73786/01

EUROPEJSKI TRYBUNAL PRAW CZLOWIEKA PIERWSZA SEKCJA SPRAWA CENBAUER przeciwko CHORWACJI (Skarga nr 73786/01) WYROK � 13 wrzenia 2006 W sprawie Cenbauer przeciwko Chorwacji, Europejski Trybunal Praw Czlowieka (Pierwsza Sekcja), zasiadajc jako Izba skladajca si z nastpujcych sdzi�w: Pan C.L. ROZAKIS, Przewodniczcy, Pan L. LOUCAIDES, Pani F. TULKENS, Pan P. LORENZEN, Pani N. VAJI, Pan D. SPIELMANN, Pani S.E. JEBENS, sdziowie, oraz Pan S. NIELSEN, Kanclerz Sekcji, obradujc na posiedzeniu zamknitym 14 lutego 2006 r., wydaje nastpujcy wyrok, kt�ry zostal przyjty w tym dniu: POSTPOWANIE 1. Sprawa wywodzi si ze skargi (nr 73786/01), jak w dniu 14 lutego 1997 r. na podstawie dawnego art. 25 Konwencji o Ochronie Praw Czlowieka i Podstawowych Wolnoci (,,Konwencja") zloyl przeciwko Republice Chorwacji do Europejskiej Komisji Praw Czlowieka (,,Komisja") obywatel chorwacki, pan Miroslav Cenbauer (,,skarcy"). 2. Rzd chorwacki (,,Rzd") byl reprezentowany przez swoich pelnomocnik�w, najpierw przez pana L. Lukina-Karajkovia, a nastpnie przez pana S. Staznika. 3. Skarcy zarzucil w szczeg�lnoci, e warunki, w jakich byl pozbawiony wolnoci w Pastwowym Wizieniu Lepoglava (,,PWL") stanowily nieludzkie oraz poniajce traktowanie i naruszaly art. 3 Konwencji. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 56 2008-09-10 10:55:29 4. Skarga zostala przekazana Trybunalowi w dniu 1 listopada 1998 r. wraz z wejciem w ycie Protokolu nr 11 do Konwencji (art. 5 � 2 Protokolu nr 11). 5. Skarg przydzielono Sekcji Pierwszej Trybunalu (art. 52 � 1 Regulaminu Trybunalu). Sklad Izby, kt�ra w ramach tej Sekcji rozpoznawala spraw (art. 27 � 1 Konwencji), zostala ustalona na podstawie art. 26 � 1. 6. Decyzj z dnia 5 lutego 2004 r. Trybunal uznal, e skarga jest czciowo dopuszczalna. 7. Stanowisko dotyczce zasadnoci skargi zostalo przedstawione przez Rzd, nie uczynil tego natomiast skarcy (art. 59 � 1). Izba zdecydowala, po wysluchaniu stron, e nie ma potrzeby odbycia rozprawy odnonie do zasadnoci skargi (art. 59 � 3 in fine). 8. W dniu 1 listopada 2004 r. Trybunal zmienil sklad Sekcji (art. 25 � 1). Niniejsza sprawa zostala przydzielona nowo utworzonej Sekcji Pierwszej (art. 52 � 1). FAKTY I. OKOLICZNOCI SPRAWY A. Zarys wydarze 9. Skarcy urodzil si w 1971 r. i mieszka w Viljevo, Chorwacja. 10. W dniu 15 grudnia 1993 r. skarcy zostal uznany winnym wielu przestpstw, w tym morderstwa, i skazany na kar dwunastu lat pozbawienia wolnoci. W dniu 4 stycznia 1995 r. rozpoczl on odbywanie kary w Pastwowym Wizieniu Lepoglava (Kazneni zavod Lepoglava). 11. PWL jest budynkiem zloonym z piciu skrzydel: A, B, C, D oraz E. Wszystkie skrzydla s obecnie po remoncie. Jako ostatnie wyremontowane zostalo skrzydlo B; jego remont zakoczyl si w grudniu 2003 r. 12. Skarcy przebywal w PWL do dnia 26 wrzenia 1995 r., kiedy to zostal przetransportowany do innego wizienia. W dniu 30 grudnia 1998 r. zostal ponownie przyjty do PWL. 13. W dniu 4 padziernika 1999 r. skarcy zostal przetransportowany do Zakladu Karnego w Glinie, w kt�rym przebywal do 5 kwietnia 2000 r. Nastpnie zostal przetransportowany do Zakladu Karnego Pozega. W trakcie pobytu w tym ostatnim skarcy korzystal z licznych uprawnie, midzy innymi udzielano mu kr�tkich przepustek. Po popelnieniu przez skarcego przestpstw (wlamanie i kradzie) w trakcie pobytu na przepustce, zostal on ponownie przetransportowany do PWL w dniu 21 wrzenia 2000 r. W dniu 3 stycznia 2000 r. skarcy zostal umieszczony w skrzydle B. 14. 8 kwietnia 2003 r. skarcy zostal przeniesiony do celi znajdujcej si w wyremontowanej czci skrzydla B. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 57 2008-09-10 10:55:29 15. W dniu 22 sierpnia 2003 r., po odbyciu kary, skarcy zostal zwolniony. B. Relacje stron 16. Skarcy przedstawil nastpujcy opis warunk�w, w jakich pozostawal pozbawiony wolnoci w skrzydle B w PWL. 17. Cela, w kt�rej umieszczono skarcego, byla mala i brakowalo w niej urzdze sanitarnych oraz biecej wody. Nie bylo ogrzewania, a ciany w celi byly zawilgocone i zagrzybione. Cela byla brudna, a pocieli nie zmieniano od bardzo dawna. Skarcy w celu oddania moczu w nocy, a take w innych porach, kiedy pozostawal zamknity w celi, musial uywa 4-litrowego plastikowego pojemnika w ksztalcie butelki, poniewa stranicy odmawiali otwarcia celi i skorzystania z toalety. Przybory toaletowe oraz inne produkty higieny intymnej byly dostarczane jedynie co 4-5 miesicy. Ilo i jako jedzenia wydawanego winiom byla niewystarczajca; winiom wydawano do spoycia wylcznie wglowodany, bez warzyw i nieznaczne iloci misa. Og�lnie wizienie bylo przeludnione. Budynek wizienia, wybudowany okolo dwustu lat temu, znajdowal si w bardzo zlym stanie. Winiowie nie znali tosamoci stranik�w, poniewa nie nosili oni plakietek z numerami ani nazwiskami. Winiowie musieli stawa do zbi�rki dziesi razy w cigu dnia, nawet jeli padal deszcz. Musieli take codziennie zaywa ruchu na zewntrz w kapciach, nawet jeli padal deszcz lub nieg. 18. Rzd przedstawil nastpujcy opis warunk�w, w jakich skarcy pozostawal pozbawiony wolnoci w PWL. 19. Cela skarcego byla cel dwuosobow. Przez wiksz cz czasu skarcy dzielil j z drugim wsp�losadzonym; jedynie przez okres okolo dw�ch miesicy przebywal sam. Cela skarcego byla dluga na 3,50 m, szeroka na 1,60 m i wysoka na 3,05 m. Znajdowalo si w niej jedno okno o wymiarach 80x80 cm i jedno r�dlo sztucznego wiatla. W celi nie bylo ubikacji, ale skarcy mial staly dostp do wsp�lnych urzdze sanitarnych i m�gl korzysta z prysznica. Winiom dostarczano co miesic past do zb�w, mydlo, krem do golenia, jednorazowe maszynki do golenia oraz papier toaletowy. Jedzenie, jakie wydawano winiom, mialo przepisan warto kaloryczn i co do zasady nie bylo na nie skarg wini�w. Kilkakrotnie w cigu dnia, przed posilkami, winiowie stawali do zbi�rki. Winiowie, kt�rzy pracowali, stawali do zbi�rki przed wyjciem do i po powrocie z pracy, a take przed i po przerwie. Zbi�rki odbywaly si na zewntrz, jeli pozwalaly na to warunki pogodowe; winiowie byli odpowiednio ubrani. W razie zlej pogody zbi�rki odbywaly si na terenie budynku wizienia. Do dyspozycji wini�w pozostawal duy teren do wicze; w niedziele mogli oni uczestniczy w projekcjach film�w. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 58 2008-09-10 10:55:29 20. Rzd twierdzil, e remont skrzydla B zakoczyl si 5 grudnia 2003 r. Zostalo ono odmalowane, a kada cela wyposaona w ubikacj i umywalk. Obecnie podlogi w celach wyloone s parkietem, wyposaone w nowe meble i kaloryfery, maj nowe gniazdka elektryczne i nowe owietlenie sufitowe. Cztery stanowiska prysznicowe s obecnie uywane przez 35-40 osadzonych. C. Ustalenie Europejskiego Komitetu do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniajcemu Traktowaniu (CPT) 21. Wizyta CPT w Chorwacji miala miejsce pomidzy 20 a 30 wrzenia 1998 r. Jej ustalenia odnonie do PWL byly nastpujce (fragment z raportu przedstawionego Rzdowi Chorwacji z wizyty w Chorwacji, jak Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniajcemu Traktowaniu odbyl pomidzy 20 a 30 wrzenia 1998 r., CPT/Inf. (2001) 4): ,,a. Warunki materialne 58. ... warunki pozbawienia wolnoci w dw�ch niewyremontowanych skrzydlach, B i E, w kt�rych przebywaj gl�wnie niepracujcy winiowie, s bardzo zle. Winiowie osadzeni w tych skrzydlach s stloczeni; w celach o powierzchni midzy 5,5 m2 do ok. 6,5 m2 przebywa zazwyczaj od dw�ch do trzech wini�w. CPT podkrela z cal moc, e cele o takich rozmiarach nadaj si wylcznie na cele pojedyncze. Ponadto cele s brudne, w bardzo zlym stanie, w wielu z nich dostp do naturalnego wiatla jest utrudniony i/lub nie ma przymionego bd sztucznego owietlenia. Co wicej, w celach nie ma przyleglych sanitariat�w, w zwizku z czym w nocy winiowie s zmuszeni zalatwia swoje potrzeby fizjologiczne, uywajc w celi plastikowego pojemnika. Og�lny stan wsp�lnych urzdze sanitarnych jest fatalny (w niekt�rych podlogi s niebezpiecznie zalane wod). Naley zauway, e kilku osadzonych w tych dw�ch skrzydlach poskarylo si, e nie dostaj niezbdnych przybor�w toaletowych. Delegacja zostala poinformowana przez dyrektora, e zaplanowano remont calego kompleksu, cho natrafiono na trudnoci z pozyskaniem niezbdnych rodk�w finansowych. CPT podkrela, e warunki materialne panujce w skrzydlach B i E s nie do zaakceptowania. W zwizku z powyszym Komisja wydaje zalecenie, aby remont tych skrzydel, wraz z zainstalowaniem w celach urzdze sanitarnych, tak jak to mialo miejsce w skrzydle D, zostal uznany za spraw priorytetow. Ponadto CPT zaleca podjcie natychmiastowych dziala, aby wszyscy winiowie w Pastwowym Wizieniu Lepoglava mieli moliwo uzyskiwania rodk�w higieny (papieru toaletowego, mydla, pasty do zb�w, itd.), jak r�wnie rodk�w niezbdnych do utrzymania czystoci oraz higieny w celach oraz urzdzeniach sanitarnych. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 59 2008-09-10 10:55:29 59. Ponadto, na co wskazywano ju w paragrafach 56 i 58, w czasie wizyty oddzial zamknity byl zatloczony. W szczeg�lnoci odnosi si to do niewyremontowanych skrzydel... CPT zaleca podjcie istotnych wysilk�w w celu ograniczenia stanu zaludnienia oddzialu zamknitego w Pastwowym Wizieniu Lepoglava... b. Reim 61. W myl art. 19 Kodeksu Karnego Wykonawczego winiom odbywajcym kar naley zapewni, w zakresie, w jakim jest to moliwe ze wzgldu na baz i rodki w dyspozycji zakladu karnego, r�ne rodzaje pracy dopasowane do ich umiejtnoci i uzdolnie. 62. Spor�d 660 wini�w przebywajcych w oddzialach zamknitych i p�lotwartych w Pastwowym Wizieniu Lepoglava, okolo 300 wykonywalo r�nego rodzaje prace, w tym pracowalo przy stolarce i produkcji mebli (zatrudnionych 150 wini�w), wykonywalo wyroby metalowe (20), rkodzielo artystyczne, jak r�wnie wykonywalo prace zwizane z codziennym funkcjonowaniem wizienia (pranie, gotowanie, ogrodnictwo, itp.). 63. Nie zmienia to jednak faktu, e w czasie wizyty wikszo wini�w przebywajcych w oddziale zamknitym zakladu � 324 spor�d 532 � nie pracowala. Na licie oczekujcych na prac znajdowalo si 110 wini�w. Ponadto, 83 wini�w zakwalifikowano jako stale niepracujcych, czy to ze wzgldu na taki ich wyb�r, czy niepelnosprawno, cho w trakcie rozmowy z delegacj wielu spor�d tych wini�w stwierdzilo, e w rzeczywistoci chce pracowa. Sytuacj wini�w niepracujcych pogarsza dodatkowo brak innych rodzaj�w aktywnoci w wizieniu. Pomimo tego e zaklad dysponuje dobr baz edukacyjn, w zajciach uczestniczy zaledwie 50 wini�w � spor�d kt�rych niekt�rzy te pracuj. Poza tym malo wskazuje na prowadzenie w zakladzie program�w terapeutycznych oraz zorganizowanych zaj sportowych. Podsumowujc, prawie dwie trzecie wini�w umieszczonych w oddziale zamknitym dowiadcza zuboonego programu. Jak ustalono, na typowy dzie niepracujcego winia sklada si niewiele wicej, ni ogldanie telewizji w wietlicy i zajcia na zewntrz. 64. ... W przypadku wikszoci wini�w przebywajcych w zakladzie nie przewidziano adnych program�w, kt�re moglyby zapobiec ich powrotowi do przestpstwa. CPT zaleca, aby wladze chorwackie przedsiwzily niezbdne dzialania majce na celu zapewnienie wszystkim winiom z Pastwowego Wizienia Lepoglava dostpu do r�nych rodzaj�w pracy, zaj edukacyjnych, sportowych i rekreacyjnych". Biuletyn2008_1-sklad1.indd 60 2008-09-10 10:55:29 D. Raport z misji majcej na celu ustalenie fakt�w (the FactFinding Mission) w Pastwowym Wizieniu Lepoglava 22. W dniu 1 lipca 2002 r., w zwizku ze spraw Benzan (zob. Benzan p. Chorwacji (ugoda), nr 62912/00, 8 listopada 2002) delegacja Trybunalu udala si do PWL. Poczynila ona nastpujce ustalenia dotyczce warunk�w w PWL: ,,Spotkanie z Dyrektorem PWL Dyrektor wizienia poinformowal delegacj, e jedynym niewyremontowanym skrzydlem jest skrzydlo B. Poinformowal on ponadto, e w wizieniu przebywa 683 osadzonych. Przyznal, e wizienie, a w szczeg�lnoci skrzydlo B, jest przeludnione. Inspekcja PWL Skrzydlo B Okazalo si, e cela nr 17 usytuowana jest obok wsp�lnej lani. Jej wymiary to 3,50 m na 1,60 m. W celi nie bylo adnych urzdze sanitarnych. Dwa gniazdka elektryczne nie dzialaly. Na suficie znajdowalo si r�dlo przymionego wiatla. Okno cienne naprzeciwko drzwi mierzylo 80 cm2. W celi stalo jedno drewniane krzeslo, metalowa szafka i jedno pitrowe l�ko. Materace byly brudne i poplamione krwi. W celi unosil si silny zapach wilgoci. Cementowe ciany byly mokre w dotyku. Prysznice, toalety i pralnia Do dyspozycji 60 wini�w pozostawaly trzy toalety oraz dwa prysznice. W toaletach nie bylo ogrzewania. Pod natryskami znajdowal si jeden grzejnik. Nie bylo papieru toaletowego. Obok natrysk�w znajdowala si pralnia wyposaona w dlug umywalk przeznaczon do prania przez wini�w odziey. Pralnia byl dostpna przez godzin w cigu dnia. Strefy wewntrz wizienia przeznaczone do rozrywki i rekreacji Nastpnie udalimy si do sali telewizyjnej, w kt�rej stal jeden telewizor, okolo 20 krzesel i 7 stolik�w. Sala przeznaczona byla dla 60 osadzonych. Ponadto bylo take pomieszczenie socjalne z 6 stolikami, przy kadym staly po 4 krzesla, przeznaczone dla 44 osadzonych. Na stolikach widzielimy szachy. W rodku znajdowala si kuchenka z dwiema plytami grzewczymi i zlew. Na kadym pitrze widzielimy sprzt do tenisa stolowego, z kt�rego na pitrze moglo korzysta 44 osadzonych. Odnowione skrzydlo W skrzydle tym udalimy si do celi o powierzchni 11 m2. Znajdowaly si w niej dwa pitrowe l�ka. W wydzielonej lazience byla ubikacja i umywalka, ale nie bylo prysznica ani wanny. Na tym samym pitrze znajdowaly si jednak wsp�lne natryski. W celi bylo jedno gniazdko elektryczne, trzy r�dla wiatla na suficie, dwie metalowe szafki, dwa drewniane krzesla, jeden stolik i jedna p�lka Biuletyn2008_1-sklad1.indd 61 2008-09-10 10:55:29 cienna oraz dwa okna (80x80 centymetr�w). Pomieszczenie bylo wieo odmalowane i mialo parkietow podlog. Bylo w nim bardzo czysto. Strefa przeznaczona do rekreacji na zewntrz wizienia Widzielimy duy spacerniak z lawkami i drzewami oraz znacznych rozmiar�w asfaltowe boisko. Kantyna Kantyna, w kt�rej winiowie spoywaj posilki, jest olbrzymim pomieszczeniem oddzielonym od reszty wizienia. Kantyna mieci jednorazowo 200 wini�w. Winiowie jedz turami. Posilki przygotowywane s na miejscu. Wizienie ma take swoj piekarni. Strefa pracy Na stref pracy skladaj si due warsztaty przeznaczone do obr�bki drewna, produkcji szachownic, oprawiania obraz�w, sklep introligatorski, salon ksiki i prasy oraz studio artystyczne z dzialem sztuk wizualnych. W sklepie introligatorskim, w kt�rym pracuje skarcy, s due okna, stoi w nim biurko oraz krzeslo. Rozmowy Skarcy Skarcy poinformowal delegacj, e w celi nr 17 w skrzydle B zostal umieszczony w maju 2000 r. i przebywal w niej do sierpnia lub wrzenia 2001 r. Poinformowal, e w dniu jego przybycia do tej celi w oknach nie bylo szyb, ale wstawiono je w przecigu kilku dni. Ze cian odchodzila farba, a cela byla bardzo wilgotna. W nieokrelonej dacie w 2001 r. w calym skrzydle odmalowano ciany. Ponadto skarcy poinformowal, e cho w celi byl grzejnik, to nie byla ona ogrzewana a do koca zimy 2001 r., kiedy to naprawiono grzejnik, ale take potem ogrzewanie nie bylo wystarczajce. Skarcy podkrelil, ze toalety w skrzydle B zostaly w pewnym zakresie wyremontowane i e znajdowaly si wczeniej w duo gorszym stanie. Powiedzial, e na cianach byl grzyb, kt�ry zostal przykryty farb. Zwykly dzie skarcego wyglda nastpujco: 7.00 � pobudka 8.00-9.00 � niadanie i spacer 10.30.-11.30 � zamknicie w celi 11.30 � obiad 12.30.-13.30 � spacer 15.00-17.00 � zamknicie w celi 17.30 � kolacja od 19.00 � zamknicie w celi Biuletyn2008_1-sklad1.indd 62 2008-09-10 10:55:29 21.00 � zgaszenie wiatel Skarcy poskaryl si, e winiowie zawsze musieli spieszy si w trakcie obiadu i kolacji, poniewa bylo za duo ludzi, podzielonych na kilka tur. Powiedzial take, e jedzenie bylo kiepskiej jakoci, le przygotowane i le ugotowane, a jedynym zdatnym do spoycia posilkiem byl chleb. Powiedzial, e przez wiksz cz czasu byl glodny. Winiowie s ubrani w dinsy i koszulki, kt�re wymienia si co dwa lata. Wydaje im si take buty, bielizn i marynarki. Skarcy uskaral si, e pociel byla brudna, zatluszczona i za kr�tka. Koce byly stare, brudne i nieprane od siedmiu lat. Materace w jego celi byly brudne, przegnile, poplamione krwi i zleale. Skarcy owiadczyl r�wnie, e pomoc medyczna byla dostpna jedynie raz w tygodniu, w poniedzialki, a konsultacje lekarskie byly pobiene i trwaly minut. Dyrektor wizienia Dyrektor wizienia przyznal, e w cigu tego roku doszlo do dw�ch zgon�w z powodu zatrzymania akcji serca, a take i kilku wini�w choruje na �ltaczk, cho nie umieszczono ich w adnym oddziale specjalnym. Przyznal take, e na terenie calego wizienia panuje niedob�r wody ze wzgldu na problemy z cinieniem. Pomimo to lanie s otwarte w godzinach od 9.30 do 11.30 oraz od 16.00 do 17.30. Jeli chodzi o personel medyczny, dyrektor poinformowal, e jeden lekarz pierwszego kontaktu oraz dentysta s zatrudnieni na pelen etat. Na miejscu przez caly czas jest take co najmniej jedna pielgniarka. Raz w tygodniu do wizienia przyjedaj lekarze o r�nych specjalizacjach (pulmonolog, chirurg, internista i okulista). Poinformowal r�wnie, e okolo 50% osadzonych ma obecnie zatrudnienie w wizieniu". II. WLACIWE PRAWO KRAJOWE I PRAKTYKA 23. Art. 23 Konstytucji Republiki Chorwacji (Ustav Republike Hrvatske) stanowi co nastpuje: ,,Nikt nie moe by poddany zlemu traktowaniu w jakiejkolwiek postaci...". 24. Ustawa o wykonywaniu kary pozbawienia wolnoci (Zakon o izvrsavanju kazne zatvora, Dziennik Ustaw nr 128/1999 z 30 listopada 1999, oraz nr 190/2003 z 3 grudnia 2003 (tekst jednolity) � ,,ustawa") weszla w ycie z dniem 1 lipca 2001 r., natomiast przepisy dotyczce sdziego odpowiedzialnego za wykonywanie wyrok�w weszly w ycie sze miesicy p�niej, 1 stycznia 2002 r. Postanowienia ustawy, istotne dla niniejszej sprawy, brzmi jak nastpuje: Artykul 17: ,,1. Osadzony moe zwr�ci si z wnioskiem o udzielenie ochrony sdowej przeciwko wszelkim aktom lub decyzjom, kt�re w spos�b sprzeczny z prawem Biuletyn2008_1-sklad1.indd 63 2008-09-10 10:55:30 odmawiaj mu, lub ograniczaj, korzystanie z praw gwarantowanych niniejsz Ustaw. 2. Wniosek o udzielenie ochrony sdowej rozpoznawany jest przez sdziego odpowiedzialnego za wykonywanie wyrok�w". Artykul 74: ,,1. Pomieszczenia dla osadzonych winny spelnia wymagane standardy zdrowotne, higieniczne, odnonie do przestrzeni, z uwzgldnieniem warunk�w klimatycznych. 2. Co do zasady osadzeni umieszczani s w osobnych pomieszczeniach... 3. Pomieszczenia dla osadzonych s czyste, suche i maj odpowiednie rozmiary. Na kadego osadzonego przypadaj co najmniej 4 m2 oraz 10 m3 przestrzeni pomieszczenia. 4. W kadym pomieszczeniu ... jest dostp do naturalnego wiatla oraz sztuczne owietlenie... 5. Zaklady penitencjarne oraz wizienia wyposaone s w urzdzenia sanitarne umoliwiajce osadzonym zaspokajanie potrzeb fizjologicznych w czystych i odpowiednich warunkach, kiedy tylko zajdzie taka potrzeba. 6. Osadzeni maj bez przerwy dostp do wody pitnej". Artykul 77: ,,1. Zaklady penitencjarne lub wizienia zaopatruj osadzonych w bielizn, odzie oraz pociel odpowiedni do warunk�w klimatycznych". Artykul 78: ,,3. Osadzonym wydaje si w cigu dnia co najmniej trzy posilki, kt�rych warto kaloryczna wynosi co najmniej 3000 kcal na dzie. Sklad posilk�w oraz ich warto energetyczna jest nadzorowana przez lekarza lub osob z wyksztalceniem medycznym". PRAWO I. ZARZUT WSTPNY RZDU 25. Rzd podni�sl, e skarcy nie wyczerpal rodk�w krajowych, czego wymaga art. 35 Konwencji, a kt�rego majca tu zastosowanie cz stanowi co nastpuje: ,,1. Trybunal moe rozpoznawa spraw dopiero po wyczerpaniu wszystkich rodk�w odwolawczych, przewidzianych prawem wewntrznym, zgodnie z powszechnie uznanymi zasadami prawa midzynarodowego... 4. Trybunal odrzuca kad skarg, kt�r uzna za niedopuszczaln w rozumieniu niniejszego Artykulu. Decyzja o odrzuceniu skargi moe zosta podjta w kadej fazie postpowania". Biuletyn2008_1-sklad1.indd 64 2008-09-10 10:55:30 26. Rzd dowodzil, e skarcy powinien byl zloy do sdziego odpowiedzialnego za wykonywanie wyrok�w (sudac izvrsenja) skarg na podstawie art. 17 ustawy. W zwizku z tym Rzd przedstawil odpis orzeczenia Sdu Okrgowego w Varazdinie (Zupanijski sud u Varazdinu) z dnia 17 grudnia 2003 r., w kt�rym podobna skarga zloona w sprawie V.S., osadzonego odbywajcego kar w PWL, zostala przez sd uznana. Sd stwierdzil, e V.S. przebywal w celi, kt�rej rozmiary byly mniejsze ni przepisane przez prawo, fakt ten stanowil naruszenie jego praw, oraz e zostal on przeniesiony do innej celi o odpowiedniej powierzchni. Odnoszc si do jego roszcze odszkodowawczych, Sd Okrgowy w Varazdinie pouczyl V.S. o moliwoci wytoczenia pow�dztwa przeciwko Skarbowi Pastwa. 27. Rzd uznal, e powysze orzeczenie dowodzi skutecznoci skargi zloonej na podstawie art. 17 ustawy w odniesieniu do zlych warunk�w w wizieniach. Ze wzgldu na fakt, e przedloone orzeczenie zostalo wydane tu po odbyciu przez skarcego kary pozbawienia wolnoci, Rzd utrzymywal, i r�wnie skarcy powinien byl zloy tak skarg, zanim skierowal niniejsz spraw do Trybunalu. 28. Skarcy nie podzielil zdania Rzdu. Utrzymywal, e przedstawione orzeczenie nie ma adnego znaczenia dla jego sprawy, ju chociaby dlatego, e zostalo ono wydane po jego zwolnieniu z PWL. 29. Trybunal musi najpierw ustali, czy na obecnym etapie postpowania nie zachodzi przeszkoda uniemoliwiajca Rzdowi podnoszenie argumentu dotyczcego niewyczerpania rodk�w krajowych. 30. Na wstpie Trybunal zauwaa, e Rzd podnosil ju ten zarzut na etapie badania dopuszczalnoci. Jednake w decyzji o dopuszczalnoci z 5 lutego 2004 r. Trybunal nie uwzgldnil tego argumentu, uznajc, e brzmienie ustawy nie bylo jasne, a Rzd nie przedstawil adnych przekonujcych dowod�w potwierdzajcych skuteczno skargi, jak na podstawie art. 17 ustawy mona sklada do sdziego odpowiedzialnego za wykonanie wyrok�w. 31. Ju po wydaniu decyzji o dopuszczalnoci Rzd przedstawil powysze orzeczenie wlaciwego sdu z dnia 17 grudnia 2003 r., a zatem wydane p�ltora roku przed decyzj Trybunalu o dopuszczalnoci. Zar�wno ten uplyw czasu, jak r�wnie fakt, i Rzd nie przedstawil powyszego orzeczenia przed wydaniem decyzji o dopuszczalnoci, nie maj dla Trybunalu szczeg�lnego znaczenia. W opinii Trybunalu p�ltora roku to stosunkowo kr�tki czas i mona slusznie zaklada, e w tym czasie do Rzdu mogla nie dotrze informacja o orzeczeniu wydanym przez jeden z sd�w niszej instancji w kraju. Majc na uwadze te okolicznoci, Trybunal uwaa, e nie zachodzi przeszkoda uniemoliwiajca Rzdowi przedloenie orzeczenia na poparcie podniesionego wczeniej zarzutu dotyczcego niewyczerpania krajowych rodk�w. 32. Nastpnie Trybunal musi zbada, czy w okolicznociach niniejszej sprawy przedstawione orzeczenie moe wplyn na ustalenia Trybunalu odnonie do skutecznoci wskazanego rodka. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 65 2008-09-10 10:55:30 33. Trybunal przypomina, e w zakresie wyczerpania rodk�w krajowych ciar dowodu rozklada si na pastwo i stron skarc. To na pastwie, kt�re podnosi zarzut niewyczerpania, spoczywa obowizek przekonania Trybunalu, e w istotnym dla sprawy czasie rodek byl rodkiem skutecznym, dostpnym zar�wno w teorii, jak i praktyce, a mianowicie mona bylo z niego skorzysta, uzyska na jego podstawie zadouczynienie w zakresie zarzut�w bdcych przedmiotem skargi oraz dawal szanse na powodzenie. Jednake po zaspokojeniu przez pastwo powyszego ciaru dowodowego, to skarcy musi wykaza, e rodek, jaki zaproponowal Rzd, zostal w rzeczywistoci wykorzystany albo e z jakich powod�w byl on nieodpowiedni i nieskuteczny ze wzgldu na szczeg�lne okolicznoci sprawy, albo e zaistnialy szczeg�lne okolicznoci zwalniajce od spelnienia tego wymogu (zob. Akdivar i inni p. Turcji, wyrok z 16 wrzenia 1996, Reports of Judgments and Decisions 1996-IV, str. 1211, � 68). 34. Majc na uwadze orzeczenie wydane w sprawie V.S., Trybunal nie wyklucza, e skarga taka moe by skutecznym rodkiem w odniesieniu do akt�w lub decyzji, kt�re naruszaj gwarantowane prawem krajowym prawa osadzonych. W kadym razie Rzd nie dowi�dl, aby sporny rodek byl dostpny przed 1 stycznia 2002 r., kiedy to weszly w ycie przepisy ustawy dotyczce sdziego odpowiedzialnego za wykonywanie wyrok�w (zob. powyej, para. 24). 35. Trybunal zauwaa, e w niniejszej sprawie przedmiotem skargi s warunki odbywania kary pozbawienia wolnoci w PWL w okresie pomidzy styczniem 2001 r. a kwietniem 2003 r. A zatem zanim stworzony zostal nowy rodek, skarcy odbyl ju rok kary w PWL, w warunkach stanowicych przedmiot skargi. Co wicej, jego skarga na zle warunki w wizieniu zostala zloona do Trybunalu przed t dat. Majc na uwadze niniejsze okolicznoci, Trybunal nie moe uzna, e skarcy byl zobligowany do skorzystania z powyszego rodka. 36. W zwizku z tym naley oddali wstpny zarzut Rzdu. II. DOMNIEMANE NARUSZENIE ARTYKULU 3 KONWENCJI 37. Skarcy zarzucil, e warunki panujce w PWL, w kt�rym odbyl cz kary pozbawienia wolnoci, stanowily nieludzkie i poniajce traktowanie sprzeczne z art. 3 Konwencji, kt�ry stanowi: ,,Nikt nie moe by poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniajcemu traktowaniu albo karaniu". 38. Rzd zaprzeczyl takiemu ogldowi sprawy. Utrzymywal, e cho warunki panujce w skrzydle B przed remontem nie byly idealne, to nie stanowily one nieludzkiego i poniajcego traktowania. 39. Rzd podni�sl, e skarcy nie podjl dziala, aby uczyni sw�j pobyt w PWL bardziej znonym, poniewa odm�wil podjcia pracy. Warunki, w ja- Biuletyn2008_1-sklad1.indd 66 2008-09-10 10:55:30 kich skarcy odbywal kar pozbawienia wolnoci, byly obiektywnie lepsze ni warunki odbywania kary przez pana Benzana (cyt. powyej), poniewa cela skarcego znajdowala si dalej od wsp�lnej lani i w zwizku z tym byla mniej zawilgocona. 40. Na koniec Rzd poni�sl, i naley uwzgldni fakt, e pastwo � w ramach istniejcych moliwoci finansowych � dokonywalo nieprzerwanie remont�w PWL. Dowodzil, e taka aktywna postawa Rzdu odr�nia niniejsz spraw od sprawy Peers, w przypadku kt�rej odpowiedzialne wladze nie podjly dziala, aby poprawi obiektywnie trudne warunki odbywania kary pozbawienia wolnoci (zob. Peers p. Grecji, nr 28524/95, � 75, ECHR 2001-III). 41. Skarcy twierdzil, e og�l warunk�w, w jakich odbywal on kar pozbawienia wolnoci, urastal do nieludzkiego i poniajcego traktowania. 42. Trybunal wielokrotnie wyraal opini, e art. 3 Konwencji stoi na stray jednej z podstawowych wartoci spoleczestwa demokratycznego. Zakazuje on w spos�b bezwzgldny tortur bd nieludzkiego lub poniajcego traktowania albo karania, bez wzgldu na okolicznoci i zachowanie ofiary (zob. Labita p. Wlochom [WI], nr 26772/75/ � 119, ECHR 2000-IV). 43. Majc na uwadze powysze uwagi wstpne, zle traktowanie, aby miecilo si w zakresie art. 3, musi osign minimalny poziom dotkliwoci. Ocena tego minimalnego poziomu dotkliwoci jest wzgldna; jest ona uzaleniona od okolicznoci sprawy, takich jak okres poddawania takiemu traktowaniu, jego fizyczne i psychiczne skutki, a take, w niekt�rych przypadkach, ple, wiek i stan zdrowia ofiary. Ponadto rozwaajc, czy traktowanie jest ,,poniajce" w rozumieniu art. 3, Trybunal uwzgldni, czy jego celem jest pozbawienie godnoci i upokorzenie danej osoby oraz czy, w sferze skutkowej, oddzialuje ono na osobowo tej osoby w spos�b niezgodny z art. 3. Jednake brak takiego zamiaru nie wyklucza definitywnie moliwoci stwierdzenia naruszenia art. 3 (zob. Peers p. Grecji, cyt. powyej, �� 67-68; oraz Valasinas p. Litwie, nr 44558/98, � 101, ECHR 2001-VIII). 44. Trybunal konsekwentnie powtarza, e cierpienie oraz upokorzenie musi w kadym wypadku wykracza poza cierpienie i upokorzenie, kt�re stanowi nieunikniony element zwizany z zastosowaniem danego rodzaju zgodnego z prawem traktowania lub kary. rodki pozbawiajce osob wolnoci mog czsto zawiera taki element. Majc na uwadze powysze uwagi wstpne, pastwo musi zapewni, aby pozbawienie wolnoci odbywalo si w warunkach czynicych zado poszanowaniu ludzkiej godnoci, aby spos�b i metody wykonania rodka nie naraaly osoby na b�l i udrczenie o nateniu przekraczajcym nieunikniony poziom cierpienia wpisany w pozbawienie wolnoci oraz aby, majc na wzgldzie specyfik kary pozbawienia wolnoci, zdrowie i samopoczucie tej osoby bylo przedmiotem odpowiedniej troski (zob. Kudla p. Polsce [WI], nr 30210/96, �� 93-94, ECHR 2000-XI). Biuletyn2008_1-sklad1.indd 67 2008-09-10 10:55:30 45. Trybunal zauwaa, e w niniejszej sprawie niekt�re okolicznoci odnoszce si do og�lnych warunk�w pozbawienia wolnoci w PWL zostaly przez strony zakwestionowane. Pomimo to Trybunal uwaa, e moe dokona oceny sprawy w oparciu o twierdzenia stron, ustalenia CPT oraz delegacji Trybunalu, kt�re przedstawiono w skr�cie powyej (zob. para. 19 i 20 powyej). 46. Bezspornym jest, e skarcy przebywal w skrzydle B od 3 stycznia 2001 r., gdzie zostal umieszczony niedlugo po przyjciu po raz trzeci do PWL, do 8 kwietnia 2003 r., kiedy to skarcy zostal przeniesiony do wyremontowanej czci wizienia. W tym czasie skarcy dzielil cel o powierzchni 5,6 m2 z innym winiem, innymi slowy, przydzielono mu 2,8 m2 przestrzeni. Przez okres dw�ch miesicy skarcy przebywal w celi sam. Chocia powierzchnia ta nie byla tak mala, jak w przypadku kilku innych spraw rozpoznanych przez Trybunal w przeszloci (zob. np. Kalashnikov p. Rosji, nr 47095/99, � 97, ECHR 2002-VI), naley zauway, e byla ona mniejsza ni 4 m2, jakie s minimalnie wymagane na pojedynczego osadzonego w celi wieloosobowej, zgodnie zar�wno z prawem krajowym, jak i standardami CPT (zob. np. raport CPT z wizyty na Litwie w 2002 r. � CPT/Inf (2005) 8, � 65). 47. Rzd twierdzil, e sam skarcy byl czciowo odpowiedzialny za umieszczenie go w skrzydle B, poniewa owiadczyl, e nie chce pracowa. Skarcy nie zaprzeczyl temu faktowi. Trybunal nie przyjmuje argumentu Rzdu, zgodnie z kt�rym warunki pozbawienia wolnoci mog by ustalane w oparciu o fakt, czy osadzony pracuje, czy nie, poniewa wszystkim osadzonym naley zapewni w wizieniu warunki zgodne z art. 3 Konwencji. 48. Bezspornym bylo r�wnie, e w celi skarcego nie bylo ani ubikacji, ani biecej wody. Odnoszc si do moliwoci korzystania ze wsp�lnej ubikacji, Rzd twierdzil, e skarcy zawsze mieli do niej dostp. Skarcy utrzymywal, e nie mial dostpu do ubikacji w czasie, kiedy pozostawal zamknity w celi oraz w nocy. Musial w�wczas oddawa mocz do plastikowych pojemnik�w i opr�nia ich zawarto w p�niejszym czasie. Zar�wno CPT, jak i delegacja Trybunalu, zauwayla problem. Z tego powodu Trybunal przyjmuje twierdzenia skarcego i uznaje, e taka praktyka byla poniajca i byla przyczyn zlych warunk�w higienicznych w celi skarcego. 49. Nastpnie Trybunal musi ustali, ile godzin w cigu dnia skarcy przebywal zamknity w celi. Rzd twierdzil, e winiowie mieli prawo zaywa ruchu na zewntrz dwukrotnie w cigu dnia oraz e posilki byly spoywane poza celami. Do ich dyspozycji byl r�wnie wsp�lny pok�j telewizyjny. Jednake ani Rzd, ani skarcy nie okrelili dokladnej liczby godzin w cigu dnia, przez kt�re winiowie niepracujcy pozostawali zamknici w celach. Biorc pod uwag fakty ustalone w sprawie Benzan (cyt. powyej), a w szczeg�lnoci informacje uzyskane od samego pana Benzana, Trybunal zauwaa, e winiowie w skrzydle B spdzali poza celami kilka godzin w cigu dnia, w trakcie kt�rych spoywali posilki i zaywali ruchu na zewntrz. Niemniej Biuletyn2008_1-sklad1.indd 68 2008-09-10 10:55:30 jednak wydaje si, e pozostawali oni zamknici w celach pomidzy godz. 19.00 a 7.00 oraz kilka godzin w cigu dnia. Trybunal uwaa ten czas za znaczny. 50. Nastpnie Trybunal zwraca uwag na inne zarzuty podniesione przez skarcego dotyczce zawilgocenia cian, brudu panujcego w celach oraz og�lnych warunk�w higienicznych, w odniesieniu do kt�rych Rzd nie przedstawil adnych przekonujcych wyjanie. Trybunal uwaa, e brak wystarczajcej przestrzeni w polczeniu z brakiem dostpu do ubikacji przez ponad 12 godzin w cigu doby s same w sobie wystarczajce, aby przysporzy skarcemu cierpienia w takim nateniu, kt�re przekracza nieunikniony poziom cierpienia zwizany z pobawieniem wolnoci. 51. Trybunal przyznaje, e po sprawie Benzan Rzd przedsiwzil konieczne kroki i przeprowadzil remont spornego skrzydla. Powysze dowodzi, e Rzd wykazal si wol zrealizowania zalece Trybunalu oraz innych organ�w Rady Europy. Faktu tego nie mona nie wzi pod uwag. Z drugiej strony nie moe on zwalnia Rzdu od odpowiedzialnoci za wydarzenia, kt�re poprzedzaly remont. 52. W niniejszej sprawie skarcy spdzil okolo dwa lata i trzy miesice w skrzydle B przed jego remontem. W tym czasie byl naraony na przebywanie w opisanych powyej warunkach, co zdaniem Trybunalu stanowi poniajce traktowanie sprzeczne z art. 3. 53. A zatem doszlo do naruszenia tego artykulu. III. ZASTOSOWANIE ARTYKULU 41 KONWENCJI Artykul 41 Konwencji przewiduje, i: ,,Jeeli Trybunal stwierdzi, e nastpilo naruszenie Konwencji lub jej Protokol�w, oraz jeeli prawo wewntrzne zainteresowanej Wysokiej Ukladajcej si Strony pozwala na tylko czciowe usunicie konsekwencji tego naruszenia, Trybunal orzeka, gdy zachodzi potrzeba, sluszne zadouczynienie pokrzywdzonej stronie". A. Szkoda 55. Skarcy domagal si 1 000 000 euro za szkod niemajtkow. 56. Rzd uznal t kwot za wyg�rowan i bezpodstawn. 57. Trybunal uwaa, e skarcy musial ponie jak szkod niemajtkow w wyniku pozbawienia go wolnoci w opisanych warunkach. Trybunal, dokonujc oceny w oparciu o zasad slusznoci, zasdza na rzecz skarcego kwot 3000 euro, plus jakikolwiek podatek, jaki moe zosta naloony na t kwot. Biuletyn2008_1-sklad1.indd 69 2008-09-10 10:55:30 B. Koszty i wydatki 58. Skarcy, kt�remu przyznana zostala pomoc prawna, nie przedstawil adnych dalszych roszcze dotyczcych koszt�w i wydatk�w. W zwizku z tym Trybunal nic nie zasdza z tego tytulu. C. Odsetki 59. Trybunal uwaa, i nalene oprocentowanie powinno by ustalone zgodnie z marginaln stop procentow Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAL JEDNOGLONIE 1. Oddala zarzut wstpny Rzdu; 2. Stwierdza, e doszlo do naruszenia art. 3 Konwencji; 3. Uznaje, e (a) pozwane pastwo ma wyplaci skarcemu w terminie trzech miesicy od daty, w kt�rej wyrok stanie si prawomocny zgodnie z art. 44 � 2 Konwencji, nastpujc kwot, kt�ra ma by przeliczona na kuny chorwackie wedlug kursu z dnia realizacji wyroku: (i) 3000 euro (trzy tysice euro) za szkod niemajtkow; (ii) jakikolwiek podatek, jaki moe zosta naloony na t kwot; (b) po uplywie powyszego trzymiesicznego terminu do momentu zaplaty platne od tej sumy bd zwykle odsetki wedlug marginalnej stopy kredytowej Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe; 4. Oddala pozostal cz roszczenia skarcego o zadouczynienie. Sporzdzono w jzyku angielskim i ogloszono pisemnie 9 marca 2006 r. zgodnie z art. 77 �� 2 i 3 Regulaminu Trybunalu. S�REN NIELSEN Kanclerz CHRISTOS ROZAKIS Przewodniczcy Biuletyn2008_1-sklad1.indd 70 2008-09-10 10:55:30