78030/14;23669/16

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC © Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC   EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA SEKCJA PIERWSZA SPRAWA SZYPUŁA I INNI przeciwko POLSCE (Skargi nr 78030/14 oraz 23669/16)         WYROK   STRASBURG 27 lutego 2025 r.   Wyrok ten jest ostateczny, lecz może podlegać korekcie wydawniczej. W sprawie Szypuła i Inni przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), zasiadając jako Komitet w składzie: Erik Wennerström, Przewodniczący, Raffaele Sabato, Artūrs Kučs, sędziowie, oraz Liv Tigerstedt, Zastępca Kanclerza Sekcji, mając na uwadze: skargi przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej wniesione do Trybunału w różnych terminach w nich skazanych na podstawie art. 34 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) przez obywateli wymienionych w załączonej tabeli („skarżący”); decyzję o zakomunikowaniu sprawy Rządowi polskiemu („Rząd”), reprezentowanemu przez swojego pełnomocnika J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. uwagi stron; uwagi przedstawione przez następujące organizacje, z których wszystkie uzyskały zgodę Przewodniczącego sekcji na przystąpienie do sprawy w charakterze interweniujących stron trzecich; -  Rzecznik Praw Obywatelskich RP; - Międzynarodowe Stowarzyszenie Lesbijek, Gejów, Osób Biseksualnych, Osób Transpłciowych i Interpłciowych (ILGA) w imieniu Fédération Internationale pour les Droits Humains (FIDH), Europejskiego Regionu Międzynarodowego Stowarzyszenia Lesbijek, Gejów, Osób Biseksualnych, Osób Transpłciowych i Interpłciowych (ILGA-Europe), Sieci Europejskich Stowarzyszeń Rodzin LGBTIQ* (NELFA) oraz Europejskiej Komisji Prawa Orientacji Seksualnej (ECSOL); - Instytut Psychologii Polskiej Akademii Nauk; - Centrum Praw Człowieka Uniwersytetu w Gandawie; - Fundacja na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, obradując na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia 2025 r., wydaje następujący wyrok, który został przyjęty w tym dniu: PRZEDMIOT SPRAWY 1. Skarżący, pozostający w związkach jednopłciowych, zarzucili głównie na podstawie art. 8 Konwencji, że Polska nie dostarczyła im zaświadczenia umożliwiającego zawarcie związku małżeńskiego w Hiszpanii, podczas gdy w Polsce nie istniała żadna forma prawnego uznania i ochrony ich związków. Skarżący ze skargi nr 78030/14 2. W dniu 20 października 2010 r. skarżący złożył wniosek o wydanie zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających możliwość zawarcia małżeństwa za granicą przez obywatela polskiego. Wskazał, że zamierza zawrzeć w Hiszpanii związek małżeński ze swoim partnerem tej samej płci. 3. W dniu 27 grudnia 2010 r. Urząd Stanu Cywilnego w Warszawie odmówił wydania zaświadczenia, uznając, że byłoby to sprzeczne z polskim prawem, zgodnie z którym małżeństwo może zostać zawarte wyłącznie pomiędzy mężczyzną i kobietą. 4. W dniu 5 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi – Południe utrzymał decyzję w mocy, a w dniu 6 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację skarżącego. 5. W dniu 24 czerwca 2014 r. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną skarżącego. Sąd przeanalizował prawo krajowe i praktykę i stwierdził, że skarga kasacyjna nie przysługiwała w tego rodzaju sprawach. W szczególności nie zgodził się z argumentami przedstawionymi w skardze kasacyjnej skarżącego, że sprawa dotyczyła praw osobistych, w których skarga kasacyjna przysługiwała. Orzeczenie doręczono skarżącemu w dniu 5 sierpnia 2014 r. Skarżący ze skargi nr 23669/16 6. W dniu 24 lipca 2015 r. pierwszy skarżący złożył wniosek o wydanie zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa za granicą przez obywatela polskiego. Wskazał on, że zamierza zawrzeć w Hiszpanii związek małżeński ze swoim partnerem tej samej płci – drugim skarżącym.. 7. W dniu 7 sierpnia 2014 r. Urząd Stanu Cywilnego w Warszawie odmówił wydania zaświadczenia. W dniu 17 marca 2015 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie utrzymał w mocy decyzję Urzędu Stanu Cywilnego. 8. W dniu 28 października 2015 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację skarżącego. Powtórzył, że zaświadczenie może być wydane tylko wtedy, gdy dana osoba była uprawniona do zawarcia małżeństwa z inną określoną osobą zgodnie z polskim prawem. zarzuty SKARGI 9. Skarżący zarzucili na podstawie art. 8 Konwencji całkowity brak uznania ich związków jako par w Polsce, z uwagi na to, że nie mogli zawrzeć razem żadnego rodzaju prawnie uznanego związku. Skarżący zarzucili ponadto, że zamierzali zawrzeć związek małżeński za granicą, lecz odmówiono im wydania zaświadczeń o zdolności do zawarcia małżeństwa, co uniemożliwiło im zawarcie związku małżeńskiego w Hiszpanii, z naruszeniem art. 8 i 12 Konwencji. OCENA TRYBUNAŁU POŁĄCZENIE SKARG 10. Mając na uwadze podobieństwo przedmiotu skarg, Trybunał uznaje za stosowne rozstrzygnąć je łącznie w jednym wyroku. ZARZUCANE NARUSZENIE ART. 8 KONWENCJI 11. Trybunał uważa, że główną kwestią podnoszoną przez skarżących na podstawie art. 8 Konwencji było to, że w Polsce nie przysługiwały im podstawowe prawa, istotne dla każdej pary pozostającej w stałym i zaangażowanym związku. Dopuszczalność 12. Rząd przedstawił wstępne zastrzeżenie, iż skarżący nie doznali znaczącego uszczerbku, ponieważ nadal żyli razem w swoich związkach i nie ponieśli żadnej szkody z powodu decyzji krajowych. Skarżący kwestionowali to zastrzeżenie, powtarzając, że nie mieli dostępu do podstawowych praw istotnych dla każdej pary w stałym związku. 13. Trybunał stwierdza, że zastrzeżenie to jest ściśle związane z przedmiotem skargi, zgodnie z którym prawa skarżących wynikające z Konwencji zostały naruszone przez brak prawnego uznania związków osób tej samej płci. W związku z tym dołącza go do przedmiotu sprawy. 14. Z powyższego wynika, że skarga nie jest w sposób oczywisty nieuzasadniona w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji, ani nie jest niedopuszczalna z jakichkolwiek innych względów. Tym samym należy uznać ją za dopuszczalną. Przedmiot skargi 15. Ogólne zasady potwierdzające, że zgodnie z pozytywnymi obowiązkami wynikającymi z art. 8 Konwencji państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia ram prawnych umożliwiających parom osób tej samej płci odpowiednie uznanie i ochronę ich związku, zostały określone w wyroku w sprawie Fedotova i Inni przeciwko Rosji ([WI], skargi nr 40792/10 i 2 inne, §§ 152-165 i 178, 17 stycznia 2023 r.). 16. Stosując te zasady, Trybunał stwierdził w wyroku w sprawie Przybyszewska i Inni przeciwko Polsce (skargi nr 11454/17 i 9 innych, § 122, 12 grudnia 2023 r.), że Polska nie wywiązała się ze swojego pozytywnego obowiązku zapewnienia skarżącym w tej sprawie konkretnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę ich związków jednopłciowych, co stanowiło naruszenie art. 8 Konwencji (zob. także wyrok w sprawie Formela i Inni przeciwko Polsce [Komitet], skargi nr 58828/12 i 4 inne, § 25, 19 września 2024 r.). 17. W przedmiotowej sprawie skarżący nie zarzucili braku możliwości zawarcia związku małżeńskiego w Polsce, a Trybunał zauważa, że art. 8, 12 i 14 Konwencji nie były dotychczas interpretowane jako nakładające na Państwa-Strony pozytywny obowiązek umożliwienia zawarcia małżeństwa parom tej samej płci (Przybyszewska i Inni, cyt. powyżej, § 165). 18. Poza sporem pozostawała kwestia tego, że polskie prawo nadal przewiduje tylko jedną formę związku rodzinnego – małżeństwo osób przeciwnych płci – i nie zezwala na żadną formę prawnego uznania związków osób tej samej płci (zob. ibid., § 105). Sytuacja ta różni się zatem znacząco od sytuacji bardzo dużej liczby państw członkowskich, które zobowiązały się do zmiany swojego prawa krajowego w celu zapewnienia osobom tej samej płci skutecznej ochrony ich życia prywatnego i rodzinnego (zob. wyrok w sprawie Koilova i Babulkova przeciwko Bułgarii, skarga nr 40209/20, § 46, 5 września 2023 r.). 19. Jak podnieśli skarżący w swoich uwagach, nie jest dla nich możliwe wzięcie urlopu w celu opieki nad chorym partnerem, nie mogą objąć ubezpieczeniem zdrowotnym swojego partnera, są traktowani jako osoby niespokrewnione w zakresie opodatkowania i nie mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku od darowizn przyznawanego najbliższym krewnym lub z prawa do złożenia wspólnego zeznania podatkowego. Skarżący podkreślili, że partnerzy tej samej płci nie mogą po sobie dziedziczyć, chyba że zostało to wyraźnie wskazane w testamencie, ani otrzymać alimentów w przypadku separacji lub śmierci. 20. Trybunał zauważa, że w Polsce związki osób tej samej płci, przy braku oficjalnego ich uznania, są jedynie związkami de facto. Partnerzy tej samej płci nie mogą powoływać się na istnienie ich związku w kontaktach z władzami sądowymi lub administracyjnymi (zob. Przybyszewska i Inni, cyt. powyżej, § 113). Trybunał powtarza, że konieczność zwracania się do sądów krajowych o ochronę zwykłych potrzeb pary sama w sobie stanowi przeszkodę w poszanowaniu życia prywatnego i rodzinnego partnerów. 21. Odnosząc się do ustaleń już dokonanych przez Trybunał w odniesieniu do Polski w sprawach wskazanych powyżej, Trybunał stwierdza zatem, że nie zapewniając skarżącym konkretnych ram prawnych zapewniających uznanie i ochronę, polskie władze pozostawiły ich w próżni prawnej i nie zapewniły podstawowych potrzeb w zakresie uznania i ochrony par osób tej samej płci pozostających w stałych i zaangażowanych związkach. Trybunał stwierdza, że żadna z przesłanek interesu publicznego przedstawionych przez Rząd nie przeważa nad interesem skarżących w odpowiednim uznaniu i ochronie prawnej ich związków. 22. Trybunał zauważył, że państwa członkowskie mają szerszy margines oceny przy określaniu dokładnego charakteru systemu prawnego, który ma być dostępny dla par tej samej płci. Ważne jest jednak, aby ochrona przyznana przez państwa parom tej samej płci była odpowiednia. To w tym drugim kontekście można wziąć pod uwagę kontekst społeczny i kulturowy Polski. 23. Trybunał doszedł do wniosku, że pozwane państwo przekroczyło swój margines oceny i nie wywiązało się ze swojego pozytywnego obowiązku zapewnienia skarżącym konkretnych ram prawnych przewidujących uznanie i ochronę ich związków jednopłciowych. Stanowi to naruszenie prawa skarżących do poszanowania ich życia prywatnego i rodzinnego. W związku z tym należy oddalić wstępne zastrzeżenie Rządu dotyczące niedoznania znaczącego uszczerbku przez skarżących (zob. paragraf 12 powyżej). 24. W związku z powyższym doszło do naruszenia art. 8 Konwencji. POZOSTAŁE ZARZUTY 25. Skarżący zarzucili również na podstawie art. 8 i 12 Konwencji, że nie wydano im zaświadczenia o zdolności do zawarcia małżeństwa, które pozwoliłoby im zawrzeć związek małżeński w Hiszpanii, nawet jeśli takie małżeństwo nie wywołałoby skutków prawnych w Polsce. Rząd wskazał, że od 2015 r. mogą oni uzyskać zaświadczenie o stanie cywilnym, które może ułatwić im zawarcie związku małżeńskiego za granicą. 26. Trybunał uważa, że odmowa wydania przez polskie władze zaświadczenia potwierdzającego zdolność skarżących do zawarcia małżeństwa z ich partnerami tej samej płci była konsekwencją okoliczności stanowiących sedno sprawy – braku ram prawnych zapewniających uznanie i ochronę jednopłciowych związków skarżących w Polsce – skutkującej naruszeniem Konwencji stwierdzonym powyżej. Trybunał uznaje zatem, że zajął się głównymi kwestiami prawnymi podniesionymi w sprawie i że nie ma potrzeby rozpatrywania tego zarzutu (zob. wyrok w sprawie Ośrodek Działań Prawnych w Imieniu Valentina Câmpeanu przeciwko Rumunii [WI], skarga nr 47848/08, § 156, ETPC 2014). 27. W zakresie, w jakim skarżący zarzucają, że nie mogli zawrzeć związku małżeńskiego w Hiszpanii, Trybunał zauważa, że niniejsza skarga jest skierowana wyłącznie przeciwko Polsce. Zarzut ten jest zatem niezgodny ratione loci. 28. Wreszcie, mając na uwadze swoje ustalenia dokonane na podstawie art. 8, Trybunał uważa, że nie jest konieczne oddzielne zbadanie, czy w niniejszej sprawie fakt, iż skarżący nie byli w stanie zapewnić sobie prawnego uznania swoich związków, stanowił dyskryminację ze względu na orientację seksualną z naruszeniem art. 14 w związku z art. 8 (zob. Przybyszewska i Inni, cyt. powyżej, § 126). ZASTOSOWANIE ART. 41 KONWENCJI 29. Skarżący w pierwszej skardze domagał się kwoty nie niższej niż 3000 euro (EUR) tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową. Skarżący w drugiej skardze domagali się, również tytułem zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, po 5000 euro każdy. Skarżący nie domagali się zwrotu kosztów i wydatków. Rząd kwestionował te żądania. 30. Mając na uwadze okoliczności sprawy, Trybunał uważa, że stwierdzenie naruszenia samo w sobie stanowi wystarczające słuszne zadośćuczynienie za wszelkie szkody niemajątkowe, poniesione przez skarżących (zob. Fedotova i Inni, cyt. powyżej, § 235). Z POWYŻSZYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE postanawia połączyć skargi; postanawia dołączyć do przedmiotu skargi zastrzeżenie wstępne dotyczące niedoznania znaczącego uszczerbku i oddala je; uznaje zarzut dotyczący braku ram prawnych zapewniających uznanie i ochronę związków osób tej samej płci skarżących w Polsce za dopuszczalny, a zarzut dotyczący braku możliwości zawarcia małżeństwa w Hiszpanii za niedopuszczalny; stwierdza, że doszło do naruszenia art. 8 Konwencji z powodu braku ram prawnych zapewniających uznanie i ochronę skarżących pozostających w związku osób tej samej płci; stwierdza, że nie ma potrzeby zbadania pozostałych skarg na podstawie art. 8 i 12 Konwencji, jak również na podstawie art. 14 Konwencji w związku z art. 8; uznaje, że stwierdzenie naruszenia stanowi samo w sobie wystarczające słuszne zadośćuczynienie za wszelkie szkody niemajątkowe poniesione przez skarżących; oddala roszczenia skarżących o słuszne zadośćuczynienie. Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 27 lutego 2025 r. zgodnie z Regułą 77 §§ 2 i 3 Regulaminu Trybunału.  Liv Tigerstedt Erik Wennerström     Zastępca Kanclerza  Przewodniczący ZAŁĄCZNIK Lista spraw: Lp. Nr skargi Nazwa sprawy Złożona w dniu Skarżący Rok urodzenia Miejsce zamieszkania Obywatelstwo Pełnomocnik procesowy 78030/14 Szypuła przeciwko Polsce 11.12.2014 r. Tomasz SZYPUŁA 1980 r. Warszawa polskie Marcin GÓRSKI 23669/16 Urbanik i Alonso Rodriguez przeciwko Polsce 22.04.2016 r. Jakub URBANIK 1975 r. Warszawa polskie José Luis ALONSO RODRIGUEZ 1969 r. San Sebastián hiszpańskie Paweł MARCISZ