami socjalnymi, co naruszało jej prawa podstawowe i było niezgodne z art. 55 § 2 LPCJP; –  fakt niedotrzymania zobowiązania został uznany przez sąd za okoliczność obciążającą i wykorzystany do uzasadnienia umieszczenia jej dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji; –  sąd apelacyjny nie odpowiedział na jej wniosek o kontakt z dziećmi; –  zaskarżany przez nią środek był nieproporcjonalny do zarzucanych jej czynów i został wykonany siłą przy interwencji policji, kiedy jej odwołanie było jeszcze rozpatrywane. Skarżąca utrzymywała poza tym, że dokonana wykładnia art. 35 § 1 lit. g) i art. 55 § 2 LPCJP była niezgodna z Konstytucją, a nieobowiązkowy charakter reprezentowania przez adwokata zawarty, według niej, w art. 103 LPCJP naruszał prawo do rzetelnego procesu. 44.  Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2014 r. sąd apelacyjny w Lizbonie dopuścił skargę, nie przyznał jej jednak skutku zawieszającego. 45.  W międzyczasie, 20 lutego 2014 r., skarżąca złożyła skargę do Wyższej Rady Sądownictwa, zarzucając brak odpowiedzi na wszystkie swoje wnioski o kontakt z dziećmi i brak możliwości odwiedzenia ich. 5.  Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2015 r. 46.  W dniu 28 maja 2015 r. Sąd Najwyższy wydał wyrok, którym oddalił skargę skarżącej na podstawie faktów ustalonych w pierwszej instancji i potwierdzonych przez sąd apelacyjny w Lizbonie. Co się tyczy zarzutu o niedoręczenie żądań prokuratury w związku z postępowaniem przed sądem rodzinnym, Sąd Najwyższy uznał, że: –  skarżąca nie przedstawiła dowodów na to, że rzeczywiście nie otrzymała pisma z sądu zawierającego żądania; –  w dniu 28 lutego 2012 r. złożyła wniosek o udostępnienie akt postępowania, sąd uwzględnił ten wniosek i w następstwie tego zainteresowana zapoznała się z żądaniami tą drogą; –  pismo z powiadomieniem o dacie rozprawy zostało przesłane na adres skarżącej zawarty w aktach i zwrócone z adnotacją „przesyłka nieodebrana”; –  z akt sprawy wynikało, że sekretarz sądu przekazał skarżącej datę rozprawy telefonicznie, a skarżąca następnie wniosła o jej przesunięcie, czego jej odmówiono. Sąd Najwyższy uznał ponadto, że sąd apelacyjny nie wspomniał w swoim wyroku o powziętym przez skarżącą zobowiązaniu do poddania się zabiegowi sterylizacji i nie oparł się na tej przesłance, a zatem powoływanie się na nią jest bezzasadne, uwzględnił natomiast w wyroku nowe informacje podane mu przez skarżącą. Co się tyczy sterylizacji, Sąd Najwyższy w części poświęconej ustalonym faktom wypowiedział się w następujący sposób: „Matka nie poddała się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów [...], ponieważ w listopadzie 2009 r., rok po urodzeniu bliźniąt, oczekiwała już dziewiątego dziecka [...]”. Skarżąca twierdziła, że zapisała się do szpitala w celu sterylizacji przez podwiązanie jajowodów, ale szpital temu zaprzeczył. [...]”. 47.  Co się tyczy umieszczenia dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji, Sąd Najwyższy przypomniał, że może wypowiadać się wyłącznie w przedmiocie zgodności środka z prawem, a nie jego stosowności czy odpowiedniości. Uznał ustalone fakty za wystarczające, stwierdzając w związku z tym, że nie doszło do naruszenia przedmiotowych przepisów prawa, a mianowicie art. 1978 Kodeksu cywilnego i art. 34 LPCJP. W przedmiocie zarzutu dotyczącego braku odpowiedzi sądu apelacyjnego na wnioski o kontakt z dziećmi złożone przez skarżącą Sąd Najwyższy stwierdził, że: „[...] wnioskowany program odwiedzin okazuje się i okazał się niezgodny z zaskarżoną decyzją i wchodzi z nią w sprzeczność, jako że decyzja ta przewiduje umieszczenie dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji oraz odebranie władzy rodzicielskiej, które to odebranie jest ponadto zgodne z przepisami art. 1978-A kodeksu cywilnego [...]”. Konkluzja Sądu była następująca: „W związku z tym, z uwagi na ustalone fakty, zachodzi szczególnie niebezpieczna sytuacja, w której rodzina biologiczna jest w stanie rozkładu, ojciec jest nieobecny w codziennym życiu dzieci, a matka wykazuje dużą niestabilność uczuciową i zawodową oraz oczywiste zaniedbania w opiece, jakiej wymagają małoletnie dzieci w zakresie higieny, zdrowia, żywienia, mieszkania i edukacji. Zatem decyzja sądów, by z uwagi na art. 1978 § 1 kodeksu cywilnego i art. 35 § 1 lit. g) LPCJP opowiedzieć się za umieszczeniem dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji oraz, w konsekwencji, odebraniem władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi na podstawie art. 1978-A kodeksu cywilnego nie jest niezgodna z prawem”. 48.  W dniu 16 czerwca 2015 r. skarżąca wniosła skargę do komisji trzech sędziów Sądu Najwyższego. Żądała rewizji (reforma) wyroku, powołując się na kilka podstaw do jego uchylenia i zarzucając Sądowi Najwyższemu, że nie wypowiedział się w przedmiocie braku powiadomienia o żądaniach prokuratury oraz o dacie rozprawy przed sądem rodzinnym. 49.  Wyrokiem z dnia 9 lipca 2015 r. komisja trzech sędziów Sądu Najwyższego oddaliła skargę skarżącej, ponieważ powiadomienie o dacie rozprawy wysłano na adres skarżącej zawarty w aktach, a zainteresowana w rzeczywistości miała dostęp do żądań i do materiału dowodowego przedstawionego na ich poparcie, ponieważ uzyskała wgląd w akta postępowania. 50.  Skarżąca zaskarżyła wyrok w trybie skargi o stwierdzenie nieważności, zaprzeczając, jakoby miała wgląd w akta postępowania. Sąd Najwyższy oddalił jej żądania wyrokiem z dnia 17 września 2015 r. 6.  Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym 51.  Następnie w dniu 5 października 2015 r. skarżąca wniosła skargę do Trybunału Konstytucyjnego, powołując się na niekonstytucyjność kilku przepisów LPCJP i art. 1978 Kodeksu cywilnego. Skarga dotyczyła w szczególności: –  wykładni art. 35 § 1 lit. g) i art. 38-A LPCJP dokonanej przez sądy, według których umieszczenie dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji można było zastosować nawet wtedy, gdy rodzic nie zapoznał się z żądaniami prokuratury wnoszącymi o zastosowanie tego środka, a o powiadomieniu można było domniemywać; –  wykładni 35 § 1 lit. d) i g) oraz art. 45 i 55 § 2 LPCJP dokonanej przez sądy, według których niedopełnienie powziętych przez skarżącą zobowiązań o poddaniu się sterylizacji mogło stanowić okoliczność obciążającą i uzasadniać umieszczenie dzieci w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji; –  nieobowiązkowego charakteru reprezentowania przez adwokata w postępowaniu przed sądami pierwszej instancji, który miałby wynikać z art. 103 LPCJP. 52.  Według ostatnich otrzymanych informacji, pochodzących z 1 października 2015 r., postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym jest nadal w toku. B.  Interwencja Trybunału na podstawie art. 39 Regulaminu 53.  W międzyczasie faksem z dnia 19 listopada 2014 r. skarżąca na podstawie Reguły 39 Regulaminu Trybunału złożyła do Trybunału wniosek o przyznanie prawa do odwiedzania tych dzieci, które zostały umieszczone w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji. 54.  W dniu 17 lutego 2015 r. Trybunał w zastosowaniu powyższego przepisu zalecił rządowi portugalskiemu przyjęcie środków tymczasowych w celu umożliwienia skarżącej dostępu do dzieci oraz przywrócenia kontaktu między dziećmi na czas postępowania przed Trybunałem. 55. W dniu 5 marca 2015 r. sąd rodzinny zezwolił skarżącej na ponowny kontakt z dziećmi. 56.  Od dnia 15 marca 2015 r. skarżąca co tydzień odwiedza dzieci w trzech placówkach położonych w Sintrze, Cascais i Alverca, gdzie zostały umieszczone. II.  ISTOTNE DLA SPRAWY AKTY MIĘDZYNARODOWE I PRAWO KRAJOWE A.  Uwagi końcowe Komitetu Praw Dziecka ONZ na temat trzeciego i czwartego sprawozdania okresowego Portugalii 57.  Zgodnie z art. 44 międzynarodowej Konwencji o prawach dziecka Komitet Praw Dziecka ONZ zbadał trzecie i czwarte sprawozdanie okresowe Portugalii, przedłożone w jednym dokumencie (CRC/C/PRT/3-4), na 1860. i 1861. posiedzeniu (zob. CRC/C/SR.1860 i 1861), które odbyły się 22 stycznia 2014 r., zaś na 1875. posiedzeniu (zob. CRC/C/SR.1875), które odbyło się 31 stycznia 2014 r., przyjął uwagi końcowe na temat tych sprawozdań. Istotne dla sprawy fragmenty tych uwag mają następujące brzmienie: „39.  Choć Komitet z uznaniem przyjmuje istnienie szerokiej gamy programów pomocy społecznej, a w szczególności programu pomocy społecznej w nagłych wypadkach, to niepokoi go jednak fakt, że wiele rodzin, zwłaszcza ubogich, nie otrzymuje odpowiedniego wsparcia przy wywiązywaniu się z obowiązków rodziców wychowujących dzieci, w szczególności w zakresie wsparcia finansowego, dostępu do wychowania przedszkolnego i ochrony małych dzieci. Komitet jest szczególnie zaniepokojony sytuacją dzieci przebywających w rodzinach dotkniętych obecnym kryzysem gospodarczym, które potrzebują środków socjalnych w postaci dyskryminacji pozytywnej, zwłaszcza zaś rodzin niepełnych, rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi i rodzin żyjących w trwałym ubóstwie. 40.  Komitet zaleca, by państwo-strona podwoiło wysiłki w celu przyznania rodzicom i opiekunom prawnym odpowiedniego wsparcia, aby umożliwić im wywiązywanie się z obowiązków rodziców wychowujących dzieci, w szczególności zaś tych, którzy są ubodzy. Zaleca również, by państwo-strona czuwało nad tym, aby żadna grupa dzieci nie żyła na granicy ubóstwa. Komitet zaleca ponadto, by państwo-strona wzmocniło system świadczeń rodzinnych i zasiłków rodzinnych oraz innych usług, takich jak usługi doradcze dla rodzin, jak również usługi opiekuńczo-wychowawcze dla małych dzieci, aby zapewnić wsparcie rodzinom posiadającym co najmniej dwoje dzieci, rodzinom z dziećmi niepełnosprawnymi i rodzinom żyjącym w trwałym ubóstwie, zgodnie ze strategią Komisji Europejskiej w sprawie opieki i wychowania dzieci. 41.  Komitet z zadowoleniem przyjmuje ustawę o ochronie dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia, środki przyjęte w celu łączenia rodzin i wysiłki zmierzające do rezygnacji z umieszczania dzieci w instytucjach opiekuńczych, w szczególności poprzez zwiększenie liczby dzieci w rodzinnych domach dziecka. Komitet wyraża jednak swoje zaniepokojenie wobec: a)  małej liczby rodzin zastępczych i rzadkiego umieszczania dzieci w rodzinach oraz nadal powszechnego umieszczania dzieci w instytucjach opiekuńczych, zwłaszcza w przypadku najmłodszych dzieci; [...] 42.  Komitet zaleca, by państwo-strona wdrożyło następujące środki, uwzględniając Wytyczne dotyczące ochrony zastępczej dla dzieci załączone do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 64/142 z dnia 18 listopada 2009 r.: a)  Zwiększenie wsparcia przyznawanego rodzinom biologicznym, aby uniknąć umieszczania dzieci w strukturach zastępczych; rozwinięcie przepisów dotyczących ochrony w rodzinie, np. rodzinie rozszerzonej, systemie rodzin zastępczych i ośrodkach; podjęcie wszelkich niezbędnych kroków, aby zastępcza ochrona małych dzieci, zwłaszcza tych poniżej 3 roku życia, miała miejsce w środowisku rodzinnym; (...) 57.  Komitet z zadowoleniem przyjmuje decyzję państwa-strony o zwiększeniu zasiłków i świadczeń rodzinnych na rzecz gospodarstw domowych z dziećmi w trudnej sytuacji, tj. rodzin niepełnych, rodzin mających co najmniej dwoje dzieci, rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi i rodzin żyjących w trwałym ubóstwie; z zadowoleniem przyjmuje poszerzenie programu posiłków w szkole i realizację programu pomocy społecznej w nagłych wypadkach w 2011 r. w celu zmniejszenia do minimum wpływu kryzysu finansowego na gospodarstwa domowe w trudnej sytuacji. Komitet jest jednak zaniepokojony wysokim poziomem ubóstwa wśród dzieci oraz stosowaniem środków oszczędnościowych, które mają dla rodzin niekorzystne skutki, co znacząco zwiększa ryzyko narażenia dzieci na ubóstwo i wpływa na możliwość korzystania z licznych praw chronionych Konwencją, w szczególności prawa do zdrowia, edukacji i ochrony socjalnej. 58.  Komitet zdecydowanie zobowiązuje państwo-stronę do podwojenia wysiłków w celu zaradzenia, zarówno natychmiastowo, jak i w dłuższej perspektywie, wysokiemu poziomowi ubóstwa dzieci, w szczególności poprzez przyjęcie polityki publicznej i krajowego planu walki z ubóstwem dzieci. Polityka i plan powinny polegać na wprowadzeniu spójnego programu obejmującego priorytetowe środki walki z wykluczeniem dzieci, przewidującego precyzyjne i wymierne cele obejmujące jasne wskaźniki i terminy oraz mającego zapewnione wystarczające wsparcie gospodarcze i finansowe.  [...]”. B.  Prawo krajowe 1.  Kodeks cywilny 58.  Istotne dla niniejszej sprawy przepisy Kodeksu cywilnego obowiązujące w czasie, gdy miały miejsce opisywane zdarzenia, mają następujące brzmienie: Artykuł 1978 Umieszczenie poza rodziną w celu przekazania do adopcji „1.  Do celów adopcji sąd może umieścić małoletniego pod opieką pary, osoby samotnej lub ośrodka, jeśli więzi uczuciowe typowe dla stosunku rodzicielskiego nie istnieją lub są poważnie zagrożone z następujących powodów: [...] d)  gdy rodzice poprzez działanie lub zaniechanie, lub z powodu oczywistej niezdolności wynikającej z choroby psychicznej, w poważny sposób narażają bezpieczeństwo, zdrowie, wykształcenie, wychowanie lub rozwój małoletniego; [...]. 2.  Przy rozpatrywaniu sytuacji przewidzianych w poprzednim ustępie sąd musi uwzględnić w pierwszej kolejności prawa i interesy małoletniego. [...] 5.  O sądowe umieszczenie małoletniego poza rodziną może wnieść prokuratura, ośrodek pomocy społecznej w regionie zamieszkania małoletniego, osoba, której dziecko zostało powierzone administracyjnie, dyrektor placówki publicznej lub kierownictwo prywatnego ośrodka opiekuńczego. [...]”. Artykuł 1978-A Skutek [...] środka [...] polegającego na umieszczeniu pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji „Gdy tylko [...] zostanie zarządzony środek wsparcia i ochrony z umieszczeniem pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji, rodzice zostają pozbawieni władzy rodzicielskiej”. 2.  Ustawa o ochronie dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia 59.  W czasie, gdy miały miejsce opisywane zdarzenia, LPCJP, podlegająca ustawie 147/99 z 1 września 1999 r. w brzmieniu nadanym ustawą 31/2003 z dnia 22 sierpnia 2003 r., ustanawiała system i procedurę wsparcia praw i ochrony dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia (processo de promoção de direitos e proteção das crianças e jovens em perigo). 60.  Według tej ustawy jako „dziecko” należało rozumieć osobę poniżej 18 roku życia, a jako „osobę młodą” osobę poniżej 21 roku życia, która wniosła o kontynuację działań rozpoczętych przed ukończeniem przez nią 18 roku życia (art. 5 lit. a)). Środki wspierania praw lub ochrony dzieci były przyjmowane przez komisje ochrony dzieci lub młodzieży w sytuacji zagrożenia albo przez sądy (art. 5 lit. e)). Miały one na celu uchronić dzieci i młodzież przed zagrożeniem, na jakie były narażone, zagwarantować im warunki zapewniające bezpieczeństwo i dostęp do opieki zdrowotnej, wychowania lub edukacji, sprzyjać ich rozwojowi i umożliwić im rehabilitację fizyczną i psychologiczną w następstwie jakichkolwiek form przemocy lub wyzysku (art. 34). 61.  Istotne dla niniejszej sprawy fragmenty tej ustawy miały następujące brzmienie: Artykuł 9 Zgoda „1.  Interwencja komisji ochrony dzieci i młodzieży (comissões de proteção das crianças e jovens) wymaga, w zależności od przypadku, jednoznacznej zgody rodziców, przedstawiciela prawnego lub osoby faktycznie sprawującej opiekę. (...) » Artykuł 35 Środki „1.  Środki wsparcia i ochrony są następujące: a)  wsparcie dla rodziców; b)  wsparcie dla innego członka rodziny; c)  umieszczenie pod opieką osoby cieszącej się dobrą opinią (idónea); d)  wsparcie niezależności (apoio para a autonomia de vida); e)  opieka rodzinna; f)  opieka instytucjonalna; g)  umieszczenie pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji. 2.  Środki wsparcia i ochrony stosowane są, w zależności od ich charakteru, w środowisku otwartym (meio natural de vida) lub instytucjonalnym i mogą być zarządzane tymczasowo. [...]”. Artykuł 38 Właściwość w przedmiocie stosowania środków wsparcia i ochrony „Stosowanie środków wsparcia praw i ochrony leży w wyłącznej kompetencji komisji ochrony oraz sądów; [...]”. Artykuł 38-A Umieszczenie pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji „Umieszczenie pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji, stosowane w przypadku, gdy dowiedzione zostanie wystąpienie jednej z przesłanek przewidzianych w art. 1978 kodeksu cywilnego, polega na: a)  umieszczeniu dziecka lub młodej osoby pod opieką kandydata wybranego do adopcji przez właściwy organ pomocy społecznej; albo b)  umieszczeniu dziecka lub młodej osoby pod opieką instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji”. Artykuł 39 Wsparcie dla rodziców „Wsparcie dla rodziców polega na zaoferowaniu dziecku lub młodej osobie wsparcia psychopedagogicznego i socjalnego oraz, w razie potrzeby, pomocy finansowej”. Artykuł 41 Edukacja rodzicielska „1.  Jeśli zastosowany zostanie środek przewidziany w art. 39 [...], rodzice [...] mogą skorzystać z programu szkoleniowego mającego na celu lepsze wykonywanie przez nich funkcji rodzicielskich. [...]”. Artykuł 45 Wsparcie niezależności „1.  Wsparcie niezależności polega na udzieleniu bezpośrednio młodej osobie powyżej 15 roku życia pomocy finansowej oraz wsparcia psychopedagogicznego i socjalnego, w szczególności poprzez programy szkoleniowe, aby zapewnić jej warunki umożliwiające jej samodzielne życie i stopniowe uzyskanie autonomii życiowej. [...]”. Artykuł 49 Pojęcie przyjęcia do instytucji opiekuńczej „1.  Przyjęcie do instytucji opiekuńczej jest środkiem polegającym na powierzeniu dziecka lub młodej osoby instytucji dysponującej obiektami lub zakładem stałej opieki oraz zespołem pracowników, który może zagwarantować dziecku lub młodej osobie opiekę odpowiednią do potrzeb i zapewnić warunki sprzyjające edukacji, dobrostanowi i pełnemu rozwojowi. [...]”. Artykuł 55 Porozumienie w sprawie wsparcia i ochrony „1.  Porozumienie w sprawie wsparcia i ochrony musi zawierać: a)  wskazanie członka komisji ochrony lub pracownika socjalnego odpowiedzialnego za zajmowanie się sprawą; b)  czas, na który zostaje zawarte, i termin, w którym ma zostać poddane rewizji; c)  niezbędne oświadczenia o zgodzie lub braku sprzeciwu. 2.  Zabronione są postanowienia nakładające wygórowane zobowiązania lub ograniczenia w funkcjonowaniu życia rodzinnego wykraczające poza środki niezbędne do skutecznego usunięcia czynników niebezpiecznych”. Artykuł 56 Porozumienie w sprawie wsparcia i ochrony dotyczące środków stosowanych w środowisku otwartym „1.  W porozumieniu w sprawie wsparcia i ochrony ustanawiającym środki do zrealizowania w środowisku otwartym należy zawrzeć w szczególności następujące elementy: a)  informacja o żywieniu, higienie i opiece zdrowotnej oraz komforcie, jaki rodzice mają zapewnić dziecku lub młodej osobie [...]; b)  wskazanie osoby odpowiadającej za dziecko lub młodą osobę w czasie, gdy dziecko lub młoda osoba nie ma możliwości lub nie wolno jej przebywać w towarzystwie lub pod opieką rodziców albo osoby, której ją powierzono; c)  plan nauki szkolnej, kształcenia zawodowego, pracy i zajęć w czasie wolnym; d)  plan opieki zdrowotnej, w szczególności wizyt lekarskich i pomocy psychopedagogicznej, jak również zobowiązanie do stosowania się do ustalonych wytycznych i wskazówek; e)  informacja o wsparciu finansowym, jakie ma być przyznane, o zasadach i czasie trwania, jak również o podmiocie odpowiedzialnym, za jego przyznanie i o związanych z nim warunkach. [...]”. Artykuł 62-A Umieszczenie pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji „1.  Umieszczenie pod opieką wybranej osoby w celu adopcji lub w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji obowiązuje do momentu wydania orzeczenia o adopcji i nie podlega rewizji. 2.  [...] rodzina biologiczna nie ma prawa do odwiedzin. [...]”. Artykuł 85 Przesłuchanie osób posiadających władzę rodzicielską „Obowiązkowo wysłuchuje się oświadczeń rodziców, prawnego przedstawiciela i osób sprawujących faktyczną opiekę nad dzieckiem lub młodą osobą na temat sytuacji, która spowodowała wprowadzenie i zastosowanie, rewizję lub przerwanie środków wsparcia i ochrony”. Artykuł 100 Postępowanie „Postępowanie sądowe w sprawie wsparcia praw i ochrony dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia, dalej zwane postępowaniem sądowym w sprawie wsparcia i ochrony prowadzone jest przez sąd w postępowaniu nieprocesowym”. Artykuł 103 Adwokat „1.  Rodzice, przedstawiciel prawny lub osoba sprawująca faktyczną opiekę nad dzieckiem lub młodą osobą mogą na dowolnym etapie postępowania zwrócić się do adwokata lub zażądać wyznaczenia adwokata w celu zapewnienia reprezentacji ich samych albo dziecka lub młodej osoby. 2.  Adwokat musi obowiązkowo zostać wyznaczony do celów reprezentowania dziecka lub młodej osoby, jeśli interes dziecka lub młodej osoby i interes rodziców są ze sobą sprzeczne oraz jeśli dziecko lub nastolatek wykazujący się wystarczającą dojrzałością zwróci się o to do sądu. [...] 4.  Podczas rozprawy (debate judicial) zwrócenie się do adwokata lub wyznaczenie adwokata jest obowiązkowe w celu zapewnienia wsparcia dziecku lub młodej osobie”. Po przewidzianym na 8 grudnia 2015 r. wejściu w życie ustawy 142/2015 z dnia 8 września 2015 r. ustęp 4 artykułu 103 będzie miał następujące brzmienie: „4.  Podczas rozprawy zwrócenie się do adwokata lub wyznaczenie adwokata jest obowiązkowe w celu zapewnienia wsparcia rodzicom, jeśli sprawa dotyczy środka przewidzianego w art. 35 ust. 1 lit. g), oraz w każdym przypadku w celu zapewnienia wsparcia dziecku lub młodej osobie”. Artykuł 104 Kontradyktoryjność „1.  Dziecko lub młoda osoba, jego rodzice, jego przedstawiciel prawny lub osoba sprawująca nad nim faktyczną opiekę mają prawo zażądać akt postępowania (diligências) i przedstawić dowody. 2.  Podczas rozprawy można przedstawić uwagi pisemne i zagwarantowana jest kontradyktoryjność. 3.  Kontradyktoryjność w przedmiocie faktów i stosowanego środka jest zagwarantowana zawsze na wszystkich etapach postępowania, w szczególności podczas procedury pojednawczej mającej na celu osiągnięcie porozumienia oraz podczas rozprawy, jeśli zastosowanie ma środek przewidziany w art. 35 ust. 1 lit. g)”. Artykuł 106 Etapy postępowania „1.  Postępowanie sądowe w sprawie wsparcia i ochrony obejmuje etapy dochodzenia, rozprawy, decyzji i wykonania środka. [...]”. Artykuł 110 Zamknięcie dochodzenia „Po wysłuchaniu prokuratury sąd ogłasza zamknięcie dochodzenia i: [...] c)  jeśli osiągnięcie porozumienia wydaje się w sposób oczywisty nieprawdopodobne, zarządza kontynuację postępowania w celu przeprowadzenia rozprawy i dokonuje powiadomień zgodnie z art. 114 § 1”. Artykuł 112 Decyzja negocjowana (decisão negociada) „W celu osiągnięcia porozumienia w sprawie wsparcia i ochrony sędzia wzywa na rozprawę (conferência) prokuraturę, rodziców, przedstawiciela prawnego lub osobę sprawującą faktyczną opiekę [nad małoletnim], dziecko lub młodą osobę powyżej 12 roku życia oraz osoby i przedstawicieli podmiotów, których obecność i zgodę na porozumienie uważa za stosowną”. Artykuł 114 Rozprawa (debate judicial) „1.  Jeśli nie jest możliwe osiągnięcie porozumienia w sprawie wsparcia i ochrony [...], sędzia powiadamia prokuraturę, rodziców, przedstawiciela prawnego lub osobę sprawującą faktyczną opiekę [nad małoletnim] oraz dziecko lub młodą osobę powyżej 12 roku życia, aby zainteresowani w terminie dziesięciu dni przedstawili uwagi na piśmie, jeśli mają takie życzenie, oraz [...] dowody. 2.  Prokuratura jest zobowiązana przedstawić uwagi na piśmie i dowody, jeśli uzna, że należy zastosować środek określony w art. 35 ust. 1 lit. g). 3.  Po otrzymaniu uwag i dowodów sędzia wyznacza datę rozprawy i nakazuje powiadomić osoby, które mają się na niej stawić. 4.  Wraz z powiadomieniem o dacie rozprawy do wiadomości rodziców, przedstawiciela prawnego lub osoby sprawującej faktyczną opiekę [nad małoletnim] podawane są żądania prokuratury, zaś do wiadomości prokuratury – wnioskowane pisma procesowe i dowody”. 3.  Kodeks postępowania cywilnego 62.  Art. 1409 Kodeksu postępowania cywilnego obowiązujący w czasie, gdy doszło do opisywanych zdarzeń, w części istotnej dla niniejszej sprawy stanowił, co następuje: „[...] 4.  W postępowaniach nieprocesowych reprezentowanie przez adwokata jest obowiązkowe wyłącznie na etapie apelacji”. PRAWO I.  ZARZUT NARUSZENIA ART. 8 KONWENCJI 63.  Powołując się na art. 6 ust. 1, art. 8 i art. 13 Konwencji, skarżąca zarzuca naruszenie jej prawa do poszanowania życia rodzinnego z powodu umieszczenia siedmiorga jej najmłodszych dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji oraz zakazania jej kontaktu z dziećmi od wydania wyroku sądu rodzinnego dla Północno-Wschodniej Lizbony-Sintry z dnia 25 maja 2012 r. W tej kwestii skarżąca wskazuje, że bezskutecznie składała odwołania. Zarzuca również, że sądy oparły swoje orzeczenia na fakcie, że nie dotrzymała swoich zobowiązań w zakresie odpowiedniego planowania rodziny. 64.  Rząd sprzeciwia się stwierdzeniom skarżącej. 65.  Jako organ decydujący o kwalifikacji prawnej niniejszego przypadku Trybunał uznaje za stosowne rozpatrzyć zarzuty podniesione przez skarżącą jedynie z punktu widzenia art. 8 Konwencji, który wymaga, by proces decyzyjny skutkujący ingerencją był rzetelny i odbywał się z należytym poszanowaniem interesów chronionych tym postanowieniem (Kutzner przeciwko Niemcom, nr 46544/99, § 56, ETPC 2002‑I, Kříž przeciwko Czechom (dec.), nr 26634/03, 29 listopada 2005 r., i Pontes przeciwko Portugalii, nr 19554/09, § 67, 10 kwietnia 2012 r.). Art. 8 Konwencji w części istotnej dla niniejszej sprawy stanowi, co następuje: „1.  Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia [...] rodzinnego [...]. 2.  Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na [...] ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób”. A.  Dopuszczalność 1.  Argumenty stron 66.  Rząd zgłasza zastrzeżenie oparte na tym, że skarga jest przedwczesna, ponieważ skarżąca po wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2015 r. wniosła skargę do Trybunału Konstytucyjnego, która jest w dalszym ciągu rozpatrywana. Rząd jest zdania, że jeśli Trybunał Konstytucyjny uwzględni wniosek skarżącej dotyczący poszczególnych zarzutów niekonstytucyjności aktu normatywnego podniesionych przez nią w piśmie odwoławczym, sprawa będzie musiała zostać przekazana do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji, a w związku z tym wyrok Sądu Najwyższego nie jest jeszcze ostateczny. 67.  Skarżąca oświadcza, że skarga na niekonstytucyjność do Trybunału Konstytucyjnego nie może być uważana za skuteczny środek odwoławczy, z którego należy skorzystać w oparciu o art. 35 § ust. 1 Konwencji. Twierdzi, że wniosła skargę do Trybunału Konstytucyjnego, aby decyzja o umieszczeniu jej dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji nie stała się ostateczna. Ponadto, zaznaczając, że nie istnieje żaden środek odwoławczy wnoszony do Trybunału Konstytucyjnego przeciwko naruszeniu praw podstawowych, który odpowiadałby skardze w trybie amparo, skarżąca utrzymuje, że trybunał ten może wypowiedzieć się jedynie w przedmiocie zgodności z Konstytucją aktu normatywnego lub jego wykładni dokonanej przez sąd niższej instancji, nie może zatem wydać orzeczenia co do meritum sprawy rozstrzygniętej już przez Sąd Najwyższy. Dodaje, że nawet jeśli Trybunał Konstytucyjny uwzględni jej skargę, to nie jest zobowiązany do tego, by nakazać przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w celu wydania nowego orzeczenia co do meritum. Na zakończenie skarżąca zaznacza, że dzieci odebrano jej w dniu 8 czerwca 2012 r., zarzucane przez nią naruszenie rzeczywiście się więc dokonało, a w związku z tym skarga nie jest przedwczesna. 2.  Ocena Trybunału 68.  Trybunał przypomina, że zgodnie z art. 35 ust. 1 Konwencji wniesienie skargi do Trybunału jest możliwe dopiero po wyczerpaniu wszystkich krajowych środków odwoławczych. Skarżący musi najpierw dać sądom krajowym możliwość, którą przepis ten pozostawia co do zasady Układającym się Państwom: możliwość zapobiegnięcia zarzucanemu naruszeniu lub możliwość jego naprawienia, zanim zarzuty zostaną przedłożone organom Konwencji (zob. np. Moreira Barbosa przeciwko Portugalii (dec.), nr 65681/01, ETPC 2004-V, i Cardot przeciwko Francji, 19 marca 1991 r., § 36, seria A nr 200). Zasada ta oparta jest na założeniu zawartym w art. 13 Konwencji (z którym jest ściśle powiązana): zgodnie z tym założeniem krajowy porządek prawny zapewnia skuteczny środek odwoławczy przeciwko zarzucanemu naruszeniu (zob. np. Selmouni przeciwko Francji [WI], nr 25803/94, § 74, ETPC 1999-V). 69.  Trybunał przypomina ponadto, że art. 35 Konwencji wymaga jedynie wyczerpania środków odwoławczych, które są jednocześnie związane z zarzucanymi naruszeniami, dostępne i adekwatne. Istnienie środków odwoławczych musi być wystarczająco pewne, nie tylko w teorii, ale również w praktyce; w przeciwnym wypadku nie cechuje ich wymagana skuteczność i dostępność (zob. m.in. Vernillo przeciwko Francji, 20 lutego 1991 r., § 27, seria A nr 198, Dalia przeciwko Francji, 19 lutego 1998 r., § 38, Zbiór orzeczeń 1998‑I, i Vučković i inni przeciwko Serbii (zastrzeżenie wstępne) [WI], nr 17153/11 i 29 innych, § 71, 25 marca 2014 r.). 70.  Trybunał musi stosować zasadę wyczerpania krajowych środków odwoławczych, w należytym stopniu uwzględniając kontekst, czyli mechanizm ochrony praw człowieka, do którego ustanowienia układające się strony są zobowiązane. Trybunał stwierdził również, że art. 35 ust. 1 Konwencji należy stosować z zachowaniem pewnej elastyczności i bez nadmiernego formalizmu. Przyznał ponadto, że zasada ta nie może być stosowana automatycznie i nie ma charakteru absolutnego; aby zweryfikować jej przestrzeganie, należy mieć wzgląd na okoliczności sprawy. Oznacza to w szczególności, że Trybunał musi w sposób realistyczny uwzględnić nie tylko środki odwoławcze przewidziane w teorii w systemie prawnym danej umawiającej się strony, lecz również ogólny kontekst, w jaki się wpisują, a także osobistą sytuację skarżącego (Akdivar i inni przeciwko Turcji, 16 września 1996 r., § 69, Zbiór 1996‑IV). 71.  Odpowiedź na pytanie, czy skarga indywidualna do sądu konstytucyjnego wchodzi w zakres stosowania art. 35 ust.1 Konwencji, zależy w dużej mierze od cech systemu prawnego pozwanego państwa i właściwości jego sądu konstytucyjnego. Zatem w państwie, w którym właściwość ta ogranicza się do kontroli konstytucyjności i hierarchicznej zgodności norm prawnych, złożenie skargi do sądu konstytucyjnego wymagane jest wyłącznie wtedy, gdy skarżący kwestionuje przepis ustawowy lub wykonawczy jako sam w sobie sprzeczny z Konwencją (Grišankova i Grišankovs przeciwko Łotwie (dec.), nr 36117/02, ETPC 2003‑II). Skarga ta nie jest natomiast skuteczna, jeśli skarżący zarzuca jedynie błąd w wykładni lub stosowaniu ustawy albo rozporządzenia, które same w sobie nie są niekonstytucyjne (Szott-Medyńska przeciwko Polsce (dec.), nr 47414/99, 9 października 2003 r., i Smirnov przeciwko Rosji (dec.), nr 14085/04, ETPC, 6 lipca 2006 r.). 72.  Badając niniejszą sprawę, Trybunał stwierdza na wstępie, iż niekwestionowany jest fakt, że skarga konstytucyjna w Portugalii może dotyczyć jedynie przepisu „normatywnego”, a nie orzeczenia sądowego (Colaço Mestre i SIC – Sociedade Independente de Comunicação, S.A. przeciwko Portugalii (dec.), nr 11182/03 i 11319/03, 18 października 2005 r.). 73.  Zauważa następnie, że skarżąca podniosła przed Trybunałem Konstytucyjnym szereg zarzutów dotyczących niekonstytucyjności wykładni pewnych przepisów LPCJP dokonanej przez sądy (§ 51 powyżej), aby zarzucić nieproporcjonalny jej zdaniem charakter umieszczenia jej dzieci w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji. W związku z tym, że ta część skargi konstytucyjnej dotyczy samego orzeczenia sądowego, a nie niekonstytucyjności aktu normatywnego, jej oddalenie wydaje się pewne. 74.  Co się tyczy zarzutu, według którego brak obowiązku reprezentowania rodziców dziecka przez adwokata w sądach pierwszej instancji jest niezgodny z Konstytucją, Trybunał jest zdania, że nie może spekulować na temat dopuszczalności i możliwego wyniku tej części skargi. Poza tym, nawet jeśli skarżąca uzyska korzystną dla siebie decyzję, a sprawa zostanie przekazana do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji, to skarżąca będzie jeszcze zmuszona przedstawić zarzuty dotyczące ewentualnych szkód wynikających ze spornego środka w ramach powództwa cywilnego przeciwko państwu, aby otrzymać odszkodowanie. W ostatecznym rozrachunku Trybunał jest zdania, że nie może wymagać od skarżącej, by dłużej czekała, aż Trybunał Konstytucyjny wyda swoje orzeczenie, jako że środek ochrony został wykonany w dniu 8 czerwca 2012 r., tj. już ponad trzy lata temu (zob. mutatis mutandis Guillemin przeciwko Francji, 21 lutego 1997 r., § 50, Zbiór 1997‑I). 75.  Z powyższych względów Trybunał uznaje, że należy oddalić zastrzeżenie Rządu. 3.  Konkluzja 76.  Stwierdzając, że skarga nie jest w oczywisty sposób nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji i nie jest niedopuszczalna z jakiegokolwiek innego powodu, Trybunał uznaje ją za dopuszczalną. B.  Meritum sprawy 1.  Argumenty stron a)  Skarżąca 77.  Skarżąca twierdzi, że sporny środek polegający na umieszczeniu w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji, zastosowany wobec siedmiorga z jej dzieci i wykonany wobec sześciorga z nich, stanowił nieproporcjonalną ingerencję w jej prawo do poszanowania życia rodzinnego. Kwestionując fakty ustalone przez sądy krajowe, utrzymuje, że dzieci nie były narażone na jakąkolwiek przemoc fizyczną czy psychiczną, a umieszczenie ich w ośrodku wynikało wyłącznie z jej niepewnej sytuacji socjalnej. Skarży się na zastosowanie różnych środków wobec jej dzieci i twierdzi, że nie rozumie, dlaczego na rzecz jej córki I. zastosowano wsparcie dla rodziców, zaś wobec najmłodszych dzieci zastosowano przekazanie do adopcji, które uważa za surowszy środek. 78.  Zarzucając, że nie rozważono zastosowania wobec najmłodszych dzieci mniej radykalnych środków, skarżąca twierdzi, że przed umieszczeniem dzieci w instytucji opiekuńczej w celu adopcji nie otrzymała od służb społecznych odpowiedniego wsparcia socjalnego. Jako dowód podaje poszczególne sprawozdania, na których opierały się sądy krajowe. Jej zdaniem pokazują one, iż służby socjalne pozostawały obojętne na jej trudną sytuację, ona zaś nieustannie walczyła samotnie o zdobycie środków na spełnienie potrzeb rodziny. Zaprzecza, jakoby przerwała współpracę ze służbami socjalnymi, dodając, że ich przedstawiciele nie składali u niej żadnych wizyt w roku poprzedzającym umieszczenie dzieci w ośrodku. 79.  Skarżąca zarzuca ponadto, że została zmuszona, by do porozumienia zawartego ze służbami socjalnymi włączyć zapis, zgodnie z którym zobowiązywała się do poddania się zabiegowi sterylizacji, mimo że jej zdaniem takie działanie było sprzeczne z jej kulturą i religią muzułmańską. Twierdzi, że zgodziła się na włączenie tego zapisu z powodu swojego ówczesnego stanu emocjonalnego – według niej rozchwianego – oraz po to, by ustała napastliwość służb socjalnych, z którą miała do czynienia. Jest przekonana, że decyzję o odebraniu jej dzieci podjęto po to, by ukarać ją za niepoddanie się sterylizacji i urodzenie jeszcze czworga dzieci. Twierdzi, że tak wynika z orzeczenia sądu rodzinnego, w którym sąd ten podkreślił, że skarżąca ostatecznie nie poddała się sterylizacji, mimo że zobowiązała się do takiego zabiegu. 80.  Skarżąca kwestionuje następnie odebranie jej władzy rodzicielskiej i zakaz jakichkolwiek kontaktów z dziećmi oraz między dziećmi umieszczonymi w trzech różnych domach dziecka na podstawie orzeczenia sądu rodzinnego. Zaznaczając, że orzeczenie to nie było jeszcze ostateczne i że sądy przyznały, iż przemoc fizyczna nie miała miejsca, a skarżącą łączyły z dziećmi więzy uczuciowe, skarżąca utrzymuje, że restrykcje te stanowiły dla niej dodatkową karę i oddaliły ją od dzieci. Dodatkowo zarzuca, że nie otrzymała od władz żadnej odpowiedzi na liczne wnioski składane w celu uzyskania kontaktu z dziećmi. Wskazuje, że jej najmłodsza córka miała sześć miesięcy, kiedy została jej odebrana, i że bezwzględny zakaz wszelkich kontaktów uniemożliwił powstanie między nimi jakiejkolwiek więzi. Zarzuca, że ponownie zobaczyć swoje dzieci mogła dopiero po wskazaniu przez Trybunał środków tymczasowych zarządzonych na podstawie art. 39 Regulaminu. Dodaje jeszcze, że sprawozdania wykazują, iż dzieci zareagowały entuzjastycznie na wznowienie kontaktów z nią. 81.  W przedmiocie postępowania skarżąca zarzuca, że nie mogła w sposób skuteczny uczestniczyć w postępowaniu. Na wstępie wyjaśnia, że była reprezentowana przez adwokata dopiero od 25 maja 2012 r., kiedy to wydane zostało orzeczenie sądu rodzinnego, wcześniej natomiast nie była reprezentowana, i to – jej zdaniem – pomimo złożoności postępowania i ważkości jego przedmiotu. Jest zdania, że przez to nie była w stanie bronić swoich interesów, ponieważ nie miała możliwości przedstawienia własnych dowodów, a sąd nie pozwolił jej na skuteczny udział w postępowaniu, ponieważ nie wyjaśnił jej, co się dzieje. W tym względzie zarzuca między innymi, że nie mogła być obecna przy przesłuchaniu świadków podczas rozprawy w dniu 16 maja 2012 r. Zarzuca następnie, że nie zaznajomiono jej z żądaniami prokuratury, co nie pozwoliło jej zrozumieć przedmiotu postępowania, a w szczególności wniosku o umieszczenie jej dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji zawartego w postanowieniu sądu z dnia 26 stycznia 2012 r. Ponadto zarzuca sądowi rodzinnemu, że zastosował umieszczenie w ośrodku wobec jej siedmiorga najmłodszych dzieci, tj. M., Y., I.R., L., M.S., A. i R., choć prokuratura wniosła o ten środek jedynie w odniesieniu do pięciorga ostatnich. Na zakończenie skarżąca zarzuca sądowi rodzinnemu, że oparł się wyłącznie na sprawozdaniach służb socjalnych i nie zlecił sporządzenia jakiejkolwiek ekspertyzy, która pozwoliłaby mu ocenić zdolność skarżącej do pełnienia roli rodzicielskiej oraz dojrzałość i równowagę uczuciową i emocjonalną jej dzieci. Twierdzi ponadto, że dowody, jakie przedstawiła na poparcie swojego odwołania do sądu apelacyjnego nie zostały uwzględnione, jako że sąd ten, tak samo jak Sąd Najwyższy, ograniczył się jej zdaniem do utrzymania w mocy orzeczenia sądu rodzinnego, bez krytycznego zbadania faktów. Jest zdania, że uczestnicząc w postępowaniu, nie mogła w żadnym momencie przedstawić na swoją obronę jakiegokolwiek dowodu. 82.  Ponadto skarżąca wnosi, by Trybunał zarządził kontynuację jej odwiedzin u dzieci i kontaktów dzieci między sobą. b)  Rząd 83.  Rząd przyznaje, że umieszczenie dzieci skarżącej w instytucjach opiekuńczych w celu przekazania ich do adopcji stanowiło ingerencję w prawo skarżącej do poszanowania życia rodzinnego. Jest jednak zdania, że ingerencja ta była uzasadniona ze względu na najlepiej pojęty interes dzieci, jako że znajdowały się one w sytuacji zagrożenia z powodu zaniedbań skarżącej i jej męża, sytuacja zaś nie uległa żadnej poprawie pomimo stosowania przez kilka lat wsparcia dla rodziców. 84.  Co się tyczy konieczności środka, Rząd utrzymuje, że ojciec był w rodzinie nieobecny, a matka wykazywała poważne zaniedbania wobec dzieci. Wskazuje, że rodzina była obserwowana przez służby socjalne od 2005 r., a w sposób bardziej systematyczny od czasu porozumienia zawartego ze skarżącą w 2007 r., którego skutkiem było zastosowanie wsparcia dla rodziców na rzecz dzieci. Dodaje, że dzięki zastosowaniu tego środka służby socjalne dokładnie monitorowały rodzinę, w szczególności poprzez spotkania i wizytacje w domu i w szkole. Precyzuje, że od roku 2010 skarżąca przerwała współpracę ze służbami socjalnymi i uniemożliwiła zastosowanie pomocy w nauce. Dodaje, że umieszczenie dzieci w ośrodku rozważano wówczas jako rozwiązanie dla najmłodszych dzieci, ale środek ten zastosowano dopiero po tym, jak inne środki okazały się bezskuteczne. Wskazuje, że sąd rodzinny w uzasadnieniu swojego orzeczenia uwzględnił sprzeczne interesy w sprawie i oparł się na zeznaniach pracowników socjalnych, skarżącej i jej męża, jak również najstarszej córki pary, oraz na sprawozdaniach organów opieki społecznej. Precyzuje, że sprawozdania te pozwoliły ustalić następujące fakty: brak higieny i bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania rodziny; brak opieki medycznej nad dziećmi; absencja szkolna dzieci; zaniedbania w żywieniu i ubraniu; zaniedbania administracyjne, np. brak wpisania jednej z córek skarżącej do rejestru stanu cywilnego i nieuregulowany status skarżącej w kraju. Rząd zaznacza również, że skarżąca nie wskazała osoby z kręgu rodzinnego, która mogłaby służyć rodzinie wsparciem. 85.  Co się tyczy zabiegu sterylizacji, Rząd twierdzi, że skarżąca świadomie zobowiązała się w 2009 r. do poddania się takiemu zabiegowi w ramach porozumienia w sprawie wsparcia i ochrony. Dodaje, że jedynym celem było umożliwienie skarżącej działania zgodnie z programem planowania rodziny, a nie przymuszenie jej do zastosowania konkretnej metody antykoncepcji. Ponadto Rząd wskazuje, że sądy nie uwzględniły tej kwestii w swoich orzeczeniach, nie miała ona zatem żadnego wpływu na postępowanie; w tym względzie precyzuje, że sąd rodzinny w swoim orzeczeniu wskazał na niestosowanie planowania rodziny, a nie konkretnej metody antykoncepcji. 86.  Rząd wysnuwa z tego wniosek, że sporny środek był odpowiedni, proporcjonalny, a w związku z tym konieczny w społeczeństwie demokratycznym, a zatem nie stanowił naruszenia art. 8 ust. 2 Konwencji. Jest ponadto zdania, że środek ten wchodzi w zakres krajowego marginesu oceny, władze są w najlepszej pozycji, by określić rozwiązanie, jakie należy zastosować do konkretnej sytuacji, a w związku z tym Trybunał nie może ponownie rozpatrywać faktów, które zostały ustalone na poziomie krajowym. 87.  Co się tyczy niemożności kontaktowania się skarżącej z dziećmi, Rząd wyjaśnia, że wynika to z samego umieszczenia w ośrodku w celu przekazania do adopcji na podstawie art. 1978-A L Kodeksu cywilnego i art. 62-A LPCJ. 2.  Ocena Trybunału a)  Zasady ogólne 88.  Trybunał przypomina, że dla rodzica i jego dziecka wspólne przebywanie stanowi fundamentalny element życia rodzinnego (Kutzner, przytoczony powyżej, § 58): środki krajowe, które im to uniemożliwiają, stanowią ingerencję w prawo chronione art. 8 Konwencji (K. i T. przeciwko Finlandii [WI], nr 25702/94, § 151, ETPC 2001-VII). Podobna ingerencja jest niezgodna z wyżej przytoczonym art. 8 z wyjątkiem „przypadków przewidzianych przez ustawę”, w których służy ona co najmniej jednemu z celów uzasadnionych w świetle ustępu 2 tego artykułu i jest „konieczna w demokratycznym społeczeństwie” do osiągnięcia tego celu (Gnahoré przeciwko Francji, nr 40031/98, § 50, ETPC 2000 IX, i Pontes, przytoczony powyżej, § 74). Pojęcie „konieczności” sugeruje ingerencję opartą na nadrzędnej potrzebie społecznej, a w szczególności proporcjonalną do zamierzonego uzasadnionego celu (Couillard Maugery przeciwko Francji, nr 64796/01, § 237, 1 lipca 2004 r.). Aby ocenić „konieczność” spornego środka „w demokratycznym społeczeństwie”, należy zatem przeanalizować z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, czy powody podane dla uzasadnienia tego środka były adekwatne i wystarczające do celów ustępu 2 artykułu 8 Konwencji. 89.  Fakt, że dziecko może zostać umieszczone w środowisku bardziej sprzyjającym jego wychowaniu nie może sam w sobie stanowić uzasadnienia dla przymusowego odebrania go spod opieki rodziców biologicznych; podobna ingerencja w prawo rodziców do życia rodzinnego z dzieckiem, przysługujące im na podstawie art. 8 Konwencji, musi dodatkowo okazać się „konieczna” z powodu innych okoliczności (K. i T., przytoczony powyżej, § 173, i Kutzner, przytoczony powyżej, § 69). Co więcej, art. 8 Konwencji nakłada na państwo obowiązki pozytywne związane nierozerwalnie ze skutecznym „poszanowaniem” życia rodzinnego. Tam zatem, gdzie stwierdzone jest istnienie więzi rodzinnej, państwo musi co do zasady działać tak, by pozwolić tej więzi rozwijać się, i podejmować właściwe środki, by połączyć rodzica i dziecko, których dotyczy sprawa (Kutzner, przytoczony powyżej, § 61). 90.  Przy rozpatrywaniu konieczności ingerencji Trybunał uwzględni fakt, że koncepcja dotycząca zasadności ingerencji władz publicznych w opiekę, jaką należy zapewnić dziecku, różni się w poszczególnych państwach w zależności od takich kwestii jak tradycje w zakresie roli rodziny i interwencji państwa w sprawy rodzinne, a także w zależności od zasobów, jakie można poświęcić na działania publiczne w tej szczególnej dziedzinie. Pozostaje faktem, że w każdym przypadku decydujące znaczenie ma najlepiej pojęty interes dziecka. Nie należy zresztą zapominać o tym, że władze krajowe mają przywilej bezpośrednich relacji ze wszystkimi zainteresowanymi (Olsson przeciwko Szwecji (nr 2), 27 listopada 1992, § 90, seria A nr 250), często już w chwili, w której rozważane jest umieszczenie dziecka pod opieką albo natychmiast po wykonaniu takiego środka. Z rozważań tych wynika, że zadaniem Trybunału nie jest zastąpienie organów krajowych w wykonywaniu ich obowiązków w zakresie uregulowania kwestii przejęcia opieki nad dziećmi przez władzę publiczną i kwestii praw rodziców, których dzieci zostały w ten sposób umieszczone poza rodziną, lecz skontrolowanie z punktu widzenia Konwencji orzeczeń wydanych przez te organy w zastosowaniu ich władzy dyskrecjonalnej (Hokkanen przeciwko Finlandii, 23 września 1994 r., § 55, seria A nr 299‑A, Johansen przeciwko Norwegii, 7 sierpnia 1996 r., § 64, Zbiór 1996‑III, i K. i T., przytoczony powyżej, § 154). 91.  Trybunał przypomina również, że chociaż granica między obowiązkami pozytywnymi a obowiązkami negatywnymi państwa na podstawie art. 8 Konwencji nie daje się precyzyjnie zdefiniować, obowiązujące zasady są mimo wszystko porównywalne. W szczególności w obydwu przypadkach należy mieć wzgląd na konieczność zachowania sprawiedliwej równowagi między sprzecznymi interesami dziecka, obojga rodziców i porządku publicznego (Maumousseau i Washington przeciwko Francji, nr 39388/05, § 62, ETPC 2007-XIII), biorąc jednak pod uwagę to, że czynnikiem decydującym powinien być najlepiej pojęty interes dziecka (zob. w tym względzie Gnahoré, przytoczony powyżej, § 59), który w zależności od swojego charakteru i wagi może przeważyć nad interesem rodziców (Sahin przeciwko Niemcom [WI], nr 30943/96, § 66, ETPC 2003‑VIII). Ponadto rozbicie rodziny stanowi bardzo poważną ingerencję; środek prowadzący do takiej sytuacji musi więc opierać się na wystarczająco ważkich i pewnych względach wynikających z interesu dziecka (Scozzari i Giunta przeciwko Włochom [WI], nr 39221/98 i 41963/98, § 148, ETPC 2000-VIII). Oddalenie dziecka od środowiska rodzinnego jest środkiem skrajnym, który należy stosować wyłącznie w ostateczności. Aby środek taki był uzasadniony, musi odpowiadać celowi ochrony dziecka narażonego na bezpośrednie zagrożenie (Neulinger i Shuruk przeciwko Szwajcarii [WI], nr 41615/07, § 136, ETPC 2010). 92.  Zadaniem każdego umawiającego się państwa jest ustanowienie narzędzi prawnych odpowiednich i wystarczających do zagwarantowania przestrzegania pozytywnych obowiązków, jakie spoczywają na tym państwie na podstawie art. 8 Konwencji, zadaniem Trybunału zaś jest ustalenie, czy przy stosowaniu i wykładni obowiązujących przepisów prawa władze krajowe zachowały gwarancje określone w art. 8, uwzględniając w szczególności najlepiej pojęty interes dziecka (zob. mutatis mutandis Neulinger i Shuruk, przytoczony powyżej, § 141, ETPC 2010, i K.A.B. przeciwko Hiszpanii, nr 59819/08, § 115, 10 kwietnia 2012 r.). 93.  Trybunał powtarza, że chociaż władzom przysługuje duża swoboda, w szczególności w ocenie konieczności przejęcia opieki nad dzieckiem, to musi on być jednak przekonany, że w danej sprawie istniały okoliczności uzasadniające odebranie dziecka. Zadaniem pozwanego państwa jest dowiedzenie, że władze przed wykonaniem takiego środka dokonały starannej oceny wpływu, jaki na rodziców i dziecko będzie mieć planowana adopcja, jak również rozwiązania inne niż przejęcie opieki nad dzieckiem (K. i T., przytoczony powyżej, § 166, i Kutzner, przytoczony powyżej, § 67). Ponadto Trybunał ze szczególną uwagą kontroluje dodatkowe restrykcje, takie jak te zastosowane przez władze wobec prawa rodziców do odwiedzin, oraz zabezpieczenia mające na celu zapewnienie skutecznej ochrony prawa rodziców i dzieci do poszanowania życia rodzinnego. Z tymi dodatkowymi restrykcjami wiąże się ryzyko zerwania stosunków rodzinnych między rodzicami a małym dzieckiem (Gnahoré, przytoczony powyżej, § 54, i Sahin, przytoczony powyżej, § 65). Z jednej strony pewne jest, że zapewnienie dzieciom rozwoju w zdrowym środowisku leży w interesie dziecka i że art. 8 Konwencji nie może uprawniać rodzica do podejmowania działań szkodliwych dla zdrowia i rozwoju dziecka (Sahin, przytoczony powyżej, § 66). Z drugiej strony jasne jest jednak, że w interesie dziecka leży również podtrzymanie więzi między nim a rodziną, z wyjątkiem przypadków, w których rodzina okazała się tego szczególnie niegodna: zerwanie tej więzi sprowadza się do odcięcia dziecka od jego korzeni. Wynika z tego, że interes dziecka nakazuje, by zerwaniem więzi rodzinnej mogły skutkować wyłącznie okoliczności wyjątkowe, oraz by zrobiono wszystko dla podtrzymania osobistych stosunków i, w stosownych przypadkach, dla „odtworzenia” rodziny, gdy nadejdzie odpowiednia pora (Gnahoré, przytoczony powyżej, § 59, i Pontes, przytoczony powyżej, § 85). 94.  Choć art. 8 Konwencji nie zawiera żadnego wyrażonego wprost warunku proceduralnego, proces decyzyjny związany ze środkami ingerencji musi być rzetelny i umożliwiać poszanowanie interesów chronionych tym postanowieniem. W związku z tym należy określić, w zależności od okoliczności konkretnego przypadku, a zwłaszcza wagi środków, jakie mają zostać zastosowane, czy rodzice mogli odegrać w rozumianym całościowo procesie decyzyjnym wystarczająco ważną rolę, by mieć zapewnioną wymaganą ochronę swoich interesów. Jeśli tak nie było, to doszło do uchybienia poszanowaniu ich życia rodzinnego, a ingerencja wynikająca z decyzji nie może uchodzić za „konieczną” w rozumieniu art. 8 (W. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 8 lipca 1987 r., § 64, seria A nr 121, i Assunção Chaves przeciwko Portugalii, nr 61226/08, §§ 82-84, 31 stycznia 2012 r.). b)  Zastosowanie powyższych zasad w niniejszym przypadku 95.  W niniejszym przypadku Trybunał zauważa, że strony nie kwestionują, iż sporne umieszczenie w ośrodku, nakazane w odniesieniu do siedmiorga z dzieci skarżącej, M., Y., I.R., L., M.S., A. i R., i wykonane w odniesieniu do sześciorga ostatnich, odebranie władzy rodzicielskiej i bezwzględny zakaz odwiedzin, o których postanowiono orzeczeniem sądu rodzinnego dla Północno-Wschodniej Lizbony-Sintry w dniu 25 maja 2012 r., stanowiły „ingerencje” w korzystanie z prawa skarżącej do poszanowania życia rodzinnego. Trybunał nie widzi powodu, by wysnuć odmienny wniosek. 96.  Trybunał zauważa ponadto, że strony są zgodne co do tego, iż przedmiotowe ingerencje miały podstawę prawną. Zaznacza także, że wyżej wymienione sporne środki opierały się na art. 35 § 1 lit. g) LPCJP i art. 1978-A kodeksu cywilnego, a zatem były „przewidziane przez ustawę”. 97.  Z uzasadnień podanych przez sądy krajowe wynika, że orzeczenia kwestionowane przez skarżącą miały na celu ochronę interesów dzieci. Ingerencje, o których mowa, miały zatem uzasadniony cel przewidziany w art. 8 ust. 2 Konwencji: „ochronę praw i wolności osób”. Rodzi się zatem pytanie, czy środki były „konieczne w demokratycznym społeczeństwie” do osiągnięcia zamierzonego uzasadnionego celu w konkretnych okolicznościach sprawy; w szczególności należy ustalić, czy zastosowanie w niniejszym przypadku przepisów ustawowych zachowało właściwą równowagę między najlepiej pojętym interesem dziecka a pozostałymi sprzecznymi interesami w sprawie. i.  Uwagi wstępne 98.  Tytułem wstępu Trybunał odnotowuje uwagi końcowe i zalecenia przedstawione przez Komitet Praw Dziecka ONZ, przyjęte w dniu 31 stycznia 2014 r. i dotyczące sytuacji rodzin żyjących w trwałym ubóstwie w Portugalii (zob. uwagi i zalecenia nr 39-42 i 57-58 przytoczone w § 57 powyżej). 99.  Następnie zauważa w niniejszym przypadku, co następuje. Po pierwsze, rodzina skarżącej została po raz pierwszy zgłoszona do CPCJ w 2005 r., ponieważ skarżąca była bezrobotna, a jej mąż, ojciec dzieci, często przebywał poza domem z powodu poligamii. Następnie w dniu 4 stycznia 2007 r. zostało zawarte porozumienie w sprawie wsparcia praw i ochrony dzieci między skarżącą, jej mężem i CPCJ w oparciu o art. 55 LPCJP, dotyczące E. (mającej wówczas 11 lat), I. (mającej wówczas 5 lat), M. (mającego wówczas 2 lata), Y. (mającego wówczas 1 rok) oraz I.R. (mającego wówczas trzy miesiące). Zgodnie z tym porozumieniem skarżąca zobowiązała się m.in. do poszukiwania pracy, poprawienia warunków życia w miejscu zamieszkania i umożliwienia dzieciom chodzenia do szkoły i, w zależności od przypadku, przedszkoli i żłobków. Również na podstawie tego porozumienia CPCJ zobowiązała się ze swojej strony monitorować i wspierać realizację porozumienia poprzez zalecenia, sugestie i propozycje (§ 9 powyżej). Procedura wsparcia praw i ochrony dzieci w sytuacji zagrożenia została oficjalnie wszczęta w dniu 26 września 2007 r. na wniosek CPCJ, która zawiadomiła prokuraturę przy sądzie rodzinnym w Sintrze o braku współpracy ze strony skarżącej w związku z porozumieniem, w szczególności zaś o braku odpowiednich warunków materialnych i zaniedbaniu. Wówczas to w dniu 21 grudnia 2007 r. zastosowano na rzecz dzieci wsparcie dla rodziców, zgodnie z art. 39 LPCJP. Środek ten został zrealizowany w formie wsparcia udzielanego skarżącej przez pracownika socjalnego z ECJ w celu nauczenia jej, jak prowadzić dom i zajmować się dziećmi (§ 15-17 powyżej). Na zakończenie rozprawy, która odbyła się w dniu 25 czerwca 2009 r. w obecności skarżącej i jej męża, do porozumienia w sprawie ochrony dodano dodatkowe zapisy, w których skarżąca zobowiązywała się w szczególności uregulować swój status w Portugalii, przedstawić dokumentację w celu otrzymania zasiłku finansowego, wyznaczyć zaufaną osobę z grona rodziny lub znajomych oraz poddać się zabiegowi sterylizacji przez podwiązanie jajowodów (§ 18 powyżej). Między 10 września 2009 r. a 24 czerwca 2011 r. skarżąca została kilkakrotnie skontrolowana przez ECJ. 100.  Trybunał zauważa następnie, że ECJ przekazał do sądu pięć sprawozdań, odnotowując w szczególności przedwczesne ciąże dwóch najmłodszych córek, nadal niepewne i niekorzystne dla zdrowia warunki mieszkaniowe, występującą punktowo absencję szkolną niektórych dzieci, ale też dobre wyniki w nauce E. i I., brak aktualnych szczepień M., L., M.S. i A., brak higieny zaobserwowany u dzieci oraz niedopełnienie powziętego przez skarżącą zobowiązania do poddania się sterylizacji. 101.  Trybunał zauważa również, że na płaszczyźnie finansowej ECJ podkreślał, że skarżąca była nadal bezrobotna i pobierała zasiłek rodzinny w kwocie 393 EUR, ojciec dzieci zadeklarował miesięczny dochód w wysokości 366 EUR, a rodzice w dalszym ciągu nie złożyli dokumentów w celu uzyskania pomocy finansowej. 102.  Odnotowuje również, że w orzeczeniu z dnia 25 maja 2012 r. sąd rodzinny nakazał trzy rodzaje środków: wsparcie niezależności w odniesieniu do E. (mającej wówczas 17 lat), wsparcie dla skarżącej na rzecz I. (mającej wówczas 11 lat) i umieszczenie w instytucji opiekuńczej w celu adopcji w odniesieniu do M. (mającego wówczas 8 lat), Y. (mającego wówczas 7 lat), I.R. (mającego wówczas 6 lat), L i M.S. (mających wówczas 4 lata), A. (mającego wówczas 3 lata) i R. (mającej wówczas 7 miesięcy). 103.  Przedmiot skargi dotyczy zatem środka nakazanego wobec siedmiorga najmłodszych dzieci skarżącej, utrzymanego w mocy przez sąd apelacyjny w Lizbonie i w ostatniej instancji przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 września 2015 r., a wykonanego wobec sześciorga ostatnich dzieci (§ 35 powyżej). ii.  Umieszczenie siedmiorga najmłodszych dzieci skarżącej w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji α)  Trudna sytuacja materialna skarżącej 104.  Trybunał zaznacza, iż skarżącej zarzucano przede wszystkim, że nie może zapewnić dzieciom odpowiednich warunków materialnych i że je zaniedbywała. 105.  Trybunał przypomina, że nie jest jego rolą dokonać własnej oceny na miejsce oceny właściwych władz krajowych w przedmiocie środków, jakie należało zastosować, jako że władze te są w istocie w najlepszej pozycji, by dokonać takiej oceny, w szczególności dlatego, że mają bezpośrednią styczność z kontekstem sprawy i zainteresowanymi stronami (Reigado Ramos przeciwko Portugalii, nr 73229/01, § 53, 22 listopada 2005 r.). Tym niemniej w niniejszym przypadku Trybunał uważa, że było obiektywnie oczywiste, iż skarżąca jest w wyjątkowo niepewnej sytuacji z uwagi na to, że odpowiadała za liczną rodzinę, tj. dziesięcioro dzieci, które w dodatku wychowywała samotnie z powodu nieobecności męża. 106.  Okazuje się tymczasem, że skarżącej udawało się przeżyć za 393 EUR zasiłku rodzinnego miesięcznie i spełniać potrzeby żywieniowe i ubraniowe rodziny dzięki korzystaniu z banku żywności i darów od osób prywatnych lub organizacji. Mimo wyraźnego ubóstwa stwierdzonego podczas licznych wizyt w mieszkaniu skarżącej, władze krajowe nie próbowały zmniejszyć tych niedostatków poprzez dodatkową pomoc finansową w celu spełnienia podstawowych potrzeb rodziny (np. w zakresie żywności, prądu i bieżącej wody) i uiszczenia opłat za przyjęcie najmłodszych dzieci do żłobków rodzinnych, aby pozwolić zainteresowanej na wykonywanie zarobkowej działalności zawodowej. W istocie wydaje się, że służby socjalne odpowiedzialne za wsparcie rodziny oczekiwały od skarżącej nie tylko uregulowania jej statusu w kraju, ale też oficjalnego przedłożenia opatrzonej uzasadnieniem dokumentacji poświadczającej istnienie potrzeb, które wszak same służby stwierdziły już i zgłosiły (§ 23 i 26 powyżej). Trybunał jest zdania, że władze powinny były powziąć konkretne środki, by umożliwić dzieciom życie z matką, zanim umieściły je w ośrodku i rozpoczęły procedurę przekazania do adopcji. Co więcej, Trybunał przypomina, że rolą organów ochrony społecznej jest właśnie pomaganie osobom w trudnej sytuacji, kierowanie ich działaniami i doradzanie im m.in. w przedmiocie różnych rodzajów dostępnych świadczeń socjalnych, możliwości uzyskania mieszkania socjalnego albo innych sposobów na pokonanie trudności (Saviny przeciwko Ukrainie, nr 39948/06, § 57, 18 grudnia 2008 r., i R.M.S. przeciwko Hiszpanii nr 28775/12, § 86, 18 czerwca 2013 r.). W przypadku osób w szczególnie trudnej sytuacji władze muszą wykazać się wyjątkową uwagą i zapewnić im zwiększoną ochronę (B. przeciwko Rumunii (nr 2), nr 1285/03, §§ 86 et 114, 19 lutego 2013 r., Todorova przeciwko Włochom, nr 33932/06, § 75, 13 stycznia 2009 r., i Zhou przeciwko Włochom, nr 33773/11, § 58, 21 stycznia 2014 r.). 107.  Choć prawdą jest, że w pewnych sprawach uznanych przez Trybunał za niedopuszczalne, umieszczenie dzieci poza rodziną było uzasadnione niezadowalającymi warunkami życia lub niedoborami materialnymi, nigdy nie był to jedyny powód dający podstawę do orzeczenia sądów krajowych: do tego dochodziły inne okoliczności, takie jak zaburzenia psychiczne rodziców albo brak zdolności emocjonalnej, wychowawczej i pedagogicznej (zob. np. Rampogna i Murgia przeciwko Włochom (dec.), nr 40753/98, 11 maja 1999 r., i M.G. i M.T.A. przeciwko Włochom (dec.), nr 17421/02, 28 czerwca 2005 r.). 108.  W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że na żadnym etapie postępowania nie przywołano stosowania przemocy czy znęcania się nad dziećmi (zob. a contrario Dewinne przeciwko Belgii (dec.), nr 56024/00, 10 marca 2005, i Zakharova przeciwko Francji (dec.), nr 57306/00, 13 grudnia 2005) albo też molestowania seksualnego (zob. a contrario Covezzi i Morselli przeciwko Włochom, nr 52763/99, § 104, 9 maja 2003 r., Clemeno i inni przeciwko Włochom, nr 19537/03, § 50, 21 października 2008 r., i Errico przeciwko Włochom, nr 29768/05, § 48, 24 lutego 2009 r.). Sądy nie stwierdziły również zaniedbania emocjonalnego (zob. a contrario Kutzner, przytoczony powyżej, § 68, i Barelli i inni przeciwko Włochom (dec.), nr 15104/04, 27 kwietnia 2010 r.) ani też niepokojącego stanu zdrowia lub braku równowagi psychicznej rodziców (zob. a contrario Bertrand przeciwko Francji (dec.), nr 57376/00, 19 lutego 2002 r., i Couillard Maugery, przytoczony powyżej, § 261). Wręcz przeciwnie, wydaje się, że więzi między skarżącą a dziećmi są wyjątkowo silne, co sąd rodzinny zaznaczył zresztą w swoim orzeczeniu (§ 34 powyżej). Z akt krajowych nie wynika, by wnioskowano o badanie dzieci, przynajmniej najstarszych. β)  Zobowiązanie do poddania się sterylizacji podjęte przez skarżącą w ramach porozumienia w sprawie ochrony 109.  Trybunał przypomina, że godność i wolność człowieka są samym sednem Konwencji (Christine Goodwin przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 28957/95, § 90, ETPC 2002‑VI). W sferze pomocy medycznej zmuszenie do leczenia bez wolnej, jednoznacznej i świadomej zgody dorosłej osoby w pełni władz umysłowych nie byłoby zgodne z prawem do nietykalności fizycznej, a tym bardziej z Konwencją (Glass przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 61827/00, §§ 82‑83, ETPC 200‑II, i Świadkowie Jehowy z Moskwy przeciwko Rosji, nr 302/02, § 135, 10 czerwca 2010 r.). 110.  Trybunał podkreśla, że sterylizacja stanowi poważne naruszenie zdolności osoby do prokreacji. Jako że interwencja ta dotyka jednej z najważniejszych funkcji cielesnych człowieka, wpływa na wiele różnych aspektów całej istoty danej osoby, w tym dobrostan psychiczny i mentalny oraz życie emocjonalne, duchowe i rodzinne. Może zostać przeprowadzona zgodnie z prawem na wniosek danej osoby, na przykład jako metoda antykoncepcji, albo w celach terapeutycznych, jeśli w przekonujący sposób zostanie wykazany jej konieczny z medycznego punktu widzenia charakter. Sytuacja jest jednak inna, jeśli do podobnego zabiegu medycznego zmusza się dorosłego i zdrowego psychicznie pacjenta bez jego zgody. Taki sposób działania należy uznać za niezgodny z zasadą poszanowania wolności i godności ludzkiej, stanowiącą jedną z podstawowych zasad Konwencji (V.C. przeciwko Słowacji, nr 18968/07, §§ 106-107, ETPC 2011 (wyciąg), i N.B. przeciwko Słowacji, nr 29518/10, § 80, 12 czerwca 2012 r.). 111.  W niniejszym przypadku Trybunał zauważa, że niestosowanie odpowiedniej metody planowania rodziny doprowadziło do pogorszenia już i tak trudnej sytuacji materialnej skarżącej. Trybunał jest jednak zdania, że dodanie do zawartego ze służbami społecznymi porozumienia w sprawie ochrony zobowiązania zainteresowanej do sterylizacji jest środkiem wyjątkowo surowym (§ 18 powyżej). Trybunał uważa, że w odpowiedzi na stwierdzone niestosowanie metod planowania rodziny służby społeczne mogły poradzić skarżącej, by stosowała mniej inwazyjne metody antykoncepcji. Ponadto, nawet jeśli skarżąca świadomie zgodziła się na to działanie, jak utrzymuje Rząd, Trybunał zaznacza, że ostatecznie zainteresowana odmówiła poddania się przedmiotowemu zabiegowi i wbrew temu, co utrzymuje Rząd, jasne jest, że jej odmowa została wykorzystana przeciwko niej zarówno przez sąd rodzinny, jak i przez sąd apelacyjny w Lizbonie i Sąd Najwyższy, które przyjęły fakty ustalone w pierwszej instancji (pkt 34, 41 i 46 powyżej). Co więcej, Trybunał pragnie podkreślić jako kwestię zasadniczą, że poddanie się zabiegowi sterylizacji nigdy nie może stanowić warunku do zachowania praw rodzicielskich. W związku z tym niedotrzymanie przez matkę zobowiązania do poddania się takiemu zabiegowi nie może być w żadnym wypadku wykorzystane przeciwko niej, nawet w przypadku dobrowolnego i świadomego zobowiązania z jej strony. iii. Całkowity zakaz kontaktów między skarżącą a siedmiorgiem najmłodszych dzieci 112.  Choć nie jest zadaniem Trybunału zastępowanie organów krajowych w regulowaniu kwestii związanych z opieką i odwiedzinami, to do niego należy ocena z punktu widzenia Konwencji decyzji wydanych przez te organy w zastosowaniu ich władzy dyskrecjonalnej. 113.  W niniejszym przypadku Trybunał stwierdza, że całkowity zakaz kontaktów między skarżącą a dziećmi, które zostały umieszczone w ośrodku w celu przekazania do adopcji, został zarządzony orzeczeniem sądu rodzinnego z dnia 25 maja 2012 r., zgodnie z art. 1978-A Kodeksu cywilnego, który przewiduje utratę władzy rodzicielskiej zawsze, gdy stosuje się umieszczenie dziecka poza rodziną w celu adopcji, niezależnie od konkretnej sytuacji. Trybunał odnotowuje, że środek ten został wykonany w dniu 8 czerwca 2012 r., kiedy to dzieci zostały przymusowo umieszczone w ośrodku, i obowiązywał do 5 marca 2015 r., kiedy to zakaz został zniesiony w następstwie decyzji podjętej przez Trybunał w oparciu o art. 39 Regulaminu. 114.  Trybunał raz jeszcze przypomina swoje stanowisko, zgodnie z którym dodatkowe restrykcje są uzasadnione w świetle art. 8 Konwencji wyłącznie wtedy, gdy rodzina traktowała dziecko w sposób szczególnie niegodny. Tymczasem, jak już wcześniej zaznaczono (§ 108 powyżej), w niniejszym przypadku tak nie było. Choć nie było przesłanek świadczących o przemocy lub znęcaniu się nad dziećmi skarżąca została całkowicie pozbawiona prawa do odwiedzin, mimo że dzieci miały od 7 miesięcy do 10 lat, a jej odwołanie od orzeczenia sądu rodzinnego było nadal rozpatrywane. Trybunał zauważa w dodatku, że sześcioro dzieci, wobec których środek został rzeczywiście wykonany, trafiło do trzech różnych ośrodków, co stanowiło przeszkodę dla podtrzymania więzi między rodzeństwem. Środek ten spowodował więc nie tylko rozbicie rodziny, ale i rodzeństwa, i był sprzeczny z najlepiej pojętym interesem dzieci (Pontes, przytoczony powyżej, § 98). iv.  Proces decyzyjny 115.  Trybunał zauważa, że w celu uzasadnienia swoich orzeczeń sądy krajowe zasadniczo oparły się na sprawozdaniach CPCJP i ECJ, które udzielały wsparcia skarżącej w poprzednich latach. Odnotowuje, że nie zlecono żadnej oceny psychologicznej dokonanej przez niezależnego biegłego, by ocenić dojrzałość i zdolności wychowawcze i pedagogiczne skarżącej (Saviny, przytoczony powyżej, § 58), oraz że nie uznano za konieczne przeprowadzić również badania psychologiczne dzieci, mimo że wydaje się, iż najstarsze córki skarżącej pełniły kluczową rolę wychowawczą wobec młodszego rodzeństwa, do tego stopnia, że były dla nich autorytetem. Trybunał stwierdza, że sąd apelacyjny w Lizbonie nie uwzględnił również informacji, które skarżąca przedstawiła na poparcie swojej skargi, by udowodnić, że po odebraniu jej dzieci próbowała rozwiązać swoje problemy (§ 41 powyżej). Trybunał stwierdza również, że przy ponownym rozpatrywaniu sprawy w dniu 27 marca 2014 r. komisja trzech sędziów sądu apelacyjnego w Lizbonie powtórzyła słowo w słowo poprzednie orzeczenie jednego sędziego, stosując procedurę kopiuj-wklej, co nie stanowi rzeczywistego ponownego rozpoznania sprawy (§ 42 powyżej). 116.  Co się tyczy zarzucanego braku powiadomienia o żądaniach prokuratury w ramach procedury ochrony, Trybunał jest zdania, że ponieważ nie dysponuje bezpośrednią wiedzą o aktach postępowania, nie jest w stanie odpowiedzieć na pytanie, czy skarżąca otrzymała takie powiadomienie. Tym niemniej Trybunał stwierdza, że zainteresowana nie była reprezentowana przez adwokata w postępowaniu przed sądem rodzinnym, co zresztą w czasie, gdy miały miejsce opisywane zdarzenia, nie było obowiązkowe (zmieniło się to od wejścia w życie ustawy 142/2015 z dnia 8 września 2015 r. zmieniającej art. 103 LPCJP), lecz tylko w postępowaniu odwoławczym. Jak Trybunał stwierdził już w wyroku w sprawie Assunção Chaves (przytoczony powyżej, § 82), zważywszy na złożoność i ważkość przedmiotu procedury ochrony dzieci w sytuacji zagrożenia oraz ogromnie poważne i drażliwe konsekwencje, jakie ma ta procedura zarówno dla danego dziecka, jak i dla rodziców, Trybunał jest zdania, że powinny zostać powzięte dodatkowe środki ostrożności i starania, tak by skarżąca nie tylko zrozumiała dokładny przedmiot postępowania, ale też mogła w nim rzeczywiście uczestniczyć. Trybunał stwierdza, że zainteresowana brała udział w rozprawie tylko raz, a mianowicie przed sądem rodzinnym (pkt 33 powyżej), kiedy była przesłuchiwana przez ten sąd. 117.  Na marginesie Trybunał zauważa, że od kiedy skarżąca jest reprezentowana przez adwokata, tj. od orzeczenia sądu rodzinnego z dnia 25 maja 2012 r., wniosła swoją sprawę do najwyższych instancji, składając odwołania i formułując kolejne wnioski o kontakt z dziećmi. Te intensywne działania proceduralne kontrastują z zachowaniem skarżącej podczas postępowania przed sądem rodzinnym, kiedy nie była reprezentowana przez adwokata. α)  Wnioski 118.  Pomimo marginesu oceny, jaki w niniejszym przypadku przysługiwał pozwanemu państwu, Trybunał nie jest zdania, by umieszczenie w instytucji opiekuńczej w celu przekazania do adopcji, zarządzone w odniesieniu do siedmiorga dzieci skarżącej, M., Y., I.R., L., M.S., A. i R., i wykonane w odniesieniu do sześciorga ostatnich, z racji tego, że pozbawiało skarżącą praw rodzicielskich do dzieci i możliwości kontaktu z nimi, prowadząc do zerwania rodzinnej więzi biologicznej, było adekwatne i wystarczające względem założonego uzasadnionego celu, a w związku z tym konieczne w demokratycznym społeczeństwie. Przy formułowaniu tego wniosku przedmiotem szczególnej uwagi Trybunału były omówione powyżej względy, tj. brak przemocy lub znęcania się fizycznego (por. R. i H. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 35348/06, § 85, 31 maja 2011 r.), seksualnego czy psychicznego w stosunku do dzieci, istnienie silnych więzi uczuciowych z dziećmi oraz brak reakcji ze strony służb socjalnych na trudną sytuację materialną skarżącej, która była matką licznej rodziny i niemal samotnie pełniła rolę rodzicielską. Trybunał zauważa również, że sądy nie uwzględniły należycie różnic kulturowych w postępowaniu w niniejszej sprawie, i podkreśla presję wywieraną na skarżącą, aby poddała się zabiegowi sterylizacji w ramach procedury ochrony małoletnich. 119.  Zważywszy na to, że interes dziecka nakazuje, by zerwaniem więzi rodzinnej mogły skutkować wyłącznie okoliczności wyjątkowe, oraz by uczyniono wszystko, dla podtrzymania stosunków osobistych i, w stosownych przypadkach, dla, „odtworzenia” rodziny, gdy nadejdzie na to pora (Gnahoré, przytoczony powyżej, § 59), Trybunał uważa, że środki przyjęte przez sądy, a polegające na umieszczeniu dzieci skarżącej w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji i pozbawiające ją praw rodzicielskich, nie zachowały sprawiedliwej równowagi między sprzecznymi interesami w postępowaniu krajowym (R. i H., przytoczony powyżej, § 72). Ponadto nie wydaje się, by sądy rozważały inne, mniej restrykcyjne środki, takie jak opieka rodzinna i opieka instytucjonalna, przewidziane w art. 35 ust. 1 lit. e) i f) ustawy o ochronie dzieci i młodzieży w sytuacji zagrożenia (§ 61 powyżej). 120.  W związku z tym na podstawie powyższych rozważań Trybunał uważa, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu orzeczenia o umieszczeniu M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji (§ 104-107). 121.  Poza tym doszło do naruszenia art. 8 Konwencji, ponieważ w orzeczeniu o umieszczeniu dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji uwzględniono niedotrzymanie przez skarżącą zobowiązania do poddania się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów (§ 109-111). 122.  Trybunał jest również zdania, że naruszono prawo skarżącej do poszanowania życia rodzinnego z powodu całkowitego zakazu kontaktu skarżącej z dziećmi. Doszło więc w tym względzie do naruszenia art. 8 Konwencji (§ 112-114). 123.  Doszło wreszcie do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu procesu decyzyjnego, który zakończył się umieszczeniem dzieci skarżącej w ośrodku w celu przekazania ich do adopcji, ponieważ proces ten nie przebiegał w sposób rzetelny z racji braku rzeczywistego udziału skarżącej (§ 115-117). III.  ZASTOSOWANIE ART. 39 REGULAMINU TRYBUNAŁU 124.  Trybunał przypomina, że zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji niniejszy wyrok stanie się ostateczny: a) jeżeli strony oświadczą, że nie będą składać wniosku o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby, lub b) po upływie trzech miesięcy od daty wydania wyroku, jeżeli nie zostanie złożony wniosek o przekazanie sprawy do Wielkiej Izby, lub c) jeżeli zespół Wielkiej Izby odrzuci wniosek o przekazanie sprawy Wielkiej Izbie w trybie artykułu 43 Konwencji. 125.  Trybunał jest zdania, że środki, jakie zalecił Rządowi w oparciu o art. 39 Regulaminu (§ 53-56 powyżej) powinny pozostać w mocy do czasu, aż niniejszy wyrok stanie się ostateczny lub Trybunał wyda w tym względzie inną decyzję. Gdy tylko wyrok stanie się ostateczny, skarżąca będzie mogła, w razie potrzeby i jeśli będzie sobie tego życzyć, złożyć kolejny wniosek o zastosowanie środków tymczasowych na podstawie art. 39 Regulaminu Trybunału. IV.  ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI A.  Odszkodowanie 126.  Jak określono w art. 41 Konwencji, „Jeżeli Trybunał stwierdzi, że nastąpiło naruszenie Konwencji lub jej Protokołów, oraz jeżeli prawo wewnętrzne zainteresowanej Wysokiej Układającej się Strony pozwala tylko na częściowe usunięcie konsekwencji tego naruszenia, Trybunał orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie”. 127.  Skarżąca żąda 150 000 euro (EUR) z tytułu szkody niemajątkowej. 128.  Rząd zdaje się na osąd Trybunału. 129.  Zważywszy na okoliczności niniejszej sprawy i cztery stwierdzone naruszenia art. 8, o których mowa w § 120, 121, 122 i 123, Trybunał jest zdania, że skarżąca doznała niewątpliwej szkody niemajątkowej. Uwzględniwszy wszystkie dostępne informacje i orzekając zgodnie ze swoją władzą dyskrecjonalną, jak określono w art. 41 Konwencji, Trybunał uważa, że należy przyznać skarżącej 15 000 EUR z tytułu poniesionej szkody niemajątkowej. 130.  Z uwagi na szczególne okoliczności niniejszej sprawy i pilną potrzebę położenia kresu naruszeniu prawa skarżącej do poszanowania życia rodzinnego Trybunał zaleca, by władze krajowe jak najszybciej zbadały ponownie sytuację skarżącej i jej dzieci M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w świetle niniejszego orzeczenia oraz przyjęły odpowiednie środki w najlepiej pojętym interesie dzieci (zob. mutatis mutandis Bondavalli przeciwko Włochom, nr 35532/12, §§ 83 i 91, 17 listopada 2015 r.; i R.M.S., przytoczony powyżej, § 101). B.  Koszty postępowania 131.  Skarżąca nie sformułowała wniosku w przedmiocie kosztów postępowania. Trybunał uznaje więc, że nie należy przyznawać jej kwoty z tego tytułu. C.  Odsetki za zwłokę 132.  Trybunał uznaje za stosowne ustalić odsetki za zwłokę naliczane według marginalnej stopy procentowej oprocentowaniu kredytu w Europejskim Banku Centralnym powiększonej o trzy punkty procentowe. Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE 1.  Uznaje skargę za dopuszczalną;   2.  Decyduje, by utrzymać zalecenie wydane Rządowi w oparciu o art. 39 Regulaminu Trybunału, zgodnie z którym w interesie właściwego przebiegu postępowania pożądane jest podjęcie odpowiednich środków w celu zapewnienia skarżącej prawa do odwiedzania dzieci, które zostały umieszczone w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji, dopóki niniejszy wyrok nie stanie się ostateczny lub Trybunał nie wyda w tym względzie innej decyzji;   3.  Orzeka, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu orzeczenia o umieszczeniu M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji;   4.  Orzeka, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji, ponieważ w orzeczeniu o umieszczeniu dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji uwzględniono niedotrzymanie przez skarżącą zobowiązania do poddania się sterylizacji przez podwiązanie jajowodów.   5.  Orzeka, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu całkowitego zakazu kontaktu między skarżącą a dziećmi M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. od 8 czerwca 2012 r. do 5 marca 2015 r.;   6.  Orzeka, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu braku rzeczywistego udziału skarżącej w procesie decyzyjnym, który zakończył się umieszczeniem sześciorga z jej dzieci w instytucji opiekuńczej w celu przekazania ich do adopcji;   7.  Orzeka, że władze krajowe zobowiązane są do jak najszybszego ponownego zbadania sytuacji skarżącej i jej dzieci M., Y., I.R., L., M.S., A. i R. w świetle niniejszego orzeczenia i do podjęcia odpowiednich środków w najlepiej pojętym interesie dzieci;   8.  Orzeka, że   a)  pozwane państwo musi zapłacić w terminie trzech miesięcy od dnia, w którym niniejszy wyrok stanie się ostateczny zgodnie z art. 44 ust. 2 Konwencji, kwotę 15 000 EUR (piętnastu tysięcy euro) oraz wszelką kwotę, jaka może być należna z tytułu podatku, za doznaną szkodę niemajątkową; b)  od upłynięcia wyżej wspomnianego terminu aż do momentu uregulowania należności, należne będą odsetki zwykłe od określonej wyżej kwoty, naliczone według stopy równej marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnym obowiązującej w tym okresie, powiększonej o trzy punkty procentowe;   9.  Oddala w pozostałej części wniosek o słuszne zadośćuczynienie. Sporządzono w języku francuskim i obwieszczono pisemnie w dniu 16 lutego 2016 r. w oparciu o art. 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału. Françoise Elens-Passos András Sajó  Kanclerz Przewodniczący   Do niniejszego wyroku załączono, zgodnie z art. 45 ust. 2 Konwencji i art. 74 § 2 regulaminu, opinię odrębną sędziego A. Sajó. A.S. F.E.P.   ZGODNA OPINIA ODRĘBNA SĘDZIEGO SAJÓ Zgadzam się całkowicie z wyrokiem. Według mnie należy podkreślić, że najważniejszą potrzebą dziecka – poza wyjątkowymi przypadkami – jest przebywanie z rodzicami. Konwencja z 1989 r. o prawach dziecka przewiduje w art. 3 § 1, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną będzie najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka. Nadrzędny charakter sprawy nie wyklucza jednak istnienia innych okoliczności wartych rozważenia, a w przypadku prawa wynikającego z Konwencji należy dołożyć starań, by zrównoważyć różne interesy. Ważne jest jednak, by podkreślić, że najlepiej pojęty interes dziecka co do zasady nie jest sprzeczny z podstawowym prawem rodziców do prowadzenia życia rodzinnego wraz z dziećmi. Zasada najlepiej pojętego interesu dziecka nie może być interpretowana jako zasada wykluczająca prawa podstawowe rodziców. Uwagę na ten temat znajdujemy zresztą w art. 9 § 1 Konwencji o prawach dziecka: „Państwa-Strony zapewnią, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli, z wyłączeniem przypadków, gdy kompetentne władze [...] zdecydują [...], że takie oddzielenie jest konieczne ze względu na najlepiej pojęte interesy dziecka”. Również Trybunał przyznał że w interesie zarówno dziecka, jak i rodziców jest podtrzymanie więzi między dzieckiem a rodziną, z wyjątkiem przypadków, gdy ta ostatnia okazała się wyjątkowo niegodna: zerwanie tych więzi oznacza odcięcie dziecka od jego korzeni. W konsekwencji interes dziecka nakazuje, by zerwaniem więzi rodzinnej mogły skutkować wyłącznie nadzwyczajne okoliczności oraz by zrobiono wszystko dla podtrzymania stosunków osobistych i, w stosownych przypadkach, dla „odtworzenia” rodziny, gdy nadejdzie na to pora (Gnahoré przeciwko Francji, nr 40031/98, § 59, ETPC 2000‑IX).   Zgodnie z zasadami wynikającymi z orzecznictwa Trybunału w przypadkach, w których stwierdzono istnienie więzi rodzinnej z dzieckiem, państwo musi działać tak, by pozwolić tej więzi rozwijać się, i przyznać ochronę prawną umożliwiającą połączenie dziecka z rodziną (zob. mutatis mutandis, Kroon i inni przeciwko Holandii, 27 października 1994 r., seria A nr 297-C, § 32, i Wagner i J.M.W.L. przeciwko Luksemburgowi, nr 76240/01, 28 czerwca 2007 r.). Dla rodzica i dziecka bycie razem stanowi podstawowy element życia rodzinnego. Ponadto, aby Trybunał uznał, że środek ingerujący w korzystanie z praw chronionych Konwencją jest „konieczny w demokratycznym społeczeństwie”, powody podane jako uzasadnienie tego środka muszą być adekwatne (i wystarczające).   Prawa rodziców muszą zatem zostać uwzględnione. Nadrzędny interes dziecka winien odegrać rolę wtedy, kiedy rodzic nie przestrzega obowiązków związanych nierozerwalnie z prawami rodzicielskimi lub gdy nadużywa tych praw. Wymogi Konwencji nie są przestrzegane, jeśli nie uwzględni się, jak ważna jest potrzeba „bycia razem” dla rodziców i dzieci (zob. w tym względzie przytoczony wyżej wyrok w sprawie Gnahoré).   U podstaw jednostronnego i absolutystycznego traktowania pojęcia nadrzędności interesu dziecka leży niezrozumienie konieczności interpretowania tego pojęcia w sposób spójny z innymi prawami podstawowymi. Absolutna interpretacja interesu dziecka może łatwo stać się źródłem formalizmu administracyjnego ze strony służb ochrony dzieci, który szybko prowadzi do degeneracji pod przykrywką rzekomej paternalistycznej dobrej woli państwa. Historia znęcania się nad dziećmi i dyskryminacji to historia publicznych i prywatnych usług świadczonych przez „wybawicieli”. Aby ta historia się nie powtórzyła, niezbędne jest, by służby ochrony dzieci w pełni przestrzegały praw podstawowych wszystkich, w tym również rodziców, nawet gdy pewne kierujące się dobrymi chęciami osoby są przekonane, że ich działania prowadzą tylko do tego, by jak najlepiej przysłużyć się interesom dzieci.