74306/01

______________   ^ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _   C O N S E I L D E ^   L’EUROPE   ^ A V R U P A   KONSEYİ   ^ İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ   ÖKTEM - TÜRKİYE DA VASİ   (Başvuru no: 74306/01)   KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ   STRAZBURG   9 E k i m 2 0 0 6   ______________________________________________________________________________________   © T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2006. Bu gayrıresmi özet çeviri Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan   Hakları Genel Müdür Yardımcılığı tarafından yapılmış olup, Mahkeme’yi bağlamamaktadır. Bu çeviri,   davanın adının tam olarak belirtilmiş olması ve yukarıdaki telif hakkı bilgisiyle beraber olması koşulu ile   Dışişleri Bakanlığı Avrupa Konseyi ve İnsan Hakları Genel Müdür Yardımcılığı’na atıfta bulunmak   suretiyle ticari olmayan amaçlarla alıntılanabilir.   İşbu karar Sözleşme'nin 44 § 2. maddesinde belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek   olup şekli bazı düzeltmelere tabi tutulabilir.   Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve (74306/01) başvuru no’lu davanın nedeni bu ülkenin   iki vatandaşı Mahmut Öktem ve Memnune Öktem’in (başvuranlar) 24 Mayıs 2001 tarihinde   Avrupa İnsan Hakları Komisyonu’na Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin (AİHS) 34.   maddesi uyarınca yapmış olduğu başvurudur. Başvuranlar Avrupa İnsan Haklan Mahkemesi   (AİHM) önünde İstanbul Barosu avukatlarından G.Tuncer tarafından temsil edilmektedir.   OLAYLAR   Başvuranlar sırasıyla 1956 ve 1954 doğumludur ve İstanbul’da ikamet etmektedirv   Üsküdar Paşakapısı İlkokulu’nda öğretmen ve Eğit-Sen üyesi başvuranlar 26 Şubat 1997   tarihinde İstanbul Emniyet Müdürlüğü terörle mücadele şubesine bağlı ekipler tarafından   TKEP/L’ye karşı yürütülen operasyon kapsamında tutuklanarak gözaltına alınmıştır.   Başvuranlar 3 Mart 1997 tarihinde Haseki Hastanesi acil servisinde muayeneden geçirilmiş,   aynı gün hazırlanan iki sağlık raporunda ilgililerin genel sağlık durumlarının iyi olduğu   belirtilmiş, Mahmut Öktem’de el hareketlerinde yavaşlama ve kaval kemiklerinde ekimozlara   rastlanırken Memnune Öktem’in vücudunda hiçbir şiddet izine rastlanılmamıştır.   ( Başvuranlar 6 Mart 1997 tarihinde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi yetkili hakimi   karşısına çıkarılmış, burada aynı gün serbest bırakılmıştır.   Başvuranlar 24 Mart 1997 tarihinde gözaltından sorumlu polisler hakkında insanlık dışı   muamele uyguladıkları ve işkence yaptıkları gerekçesiyle şikayette bulunmuştur.   Cumhuriyet Savcılığı 22 Temmuz 1997 tarihinde sözkonusu tiç polisin ifadesini kaydetmiş,   dördüncü polisin ifadesini 29 Eylül 1997 tarihinde dinlemiştir.   Cumhuriyet Savcısı 28 Ocak 1998 tarihinde İstanbul Ağır ceza mahkemesi önünde dört polis   memuru; Mustafa Sara, Metin Şenol, Hayati Sönmez ve Fatih Berİcup hakkında TCK’nın 243,   maddesine dayalı olarak kamu davası açmıştır. Savcı özellikle adı geçenleri başvuranlara   gözaltı sırasında kötü muamelede bulunmakla itham etmiştir.   Başvuranlar 16 Kasım 1998 tarihinde mtidahil taraf olarak ceza sürecine katılmışlardır.   Aralık 1999 tarihli duruşmada başvuranlar Ağır ceza mahkemesinde yeniden dinlenmiş,   Memnune Öktem eşine kötü muamele yapıldığına şahit olmadığını belirtmiştir.   Ağır ceza mahkemesi 14 Kasım 2001 tarihinde Memnune Öktem ile ilgili dört polisin serbest   bırakılmasına karar vermiş, Mahmut Öktem’e kötü muamelede bulunmaktan yalnızca   Mustafa Sara’yı suçlu bulmuş ve TCK’nın 243. ve 59. maddelerine dayalı olarak adı geçeni   on ay hapis cezasına çarptırmış ve bir yıl süreyle kamu hizmetinden nfen cezası vermiştir.   Mahkeme bunun yanı sıra 647 sayılı Kanun’ırn 6./maddesine dayalı olarak cezanın infazının   ertelenmesi hakkını tanımıştır.   Başvuranlar 25 Mart 2004 tarihinde özellikle AİHS’nin 3. maddesine göndermede bulunarak   yeniden temyize gitmiştir.   Yargıtay 17 Mart 2005 tarihinde, TCK5nııı 243. maddesinde öngörülen suçun oluştuğunu   belirterek polisler hakkında yürütülen ceza yargı sürecini zamanaşımından sona erdirmiştir.   Sözü edilen dava kapanmıştır.   HUKUK AÇISINDAN   / I. K A B U L E D İL E B ÎL İR L İK Ü Z E R İN E   Q A. M em n u n e Ö k te ın h a k k ı n d a   AİHM, Memnune Öktem’in Haseki hastanesi acil servisinde 3 Mart 1997 tarihinde sağlık   kontrolünden geçirildiğini, vücudunda herhangi bir darp ya da kötü muamele izine   rastlanılmadığını, Adli tıp doktorunun 6 Mart 1997 tarihinde hazırlamış olduğu raporunda bu   sonuçlan teyit ettiğini not etmektedir.   ( AİHM, 3. maddenin uygulanma alanına girebilmesi için dile getirilen kötü muamele   iddialarının özü itibariyle asgari bir düzeye ulaşması gerektiğini hatırlatmaktadır. Başvuran   eşinin maruz kaldığı kötü muamelelerden şahsi olarak etkilediğini iddia etmesine karşın 3.   maddedeki asgari ciddiyet derecesine ulaşıldığı iddialarını destekleyecek hiçbir delil unsurunu   sunmamaktadır.   Başvurunun bu bölümü dayanaktan yoksun bulunmaktadır ve AİHS’nin 35 §§ 3. ve 4.   maddelerinin uygulanmasına istinaden reddedilmesi gerekmektedir.   B . M a h m u t Ö k t e n ı h a k k ı n d a   Hükümet açılan ceza davası zaman aşımına uğrasa dahi, Mahmut Öktem’in gözaltından   sorumlu polislerin Ağır ceza mahkemesi ve Yargıtay tarafından yapılan ithamlardan suçlu   bulunduklarını savunmaktadır. Sonuç İtibariyle, başvuran tazminat amacıyla hukuki ve idari   mahkemelerde dava açabilirdi.   Başvuran bu sava karşı çıkmaktadır.   AİHM, bir başvuranın iç hukukta gerçek anlamıyla etkili ve yeterli bir başvuru yolunu   kullanması gerektiğini hatırlatmaktadır. Bir başvuru yoluna müracaat edildiğinde,   uygulamada aynı olan başka bir başvuru yoluna gidilmesi icap etmemektedir (Bkz. son   olarak, Patricia Raquel Real Alves-Portekiz kararı, no: 19485/02, 9 Kasım 2004).   Mevcut başvuruda AİHM, başvuranın gözaltından sorumlu polisler hakkında şikayetçi   olduğunu, ceza yargı sürecine aktif olarak katıldığını, aynı polislŞı* zamanaşımından   yararlandıklarında temyize başvurduğunu hatırlatmaktadır. Sonuç itibariyle, ilgilinin AİHS   Organlarına başvuruda bulunmadan evvel çeşitli iç hukuk yollarını doğru kullanmadığım   düşündürecek hiçbir neden yer almamaktadır.   O halde, H üküm etin ön itirazı kabul edilem em ektedir.   AİHM, Mahmut Öktem’e değin AİHS’nin 3. ve 13. maddelerine yönelik yapılan şikayetlerin   AİHS’nin 35 § 3. madde gereğince dayanaktan yoksun bulunmadığı saptamasını yapmaktadır.   Ayrıca hiçbir kabuledilemezlik gerekçesi yer almamaktadır. Yapılan şikayetler kabuledilebilir   niteliktedir.   II. AİHS’NİN 3. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA   Başvuran AİHS’nin 3. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir.   Hükümet bu iddiaya karşı çıkmaktadır.   / AÎHM, doktorlar tarafından düzenlenen sağlık raporlarının başvuranın gözaltı sonunda ciddi   emareleri oıtaya koyduğunu, Mahkeme huzurunda bunların daha önceki döneme ait olduğunu   gösterir hiçbir hususun yer almadığını hatırlatmaktadır. Kaldı ki, tarafların ulusal mahkemeler   önündeki ceza sürecinde sunmuş oldukları kanıt unsurları ve başvuramn AİHM’ye ilettiği,   polislerin uyguladıkları şiddetin yoğunluğunu belirtir emareler birbiriyle uyuşmaktadır. Dava   dosyasında yer alan kanıtlar ışığında ve iç hukuktaki mahkemelerle aynı doğrultuda AİHM,   M . Ö k t e m ’ i n ç e ş i t l i ş e k i l l e r d e k ö t ü m u a m e l e y e m a r u z k a l d ı ğ ı m k a y d e t m e k t e d i r .   Ayrıca AİHM, İstanbul ağır ceza mahkemesinin sözkonusu eylemlerin yoğunluğu ve Devletin   görevlilerinin görevlerini ifa ettikleri sırada itiraf ettirmek ve suçlamalara yol açan olaylar   hakkında bilgi edinmek amacıyla kasten uyguladıkları muameleler doğrultusunda M. Öktem’e   uygulanan fiilleri işkence olarak nitelendirdiği tespitini yapmaktadır. AİHM bu sonuçlardan   ayrı t u t u l a c a k h i ç b i r g e r e k ç e g ö r m e m e k t e , b ü t ü n o l a r a k d e ğ e r l e n d i r i l d i ğ i n d e b a ş v u r a n ı n   şahsında uygulanan kötü muamelenin özel bir ciddiyetinin bulunduğuna itibar etmekte, bu   nedenle manız kalman «derin» acıların ve sıkıntıların AİHS’nin 3. maddesi bakımından   işkence olarak değerlendirildiğini ifade etmektedir.   Sonuç olarak AİHS’nin 3. maddesi ihlal edilmiştir.   III. AİHS’NİN 13. MADDESİ’NİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA   Başvuran kötü muamele iddialarına karşılık yetkililerin bu duiuıhü etkili bir biçimde   değerlendirmediğini iddia etmekte, bu yönde AİHS’nin 13. maddesinin ihlal edildiğini öne   sürmektedir.   Hükümet bu iddiaya karşı çıkmaktadır.   AİHM bu şikayeti yerleşik içtihadı ışığında değerlendirecektir (Bkz. özellikle Batı vd. kararı).   Mahkemeye sunulan kanıtlara dayalı olarak AİHM, 3. madde uyarınca başvuranın manız   kaldığı işkenceden Savunmacı Devletin sorumlu olduğu yargısına varmaktadır. İlgili   tarafından 13. madde bakımından yapılan şikayetler «savunulabilir» niteliktedir. Yetkili   mercilerin soruşturma açma ve Batı ve diğe.Heri kararında öngörülen gereklilikleri   karşılayacak şekilde etkili bir soruşturma yürütme zorunluluğu bulunmaktaydı.   AİHM, başvuran tarafından yapılan şikayetin akabinde bir soruşturma açıldığım ve ceza   sürecinin başlatıldığını gözlemlemektedir. AİHM’ye soruşturmanın ihtimamlı olarak   sürdürülüp sürdürülmediğini ve ceza sürecinin «etkili» bir yapıda olup olmadığını   değerlendirmek düşmektedir.   AİHM, bütünü itibariyle soruşturmanın çok uzun sürdüğünü saptamaktadır: polisler hakkında   başlatılan ceza yargısı olayların .meydana gelmesinin ardından sekiz yıldan fazla bir süre   sonunda zamanaşımı ile kapanmıştır.   Ocak 1998 tarihinde m eydana gelen olayın ardından yaklaşık on bir ay sonra İstanbul   Cumhuriyet Savcılığı başvuranların gözaltından sorumlu polisler hakkında ceza davası açmış,   dört yıl dokuz ayın sonunda Ağır ceza mahkemesi Mustafa Sara dışındaki dört polisin serbest   bırakılmasına karar vermiştir. Adı geçen M. Öktem’e işkence yapma suçundan suçlu   bulunmuş ve TCK’nın 243. ve 59. maddelerine dayalı olarak on ay hapis cezasına çarptırılmış   ve bir yıl süreyle kamu hizmetinde men edilmiştir. Yargıtay 26 Aralık 2002 talihinde Ağır   ceza mahkemesinin kararını kısmen bozmuş, 9 Şubat 2004 tarihinde polislerin tamamının M.   Öktem’e işkence yapmaktan suçlu olduklarına karar vermiştir.   AİHM, Yargıtay’ın 17 Mart 2005 tarihinde TCK’mn 102. maddesi uyarınca ceza davasının   zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle süreci sonlandırdığı değerlendirmesini yapmaktadır. Bu   bağlamda, AİHM açısından ulusal mahkemelerin işkence ve kötü muamele ile itham edilen   Devletin görevlilerinin bir an önce yargılanmalarının ve zaman aşımından beraat   etmemelerinin gözetilmemesi üzüntü vericidir.   ( Sonuç olarak, polisler hakkında başlatılan yargı sürecinin toplam süresi değerlendirildiğinde   AÎHM, Türk yetkililerin işkence fiillerinden yargılan ve hemen hemen cezasız kalan sanıklara   yönelik yeterü ivedilikle ye makul ihtimamla hareket etmediklerine itibar etmektedir.   Zamanaşımı uygulaması ile ceza başvuru yolunun 13. maddede yer aldığı şekliyle hukukta   olduğu kadar uygulamada da «etkili» kıstasının yerine getirilmediği açıktır.   Bu durumda AİHS’nin 13. maddesi ihlal edilmiştir.   IV. AİHS’NİN 41. MADDESİ’NİN UYGULANMASI HAKKINDA   A. T a zm in a t   Mahmut Öktem 30.000 Euro manevi tazminat talep etmektedir.   Hükümet dayanaktan yoksun ve aşırı olarak nitelendirdiği bu miktarın AİHM tarafından   reddedilmesi talebinde bulunmaktadır.   Başvuranın mağduriyeti ile AİHS’nin 3. ve 13. maddelerin ihlal edilmesi ışığında AİHM,   başvurana 15.000 Euro manevi tazminat ödenmesini kararlaştırmıştır.   B . M a s r a f v e h a r c a m a l a r   M . Ö k te m A İH M n e z d in d e y a p tığ ı h a rc a m a la r iç in '3 .0 0 0 E u ro ta le p e tm e k te d ir.   Hükümet bu miktarın aşırı olduğunu savunmaktadır.   AİHM, başvuranın kanıtlayıcı hiçbir belge sunmadığı tespitinden hareketle hakkaniyete   uygun adı geçene bu hususta 1.500 Euro ödenmesine karar vermiştir.   I C . G ecikm e faizi   Gecikme faizi olarak, Avrupa Merkez Bankası’mn maıjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı   faiz oranına 3 puanlık bir artış eklenecektir.   BU GEREKÇELERE DAYALI OLARAK, AİHM, OYBİRLİĞİYLE,   / 1. Mahmut Öktem’e ilişkin başvurunun kabnledilebilir, diğer başvurunun kabuledilemez   olduğuna;   . A İH S ’n in 3 . m ad d esin in ihlal edildiğine;   3. A ÎH S’nin 13. m addesinin ihlal edildiğine;   . a ) A İH S ’n in 4 4 § 2 . m a d d e s i g e re ğ in c e k a ra rın k e s in le ş tiğ i ta rih te n itib a re n ü ç a y iç in d e ,   Ö dem e tarihindeki döviz kum üzerinden Y .T .L .’ye çevrilm ek ve her türlü vergiden m uaf   tutulmak suretiyle Savunmacı Hükümetin başvurana manevi zarar için 15.000 (on beş bin)   Euro, yargı giderleri için 1,500 (bin beş yüz) Euro ödemesine;   b ) S ö z k o n u s u s ü r e n i n b i t t i ğ i t a r i h t e n i t i b a r e n v e ö d e m e n i n y a p ı l m a s ı n a k a d a r , A v r u p a M e r k e z   Bankasının o dönem için geçerli faizinin üç puan fazlasına eşit oranda basit faizin   uygulanmasına;   5. A dil tazm ine ilişkin diğer taleplerin reddine;   KARAR VERMİŞTİR.   İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM’nin iç tüzüğünün 77 §§ 2. ve 3.   maddelerine uygun olarak 19 Ekim 2006 tarihinde yazıyla bildirilmiştir.   6