8932/05

EUROPEJSKI TRYBUNAL PRAW CZLOWIEKA PIERWSZA SEKCJA SPRAWA SIALKOWSKA przeciwko POLSCE (SKARGA nr 8932/05) WYROK � 22 marca 2007 r. Europejski Trybunal Praw Czlowieka (Pierwsza Sekcja), zasiadajc jako Izba skladajca si z nastpujcych sdzi�w: Pan C.L. ROZAKIS, Przewodniczcy, Pan L. LOUCAIDES, Pani F. TULKENS, Pani N. VAJI, Pan A. KOVLER, Pani E. STEINER, Pan L. GARLICKI, sdziowie, oraz Pan S. NIELSEN, Kanclerz Sekcji, obradujc na posiedzeniu zamknitym 15 lutego 2007 r., wydaje nastpujcy wyrok, kt�ry zostal przyjty w tym dniu: POSTPOWANIE 1. Sprawa wywodzi si ze skargi (nr 8932/05) wniesionej w dniu 28 lutego 2005 r. przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej do Trybunalu na podstawie art. 34 Konwencji o Ochronie Praw Czlowieka i Podstawowych Wolnoci (,,Konwencja") przez obywatelk polsk, Pani Krystyn Sialkowsk (,,skarca"). 2. Skarca, kt�ra otrzymala bezplatn pomoc prawn, byla reprezentowana przez pani Bogdan Slupsk-Uczkiewicz, adwokat praktykujc we Wroclawiu. Rzd Polski (,,Rzd") byl reprezentowany przez swojego pelnomocnika, pana Jakuba Wolsiewicza. 3. Skarca skaryla si na podstawie art. 6 � 1 Konwencji, e postpowanie bylo nierzetelne z tego wzgldu, i odm�wiono jej skutecznego dostpu do sdu. Odnosila si do faktu, e adwokat wyznaczony na podstawie obowizujcego systemu bezplatnej pomocy prawnej zaniechal podjcia koniecznych dziala w celu skutecznego reprezentowania jej interesu poprzez to, i odm�wil wniesienia kasacji do Sdu Najwyszego od wyroku sdu apelacyjnego. 4. Skarga zostala przydzielona Pierwszej Sekcji Trybunalu (art. 52 � 1 Regulaminu Trybunalu). Wewntrz tej Sekcji ustanowiono Izb w celu zbadania sprawy (art. 27 � 1 Konwencji), jak przewiduje art. 26 � 1 Regulaminu. 5. Izba zdecydowala, e w interesie prawidlowego wymiaru sprawiedliwoci, postpowanie w obecnej sprawie powinno by prowadzone jednoczenie z postpowaniem w sprawie Staroszczyk p. Polsce (skarga nr 59519/00). 6. Skarcy oraz Rzd zloyli dalsze obserwacje pisemne (art. 59 � 1 Regulaminu). Dodatkowo Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy1 oraz Helsiska Fundacja Praw Czlowieka, kt�rym Przewodniczcy udzielil prawa interwencji w procedurze pisemnej (art. 36 � 2 Konwencji i art. 44 � 2 Regulaminu), przedloyly uwagi w charakterze strony trzeciej. 7. W dniu 15 czerwca 2006 r. miala miejsce publiczna rozprawa w Palacu Praw Czlowieka w Strasburgu (art. 54 � 3 Regulaminu). Przed Trybunalem stawili si: (a) za Rzd Pan Jakub Wolsiewicz, Ambasador, Pelnomocnik, Pani Malgorzata Kosicka, Ekspert prawa, Doradca, Pani Eliza Suchoebrska, Trzeci Sekretarz, Doradca; (b) za skarcych Pan Wojciech Hermeliski, Pani Bogdana Slupska-Uczkiewicz, Doradcy. Trybunal wysluchal wystpie pana Jakuba Wolsiewicza, pana Wojciecha Hermeliskiego, pani Bogdany Slupskiej-Uczkiewicz oraz pani Elizy Suchoebrskiej. 8. Decyzj z dnia 15 czerwca 2006 r., po rozprawie w sprawie dopuszczalnoci i meritum, Trybunal uznal skarg za czciowo dopuszczaln. Polczyl rozpatrywanie zarzut�w Rzdu odnonie niezgodnoci skargi ratione personae oraz wykorzystania krajowych rodk�w odwolawczych z meritum sprawy. 9. Skarcy i Rzd przedloyli dalsze obserwacje na pimie (art. 59 � 1 Regulaminu). 1 The Council of Bars and Law Societies of Europe (CCBE) [przyp. tlum.]. FAKTY I. OKOLICZNOCI SPRAWY 10. Skarca urodzila si w 1950 r. i mieszka we Wroclawiu. 11. Po mierci ma skarcej we wrzeniu 2002 r. wszczla ona postpowanie, w kt�rym dochodzila renty rodzinnej po zmarlym mu. 12. Na mocy decyzji z dnia 3 padziernika 2002 r. Zaklad Ubezpiecze Spolecznych oddalil jej wniosek. 13. W dniu 4 marca 2003 r. Sd Okrgowy we Wroclawiu oddalil jej odwolanie od tej decyzji. W dniu 2 wrzenia 2004 r. Sd Apelacyjny we Wroclawiu oddalil jej apelacj. 14. Sd apelacyjny zauwayl, e ustalenia faktyczne poczynione przez Zaklad Ubezpiecze Spolecznych byly prawidlowe. Skarca i jej m faktycznie yli w separacji od 1994 r. On mieszkal od tamtego czasu z inn kobiet. Skarca nie otrzymywala od niego adnych rodk�w utrzymania. Kiedy zachorowal, nie opiekowala si nim i zostala powiadomiona o jego slabym zdrowiu dopiero w marcu 2002 r. Sd uznal, e sd niszej instancji nie pomylil si, uznajc jako niewiarygodne zeznania jednego ze wiadk�w, kt�ry twierdzil, e para yla razem. Sd apelacyjny konkludowal, e wymogi prawne do udzielenia renty nie zostaly spelnione. 15. Skarca wnioskowala o przyznanie bezplatnej pomocy prawnej w celu zloenia kasacji do Sdu Najwyszego i jej wniosek zostal uwzgldniony. Sd zwr�cil si do Rady Adwokackiej o wyznaczenie adwokata do sprawy i adwokat Z.W. zostal wyznaczony w dniu 17 wrzenia 2004 r. 16. Kopia wyroku sdu apelacyjnego zostala dorczona Z.W. w dniu 9 listopada 2004 r. 17. W opinii pisemnej, o dlugoci trzech i p�l strony, datowanej na 3 grudnia 2004 r., Z.W. doradzil skarcej, e jego zdaniem, kasacja od wyroku sdu apelacyjnego nie ma rozsdnych szans powodzenia. Odni�sl si do pisemnego uzasadnienia wyroku sdu apelacyjnego, w kt�rym sd wyjanil, e skarca nie spelnila wymog�w wynikajcych z obowizujcego prawa, i uznal, e w wietle dowod�w zbadanych przez sdy, nie ma podstaw, by twierdzi, e wyrok drugiej instancji narusza prawo. W efekcie nie sporzdzil kasacji. 18. Opinia zawierala nastpujcy akapit: ,,Pragn nadmieni, i wyrok Sdu Apelacyjnego we Wroclawiu z dnia 2 wrzenia otrzymalem w dniu 9 padziernika (sic) 2004 r. i termin 30 dniowy do wniesienia kasacji uplywa w dniu 9 grudnia 2004 r.". 19. W dniu 6 grudnia 2004 r. skarca spotkala si z adwokatem w jego kancelarii. Wrczyl on jej swoj opini i poinformowal, e nie widzi podstaw do sporzdzenia kasacji w jej sprawie. Przy tej okazji skarca otrzymala kopi wyroku sdu apelacyjnego z pisemnym uzasadnieniem. II. WLACIWE PRAWO I PRAKTYKA KRAJOWA A. Wlaciwe postanowienia Konstytucji 20. Art. 45 Konstytucji we wlaciwym zakresie stanowi: ,,Kady ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nie- uzasadnionej zwloki przez wlaciwy, niezaleny, bezstronny i niezawisly sd....". 21. Art. 17 Konstytucji we wlaciwym zakresie stanowi: ,,W drodze ustawy mona tworzy samorzdy zawodowe, reprezentujce osoby wykonujce zawody zaufania publicznego i sprawujce piecz nad naleytym wykonywaniem tych zawod�w w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony". B. Bezplatna pomoc prawna 22. Zgodnie z art. 5 kodeksu postpowania cywilnego sd powinien udziela wszystkich niezbdnych poucze co do czynnoci procesowych stronie wystpujcej w sprawie bez adwokata, a w szczeg�lnoci powinien poucza j o skutkach prawnych jej czynnoci i zaniecha. 23. Art. 113 � 1 kodeksu postpowania cywilnego przewiduje, e strona postpowania moe zwr�ci si do sdu wlaciwego do rozpatrzenia sprawy o przyznanie jej zwolnienia od koszt�w sdowych pod warunkiem, e przedstawi owiadczenie, e wymagane koszty spowoduj powane obnienie standardu ycia jej i jej rodziny. 24. Zgodnie z artykulem 117 Kodeksu, osoby zwolnione od koszt�w sdowych mog wnioskowa o przyznanie im bezplatnej pomocy prawnej. Sd zwr�ci si w takim przypadku do wlaciwej Okrgowej Rady Adwokackiej lub do okrgowej izby radc�w prawnych o wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego do sprawy wnioskodawcy. C. Kasacja 25. W okresie objtym skarg strona postpowania cywilnego mogla zloy kasacj do Sdu Najwyszego od postanowienia sdu drugiej instancji koczcego postpowanie. 26. Na podstawie art. 393 4 � 1 kodeksu postpowania cywilnego, kasacja musiala by zloona do sdu, kt�ry wydal przedmiotowe orzeczenie w cigu 1 miesica od dnia, w kt�rym orzeczenie z uzasadnieniem na pimie zostalo dorczone zainteresowanej stronie. Kasacje, kt�re nie zostaly zloone przez adwokata lub radc prawnego, podlegaly odrzuceniu. 27. Art. 393 1 kodeksu, w brzmieniu, w jakim obowizywal w tamtym okresie, wymienial podstawy, na kt�rych mogla by oparta kasacja. Stanowil, co nastpuje: ,,Kasacj mona oprze na nastpujcych podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez bldn jego wykladni lub niewlaciwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepis�w postpowania, jeeli uchybienie to moglo mie istotny wplyw na wynik sprawy". 28. Art. 3933 precyzowal wymogi kasacji. W odpowiednim fragmencie przewidywal on: ,,1. Kasacja powinna zawiera: 1) oznaczenie orzeczenia, od kt�rego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarone w caloci czy w czci, 2) przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, 3) przedstawienie okolicznoci uzasadniajcych jej rozpoznanie, 4) wniosek o uchylenie lub zmian orzeczenia z oznaczeniem zakresu danego uchylenia lub zmiany". 29. Art. 393 4 brzmial nastpujco: ,,Sd drugiej instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym kasacj wniesion po uplywie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczaln (...)". 30. Powody uzasadniajce zbadanie kasacji przez Sd Najwyszy mog by wywnioskowane a contrario z art. 393 kodeksu postpowania cywilnego, kt�ry w brzmieniu obowizujcym we wlaciwym okresie stanowil w odpowiednim fragmencie: ,,1. Sd Najwyszy moe odm�wi przyjcia kasacji do rozpoznania, jeeli: 1) w sprawie nie wystpuje istotne zagadnienie prawne, 2) nie istnieje potrzeba wykladni przepis�w prawnych budzcych powane wtpliwoci lub wywolujcych rozbienoci w orzecznictwie sd�w, 3) kasacja jest oczywicie bezzasadna. 2. Przepisu � 1 nie stosuje si, jeeli zaskarone orzeczenie oczywicie narusza prawo albo gdy zachodzi niewano postpowania". D. Wyrok Trybunalu Konstytucyjnego z dnia 31 marca 2005 r. 31. W wyroku z dnia 31 marca 2005 r. Trybunal Konstytucyjny zbadal wiele skarg konstytucyjnych, w kt�rych skarcy zasadniczo kwestionowali pewne postanowienia art. 393 kodeksu postpowania cywilnego, take w tym zakresie, w jakim regulowaly one warunki, kt�re musialy spelnia kasacje. 32. Trybunal zauwayl, m.in., e pewne sformulowania opisujce warunki, jakie musialy spelni kasacje na mocy art. 393 i nastpnych kodeksu (,,istotne zagadnienie prawne", ,,przepisy prawne budzce powane wtpliwoci lub wywolujce rozbienoci w orzecznictwie sd�w", ,,okolicznoci uzasadniajce rozpoznanie kasacji"), zostaly ujte w bardzo szeroki spos�b. Zauwayl, e praktyka sdowa dotyczca ich stosowania spowodowala powane trudnoci interpretacyjne i rozbienoci w orzecznictwie sd�w polskich. E. Wlaciwe postanowienia Prawa o adwokaturze 33. Art. 1 ustawy z 1982 r. � Prawo o adwokaturze ze zmianami, przewiduje we wlaciwym zakresie: ,,1. Adwokatura powolana jest do udzielania pomocy prawnej, wsp�ldzialania w ochronie praw i wolnoci obywatelskich oraz w ksztaltowaniu i stosowaniu prawa. 2. Adwokatura zorganizowana jest na zasadach samorzdu zawodowego. 3. Adwokat w wykonywaniu swoich obowizk�w zawodowych podlega tylko ustawom". 34. Art. 3 ustawy stanowi, co nastpuje: ,,Zadaniem samorzdu zawodowego adwokatury jest: 1) tworzenie warunk�w do wykonywania ustawowych zada adwokatury, 2) reprezentowanie adwokatury i ochrona jej praw, 3) sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepis�w o wykonywaniu zawodu adwokata, 4) doskonalenie zawodowe adwokat�w i ksztalcenie aplikant�w adwokackich, 5) ustalanie i krzewienie zasad etyki zawodowej oraz dbalo o ich przestrzeganie, 6) sprawowanie zarzdu majtkiem samorzdu adwokackiego (...)". 35. Art. 28 ustawy brzmi: ,,1. Adwokat moe odm�wi udzielenia pomocy prawnej tylko z wanych powod�w, o kt�rych informuje zainteresowanego. Wtpliwoci co do udzielenia lub odmowy udzielenia pomocy prawnej rozstrzyga okrgowa rada adwokacka, a w wypadkach niecierpicych zwloki � dziekan. 2. W sprawach, w kt�rych pomoc prawna ma z mocy przepis�w prawa nastpi z urzdu, zwolni adwokata od udzielenia tej pomocy moe tylko organ, kt�ry go wyznaczyl". 36. Na podstawie art. 21 � 3 ustawy adwokat wiadczy pomoc prawn z urzdu w okrgu sdu, w kt�rym wyznaczyl swoj siedzib zawodow. 37. Adwokaci s zobowizani dziala zgodnie z zasadami profesjonalnego i etycznego dzialania, ustanowionymi przez samorzd adwokacki. Mog odpowiada za niewlaciwe postpowanie zawodowe lub za uchybienie zasadom etyki w postpowaniu przed sdem dyscyplinarnym adwokatury. 38. Na podstawie art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu przyjtego przez Naczeln Rad Adwokack w dniu 10 padziernika 1998 r., jeli adwokat prowadzcy spraw z wyboru lub z urzdu uzna, e wniesienie rodka odwolawczego nie ma rozsdnych szans powodzenia, a klient z tym stanowiskiem si nie zgadza, adwokat powinien wypowiedzie pelnomocnictwo lub powiadomi o odmowie organ, kt�ry go ustanowil. F. Uchwala Sdu Najwyszego z 2000 r. (III CZP 14/00) 39. W 2000 r. Sd Najwyszy wydal uchwal dotyczc zagadnienia prawnego, czy adwokat wyznaczony z urzdu moe odm�wi wniesienia kasacji. Odpowiedzial na to pytanie pozytywnie. 40. Sd zauwayl, e kwestie zwizane z bezplatn pomoc prawn dotycz nie tylko prawidlowego wymiaru sprawiedliwoci, ale dotykaj r�wnie praw czlowieka, w szczeg�lnoci prawa dostpu do sdu. Tym niemniej brak bylo calociowej i sp�jnej regulacji bezplatnej pomocy prawnej pod rzdami polskiego prawa. 41. Sam fakt, e kasacja wymagala wniesienia przez profesjonalnego pelnomocnika, nie podlegal krytyce. Jednake sd odnotowal pewn niepewno terminologiczn w postanowieniach regulujcych bezplatn pomoc prawn jako calo, gl�wnie dlatego, e ustawodawca nie zharmonizowal odpowiednich postanowie procedury cywilnej i karnej. W szczeg�lnoci postanowienia postpowania cywilnego nie uregulowaly w spos�b bezporedni zakresu obowizk�w adwokat�w z urzdu w sytuacji, w kt�rej zastpstwo procesowe bylo obowizkowe. Bylo to czciowo spowodowane faktem, e zasadnicza cz uregulowa dotyczcych postpowania cywilnego zostala uchwalona w 1964 r., podczas gdy postanowienia o obowizkowym zastpstwie procesowym do cel�w kasacji zostaly wprowadzone w 1996 r., kiedy utworzono ten nowy rodek odwolawczy. 42. W rezultacie zakres obowizk�w adwokata z urzdu do udzielenia ,,pomocy prawnej" stronie w postpowaniu cywilnym byl niejasny. W szczeg�lnoci postanowieniom dotyczcym obowizk�w adwokat�w z urzdu w zwizku z postpowaniem kasacyjnym przed Sdem Najwyszym brakowalo jasnoci. Sd zauwayl, e praktyka sdowa dotyczca stosowania przedmiotowych postanowie spowodowala powane trudnoci interpretacyjne i rozbienoci w orzecznictwie sd�w polskich. 43. Sd zauwayl, e kwestia moliwego konfliktu midzy opini strony, kt�rej przyznano bezplatn pomoc prawn, i adwokata, wyznaczonego z urzdu do reprezentowania jej w postpowaniu kasacyjnym, nie zostala bezporednio uregulowana w obowizujcym prawie. Odnotowal ponadto, e pojcie pomocy prawnej nie moe by utosamiane z obowizkiem adwokata dzialania zgodnie z yczeniem klienta. Rola adwokata wyznaczonego z urzdu musi by raczej rozumiana jako zobowizanie go do udzielenia stronie porady prawnej, w tym r�wnie co do szans powodzenia kasacji przeciwko danemu wyrokowi. 44. Konstytucyjna rola Sdu Najwyszego, najwyszej instancji sdowej, r�wnie stanowila argument za tez, e adwokat z urzdu nie jest zwizany wol strony wniesienia kasacji, jeli taki rodek jest skazany na niepowodzenie. W razie braku porozumienia midzy stron i adwokatem strona mogla poskary si do miejscowej Rady Adwokackiej na podstawie art. 28 Prawa o adwokaturze. Rada mogla w takim przypadku wyznaczy nowego adwokata, kt�ry m�glby wnie kasacj, wnioskujc jednoczenie o przywr�cenie terminu do wniesienia kasacji na podstawie art. 169 kodeksu postpowania cywilnego. Prawd jest, e praktyka Sdu Najwyszego nie byla sp�jna, gdy w niekt�rych przypadkach odrzucal on takie wnioski, a w innych je uwzgldnial. Jednake nic nie stoi na przeszkodzie, by strony skorzystaly z moliwoci zloenia takiego wniosku. G. Wniosek o przywr�cenie terminu do wniesienia kasacji 45. Zgodnie z art. 169 kodeksu postpowania cywilnego, strona postpowania moe wnie wniosek o przywr�cenie terminu do wykonania czynnoci procesowej. Czynno ta musi by dokonana jednoczenie ze zloeniem tego wniosku. H. Dorczanie korespondencji sdowej 46. Art. 133 � 3 kodeksu postpowania cywilnego przewiduje we wlaciwym zakresie: ,,3. Jeeli ustanowiono pelnomocnika procesowego lub osob upowanion do odbioru pism sdowych, dorczenia naley dokona tym osobom". 47. Zgodnie z orzecznictwem Sdu Najwyszego, jeli strona postpowania cywilnego jest reprezentowana przez adwokata, terminy procesowe przewidziane przez kodeks postpowania cywilnego zaczynaj biec od daty dorczenia mu postanowie sdu (III CRN 324/72; I UZ 65/04). II. WLACIWE UREGULOWANIA POZA KONWENCJ A. Kodeks Etyki Rady Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy 48. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy przyjla Kodeks Etyki w Unii Europejskiej. 49. Jego art. 1 przewiduje, e adwokat musi sluy interesowi sprawiedliwoci, jak r�wnie interesom tych, kt�rych praw i wolnoci powierzono mu dochodzi i broni. Ponadto jest jego obowizkiem nie tylko wystpowa w sprawie swojego klienta, ale take by jego doradc. 50. Funkcja adwokata naklada wic na niego szereg obowizk�w prawnych i moralnych, niekiedy wydajcych si by we wzajemnym konflikcie, wobec: klienta, sd�w i innych organ�w, przed kt�rymi adwokat dochodzi sprawy swojego klienta lub dziala w jego imieniu; [wobec] profesji prawniczej og�lnie i kadego jej czlonka w szczeg�lnoci; [wobec] spoleczestwa, dla kt�rego istnienie wolnych i niezalenych zawod�w prawniczych, zobowizanych do poszanowania zasad wypracowanych przez nie same, jest kluczowym rodkiem zagwarantowania praw czlowieka w obliczu wladzy pastwa i innych interes�w spoleczestwa. 51. Zgodnie z art. 3.1.2 kodeksu, adwokat doradza i reprezentuje swego klienta szybko, sumienne i starannie. 52. Na podstawie art. 3.1.4 adwokat nie bdzie uprawniony do wykonywania swego prawa do wycofania si ze sprawy w taki spos�b lub w takich okolicznociach, w kt�rych jego klient nie bdzie w stanie znale na czas innej pomocy prawnej na swoj szkod. B. Zalecenia Rady Europy 1. Zalecenie nr R (81) 7 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie rodk�w ulatwiajcych dostp do wymiaru sprawiedliwoci 53. To zalecenie, w zakresie najbardziej tu wlaciwym, przewiduje: ,,4. adnemu uczestnikowi postpowania nie bdzie si uniemoliwia sko- rzystania z adwokata. Naley unika zobowizywania strony do korzystania z uslug nadmiernej liczby adwokat�w na potrzeby okrelonej sprawy. W sytuacji, gdy z uwagi na natur sprawy, byloby podane � w celu ulatwienia dostpu do wymiaru sprawiedliwoci � by jednostka mogla wnie sw spraw do sdu, zastpstwo przez adwokata nie powinno by obowizkowe". 2. Zalecenie nr R (93) 1 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie skutecznego dostpu do prawa i wymiaru sprawiedliwoci dla os�b bardzo ubogich 54. Zalecenie, w najbardziej wlaciwych fragmentach, przewiduje: ,,Przypominajc, e opr�cz prawa dostpu do prawa i wymiaru sprawiedli- woci przewidzianego przez artykul 6 Konwencji o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnoci, inne postanowienia Konwencji, w szczeg�lnoci artykuly 2, 3 i 8, maj jednakowo zastosowanie do os�b bardzo biednych, podobnie jak i inne instrumenty Rady Europy, takie jak Europejska Karta Spoleczna; Uznajc, e niniejsze zalecenie ma na celu ulepszenie, szczeg�lnie w odniesieniu do os�b bardzo biednych, istniejcych system�w doradztwa prawnego i bezplatnej pomocy prawnej, a wic uzupelnienie mechanizm�w istniejcych w odniesieniu do innych kategorii os�b, dla kt�rych takie systemy zostaly stworzone. Zaleca, by rzdy pastw czlonkowskich: 1. ulatwily dostp do prawa dla os�b bardzo biednych (,,prawo do ochrony prawnej") przez: [...] b. promowanie uslug doradztwa prawnego dla os�b bardzo biednych; [...] 3. ulatwily skuteczny dostp do sd�w dla os�b bardzo biednych, w szczeg�lnoci poprzez nastpujce rodki: [...] c. uznawanie prawa do bycia wspomaganym przez odpowiedniego doradc, w miar moliwoci wedlug wlasnego wyboru, kt�ry otrzyma odpowiednie wynagrodzenie; [...] e. upraszczanie procedury udzielania bezplatnej pomocy prawnej dla os�b bardzo biednych [...]". 3. Zalecenie nr R (2000) 21 Komitetu Ministr�w do pastw czlonkowskich w sprawie swobody wykonywania zawodu adwokata 55. Zalecenie przewiduje m.in.: ,,Komitet Ministr�w, na podstawie postanowie artykulu 15.b Statutu Rady Europy, [...] Podkrelajc fundamentaln rol, jak adwokaci i samorzdy zawodowe adwokat�w r�wnie ogrywaj w zapewnianiu ochrony praw czlowieka i podstawowych wolnoci; [...] Uznajc, e dostp do wymiaru sprawiedliwoci moe wymaga, by osoby w trudnej sytuacji ekonomicznej otrzymaly uslugi adwokata, Zaleca rzdom Pastw czlonkowskich podjcie lub wzmocnienie, w zalenoci od sytuacji, wszelkich rodk�w, jakie uznaj za konieczne w celu realizacji zasad zawartych w niniejszej Rekomendacji. [...] 1. Naley podj wszystkie niezbdne rodki dla poszanowania, ochrony i promowania wolnoci wykonywania zawod�w prawniczych bez dyskryminacji i bez niewlaciwej ingerencji wladz lub spoleczestwa, w szczeg�lnoci w wietle wlaciwych postanowie Konwencji o ochronie praw czlowieka i podstawowych wolnoci. [...] 1. Naley podj wszystkie niezbdne rodki dla zapewnienia, by wszystkie osoby mialy skuteczny dostp do uslug prawnych wiadczonych przez niezalenych adwokat�w. 2. Adwokaci powinni by zachcani do wiadczenia uslug prawnych osobom w trudnej sytuacji ekonomicznej. 3. Rzdy pastw czlonkowskich powinny, tam gdzie to stosowne dla zapewnienia skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci, zagwarantowa, by byly dostpne skuteczne uslugi prawne dla os�b w trudnej sytuacji ekonomicznej, w szczeg�lnoci dla os�b pozbawionych wolnoci. 4. Na obowizki adwokat�w wobec ich klient�w nie powinien wplywa fakt, e honoraria s placone w caloci lub w czci z funduszy publicznych". PRAWO I. ZARZUTY WSTPNE RZDU 1. Niezgodno ratione personae z postanowieniami Konwencji 56. Rzd, po pierwsze, twierdzil, e skarga jest niezgodna ratione personae z postanowieniami Konwencji. W obecnej sprawie sdy uznaly, i skarca potrzebuje zastpstwa przez adwokata z urzdu i taki adwokat zostal wyznaczony do sprawy. Jednake wszelkie nieporozumienia, kt�re mogly wynikn potem midzy skarc i adwokatem w zwizku z kwesti wniesienia kasacji nie pocigaly za sob odpowiedzialnoci pastwa. Adwokat jest czlonkiem niezalenego i samorzdnego stowarzyszenia zawodowego, kt�re przyjlo wlasne reguly dzialania i regulacje dyscyplinarne. Wladze publiczne nie wykonuj adnej bezporedniej kontroli nad metodami pracy adwokat�w i nie mog naloy na adwokata z urzdu obowizku sporzdzenia kasacji. 57. Z niezalenoci zawod�w prawniczych od pastwa wynika, e prowadzenie obrony jest co do istoty spraw midzy pozwanym i jego doradc, niezalenie od tego, czy zostal on wyznaczony w ramach bezplatnej pomocy prawnej, czy te jest on finasowany prywatnie; i jako takie nie moe, poza szczeg�lnymi okolicznociami, pociga za sob odpowiedzialnoci pastwa na mocy Konwencji. Rzd odwolywal si do orzecznictwa Trybunalu w podobnych sprawach (Artico p. Wlochom, wyrok z dnia 13 maja 1980 r., Series A nr 37, � 18; Daud p. Portugalii, wyrok z dnia 21 kwietnia 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-II, � 33). Podkrelal, e specjalne gwarancje wymagane w odniesieniu do prawa do obrony w postpowaniu karnym nie maj zastosowania w ten sam spos�b w postpowaniu cywilnym (Skrobol p. Polsce, nr 44165/98, decyzja z 8 lipca 2003 r.). 58. Skarca nie zgodzila si z Rzdem i twierdzila, e nie mona uzna, e pastwo nie ponosi adnej odpowiedzialnoci za prowadzenie spraw, w kt�rych udzielono bezplatnej pomocy prawnej, takich jak ta, kt�rej dotyczy obecna skarga. 59. Trybunal zauwaa, e istnieje cisly zwizek midzy zarzutem wstpnym Rzdu i powyszym zarzutem skarcej na podstawie art. 6 Konwencji. Z tego powodu w swej decyzji w sprawie dopuszczalnoci skargi polczyl badanie tego zarzutu z meritum sprawy (zob. paragraf 8 powyej). Trybunal potwierdza to podejcie. 2. Niewykorzystanie rodk�w krajowych 60. Rzd ponadto twierdzil, e skarca nie wykorzystala wszystkich rodk�w odwolawczych dostpnych w prawie polskim, jak tego wymaga art. 35 � 1 Konwencji. 61. Po pierwsze, Rzd twierdzil, e jeli skarca nie byla zadowolona z pomocy prawnej otrzymanej od wyznaczonego dla niej adwokata z urzdu, mogla zloy skarg do Okrgowej Rady Adwokackiej na podstawie art. 28 Prawa o adwokaturze i prosi o wyznaczenie kolejnego adwokata. Jeliby Okrgowa Rada Adwokacka podzielila jej wtpliwoci co do zasadnoci odmowy adwokata sporzdzenia kasacji, moglaby wyznaczy kolejnego adwokata do jej reprezentowania. Nawet zakladajc, e przewidziany prawem termin do zloenia kasacji przez nowego adwokata ju uplynl, m�glby on zloy j po uplywie tego terminu, jednoczenie wnioskujc o przywr�cenie terminu do zloenia kasacji. 62. Po drugie, skarca mogla wyznaczy adwokata z wyboru do celu reprezentowania przed Sdem Najwyszym. 63. Po trzecie, skarca mogla r�wnie poprosi Ministra Sprawiedliwoci - Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw Obywatelskich o wniesienie kasacji w jej imieniu w cigu szeciu miesicy od daty dorczenia wyroku. 64. Majc na wzgldzie zasad subsydiarnoci kontroli wykonywanej przez Europejski Trybunal Praw Czlowieka, Rzd konkludowal, e skarga powinna by odrzucona z uwagi na niewykorzystanie wlaciwych rodk�w krajowych. 65. Skarca twierdzila, e po dorczeniu jej kopii wyroku sdu drugiej instancji przez adwokata z urzdu w dniu 6 grudnia 2004 r., sdzila, e termin trzydziestu dni na wniesienie kasacji zaczl biec, zgodnie z informacj udzielon przez Z.W., w dniu 9 padziernika 2004 r. W zwizku z tym, byla przekonana, e termin uplynl 9 listopada 2004 r. Nawet zakladajc, e wiedzialaby, e w dniu 6 grudnia wci miala jeszcze 3 dni na wniesienie kasacji, nie miala adnej realnej moliwoci na ustanowienie dla niej adwokata z urzdu do sprawy w tak kr�tkim czasie i zloenie przez niego kasacji w jej imieniu. 66. Trybunal zauwaa, e istnieje bliski zwizek midzy zarzutem wstpnym Rzdu i powyszym zarzutem skarcej na podstawie art. 6 Konwencji. Z tego powodu w swej decyzji w sprawie dopuszczalnoci skargi polczyl badanie tego zarzutu z meritum sprawy (zob. paragraf 8 powyej). Trybunal potwierdza to podejcie. II. DOMNIEMANIE NARUSZENIE ARTYKULU 6 KONWENCJI 67. Skarca skaryla si na podstawie art. 6 � 1 Konwencji, e postpowanie w jej sprawie nie bylo rzetelne z tego wzgldu, e odm�wiono jej skutecznego dostpu do sdu. Art. 6 � 1 Konwencji, we wlaciwym zakresie, przewiduje: ,,Kady ma prawo do sprawiedliwego... rozpatrzenia jego sprawy... przez... sd przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowizkach o charakterze cywilnym...". 1. Twierdzenia stron 68. Rzd wykazywal, e wniosek skarcej o przyznanie bezplatnej pomocy prawnej w zwizku z postpowaniem kasacyjnym zostal uwzgldniony przez sd apelacyjny. Pastwo wykonalo wic swe obowizki na podstawie art. 6 Konwencji zapewnienia skutecznego dostpu do sdu poprzez uwzgldnienie wniosku skarcej o bezplatn pomoc prawn. 69. Po starannym zbadaniu sprawy skarcej adwokat odm�wil wniesienia kasacji w jej imieniu i sporzdzil rozsdne wyjanienie powod�w tej decyzji. W zwizku z tym Rzd podkrelal, e pojcie bezplatnej pomocy prawnej w rozumieniu obowizujcych przepis�w prawa krajowego i uchwaly Sdu Najwyszego z 21 wrzenia 2000 r., nie jest ograniczone do wykonywania polece klienta. Jej istota polega na udzieleniu stronom porady prawnej wedlug najlepszej wiedzy adwokata. Decyzja, by nie kontynuowa sprawy skarcej, wchodzila wic r�wnie w zakres pojcia bezplatnej pomocy prawnej. 70. Opinia prawna z dnia 6 grudnia 2004 r. sporzdzona przez Z.W. miala na celu zapewnienie wlaciwego wymiaru sprawiedliwoci w postpowaniu kasacyjnym przed Sdem Najwyszym. Rzd podkrelal, e opinia ta miala obszerne uzasadnienie. Adwokat z urzdu podkrelil, e w okolicznociach sprawy brak bylo faktycznych i prawnych podstaw do wniesienia kasacji. 71. Rzd ponadto przypomnial, e pastwo nie moe by odpowiedzialne za kady bld po stronie adwokata wyznaczonego w ramach bezplatnej pomocy prawnej (Artico pr. Wlochom, wyrok z 13 maja 1980 r., Series A nr 37, � 36). Z niezalenoci profesji prawniczej od pastwa wynika, e prowadzenie obrony stanowi w istocie spraw midzy pozwanym i jego doradc, czy to wyznaczonym w ramach bezplatnej pomocy prawnej, czy finansowanym prywatnie (Kamasinski p. Austrii, wyrok z 19 grudnia 1989 r., Series A nr 168, � 65). 72. Wreszcie Rzd twierdzil, e kasacja stanowi nadzwyczajny rodek, za pomoc kt�rego mona kwestionowa ostateczne orzeczenia sdowe. Skorzystanie z tego rodka powinno by ograniczone do wyjtkowych przypadk�w, tym bardziej e sprawa skarcej zostala ju zbadana przez dwie instancje sdowe z peln jurysdykcj, tak co do fakt�w, jak i co do prawa. 73. Rzd konkludowal, e system, w ramach kt�rego adwokat moe odm�wi wniesienia kasacji, jest zgodny z wymogami art. 6 � 1 Konwencji. 74. Skarca twierdzila, e prawidlowo systemu bezplatnej pomocy prawnej w sprawach cywilnych w Polsce, a w szczeg�lnoci kwestia odm�w wniesienia kasacji przez adwokat�w z urzdu, powinna by oceniana z uwzgldnieniem caloci regulacji dotyczcych kasacji wprowadzonych do kodeksu postpowania cywilnego w 1996 r., kt�re mialy zastosowanie w przedmiotowym okresie. Zwracala uwag Trybunalu na postanowienia art. 393, 393 1 i 393 3 kodeksu, kt�re obowizywaly w tym czasie, a kt�re czytane lcznie, okrelaly warunki, jakim musialy odpowiada kasacje, by mogly podlega zbadaniu przez Sd Najwyszy. 75. Skarca argumentowala, e z uwagi na fakt, e te postanowienia zostaly sformulowane w bardzo szeroki spos�b, rozstrzygnicie, czy kasacja spelnia okrelone w nich warunki, mialo w duym stopniu charakter uznaniowy. Decyzja, czy przyj kasacj do zbadania, byla zwykle podejmowana przez Sd Najwyszy w ramach tzw. przedsdu kasacji. Na podstawie majcych zastosowanie przepis�w w ich �wczesnym brzmieniu takie postanowienie m�gl wyda pojedynczy sdzia Sdu Najwyszego. Co wicej, prawo nie nakladalo obowizku uzasadnienia tego postanowienia. 76. Po uchwaleniu tych przepis�w w 2001 r. rozwinla si praktyka sdowa, w kt�rej wiele kasacji bylo odrzucanych postanowieniami Sdu Najwyszego bez uzasadnienia, wydawanymi przez pojedynczego sdziego. 77. Skarca podkrelala, e ta praktyka sdowa powanie ograniczyla dostp do Sdu Najwyszego i skutkowala odrzuceniem wielu spraw przez ten sd. W dodatku na podstawie postanowie o bezplatnej pomocy prawnej bylo moliwe, by adwokat z urzdu dokonywal oceny szans powodzenia kasacji nawet przed jej sporzdzeniem. Czsto miala miejsce sytuacja, e adwokaci z urzdu, majc na uwadze powane trudnoci zwizane z uznaniem dopuszczalnoci i przyjciem do zbadania kasacji przez Sd Najwyszy, odmawiali reprezentowania klient�w, kt�rych sprawy prowadzili z urzdu, przypisujc sobie w ten spos�b funkcj sdow, kt�ra powinna by sprawowana przez sam Sd Najwyszy. W rezultacie lcznego wystpowania tych czynnik�w dostp do Sdu Najwyszego zostal niewlaciwie ograniczony. 78. Skarca ponadto wywodzila, e nawet jeli z uwagi na niezaleno zawod�w prawniczych pastwo nie moe nie odpowiada za dzialania i decyzje adwokat�w z urzdu, to jednak na pastwie spoczywa obowizek zapewnienia skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci. Skuteczne wykonywanie prawa dostpu do sdu wymaga, by system bezplatnej pomocy prawnej byl zorganizowany w taki spos�b, by dostp do bezplatnej pomocy prawnej byl przejrzysty i skuteczny. 2. Twierdzenia stron trzecich a) Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy 79. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy przypomniala, e art. 6 � 1 Konwencji zawiera w sobie ,,prawo do sdu", w ramach kt�rego jednym z aspekt�w jest prawo dostpu, czyli prawo wszczcia postpowania przed sdem w sprawach cywilnych (Tinnelly & Sons Ltd i inni oraz McElduff i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 10 lipca 1998 r., Reports of judgments and decisions 1998-IV, � 72). W niekt�rych okolicznociach profesjonalna pomoc prawna jest niezbdna do zapewnienia korzystania przez jednostk z prawa do sdu. Ten wym�g moe by wypelniony przez udzielenie bezplatnej pomocy prawnej. Art. 6 � 1 moe niekiedy zobowizywa pastwo do przyznania pomocy adwokata, gdy taka pomoc okazuje si niezbdna dla zapewnienia skutecznego dostpu do sdu, czy to z uwagi na fakt, e zastpstwo prawne jest obowizkowe, jak to ma miejsce w prawie krajowym niekt�rych pastw czlonkowskich w odniesieniu do r�nych typ�w spraw, czy to z uwagi na skomplikowany charakter postpowania bd okrelonej sprawy (Airey p. Irlandii, wyrok z 9 padziernika 1979 r., Series A nr 32, � 26). 80. Jeli organ do spraw bezplatnej pomocy prawnej uznaje, e pomoc prawna jest kluczowa dla prawidlowego prowadzenia sprawy, prawo do skutecznego dostpu do sdu wymaga, by zapewni takie zastpstwo procesowe. Ma to r�wnie miejsce w sytuacji, gdy kolejni adwokaci odmawiaj dzialania w imieniu strony (Bertuzzi p. Francji, nr 36378/97, �� 27-32, CEDH 2003-III). 81. Rada Adwokatur i Stowarzysze Prawniczych Europy uwaala, e biorc pod uwag orzecznictwo Trybunalu oraz Kodeks Etyki, kt�ry uchwalila, a take majc na wzgldzie og�lne zasady, kt�re powinny regulowa wymiar sprawiedliwoci, pastwa czlonkowskie Rady Europy maj og�lny obowizek zapewni, by system, na podstawie kt�rego obywatel jest uprawniony do otrzymania bezplatnej pomocy prawnej, gwarantowal skuteczne zastpstwo w postpowaniu sdowym. 82. Rada podkrelala, e dostp do wymiaru sprawiedliwoci powinien by r�wny dla wszystkich obywateli. Zasada ta moe by zrealizowana tylko wtedy, jeli jest zagwarantowana r�wno broni w wykonywaniu prawa do obrony. W istocie zasada r�wnoci broni stanowi jeden z aspekt�w prawa do rzetelnego procesu w rozumieniu art. 6 � 1 Konwencji. Ten obowizek jest szczeg�lnie doniosly w tych sprawach cywilnych, w kt�rych, jak to mialo miejsce w obecnej sprawie, uczestnik postpowania mial naprzeciwko siebie pastwo jako przeciwnika procesowego. 83. Bezplatna pomoc prawna stanowi jeden ze rodk�w, za pomoc kt�rych cel sprawiedliwego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci jest realizowany. Trybunal uznal w swym orzecznictwie, e bezplatna pomoc prawna sluy zapewnieniu skutecznego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci. Umoliwiajc obywatelom z bardzo ograniczonymi rodkami finansowymi ubieganie si o bezplatn pomoc prawn, instytucje bezplatnej pomocy prawnej umoliwiaj im uzyskanie porady prawnej i zidentyfikowanie rodk�w prawnych odpowiednich w ich sytuacji. W tym celu bezplatna pomoc prawna musi by odpowiednia i skuteczna. 84. S r�ne systemy bezplatnej pomocy prawnej w pastwach czlonkowskich. Chocia instytucje bezplatnej pomocy prawnej s odpowiedzialne za zapewnienie satysfakcjonujcego produktu kocowego, czyli odpowiednie i terminowe wyznaczenie adwokata, kocow odpowiedzialno za zapewnienie, by system bezplatnej pomocy prawnej jako calo byl skuteczny, ponosi pastwo. Ten wym�g skutecznoci ma kluczowe znaczenie, jako e adwokat z urzdu musi przestrzega wymog�w proceduralnych, tak by interesy klienta byly dobrze reprezentowane. Chocia jest prawd, e gwarancje art. 6 � 1 Konwencji nie s tak szerokie jak te wynikajce z art. 6 � 3 Konwencji, to jednak wymogi rzetelnego procesu przemawiaj za udostpnieniem bezplatnej pomocy prawnej r�wnie w sprawach cywilnych. 85. Rada ponadto twierdzila, e procedury podobne do procedury kasacyjnej przed polskim Sdem Najwyszym istniej w kilku pastwach czlonkowskich, jakkolwiek z pewnymi r�nicami przewidzianymi przez ustawy regulujce postpowanie cywilne. W tych pastwach, w kt�rych wszyscy adwokaci s uprawnieni do wystpowania przed sdem kasacyjnym, jak to ma miejsce w Polsce, zasady regulujce bezplatn pomoc prawn musz bra pod uwag specyfik takich postpowa. Jako e kasacje z reguly stanowi instytucj prawn przewidzian szczeg�lnie dla celu sdowej kontroli legalnoci postanowie wydawanych przez sdy niszych instancji, stosuj si do nich szczeg�lne, rygorystyczne warunki dopuszczalnoci. Adwokaci z definicji s lepiej predysponowani do oceny, czy konkretna sprawa daje szanse powodzenia przed sdem kasacyjnym. To uznanie stanowi kluczowy element niezalenoci zawod�w prawniczych i wymaga, by adwokat m�gl swobodnie podj decyzj, by nie wnosi odwolania do sdu kasacyjnego, jeli jest on zdania, e wlaciwe do tego podstawy prawne nie zachodz w danej sprawie. 86. Jednake z zasady skutecznoci bezplatnej pomocy prawnej logicznie wynika, e beneficjent bezplatnej pomocy prawnej powinien mie rozsdn moliwo ubiegania si o zastpienie jednego adwokata z urzdu drugim, w rozsdnych ramach czasowych i biorc pod uwag szczeg�lne cechy procedury kasacyjnej. Kr�tkie terminy stosujce si w postpowaniach kasacyjnych mog w niekt�rych przypadkach powodowa trudnoci z tak zmian adwokat�w, ale system bezplatnej pomocy prawnej powinien umoliwia zmian adwokata przed uplywem terminu. 87. W konkluzji Rada twierdzila, e pastwa-strony s zobowizane dopilnowa, by skuteczny mechanizm bezplatnej pomocy prawnej zapewnial odpowiedni dostp do wymiaru sprawiedliwoci. Pastwa-strony s odpo- wiedzialne za zapewnienie, by system ten dzialal skutecznie. Rol Trybunalu jest badanie w poszczeg�lnych sprawach, czy ma to rzeczywicie miejsce w r�nych sytuacjach indywidualnych. Jednake adne pastwo czlonkowskie nie moe ponosi odpowiedzialnoci za dzialania adwokat�w, dzialajcych jako czlonkowie niezalenych samorzd�w adwokackich. Tylko tam, gdzie system bezplatnej pomocy prawnej nie spelnia wystarczajco wymog�w skutecznoci, rola pastwa powinna by oceniana przez Trybunal w celu zbadania, czy podjlo ono wszystkie rodki dla zapewniania sprawiedliwego dostpu do wymiaru sprawiedliwoci. 88. Aby skuteczny dostp do wymiaru sprawiedliwoci byl zgodny z wymogami art. 6 � 1 Konwencji, musi by osignita r�wnowaga midzy moliwoci odmowy przez adwokata reprezentowania klienta i moliwoci strony postpowania zwr�cenia si do Rady Adwokackiej lub do sdu, w zalenoci od sytuacji, z prob o zastpienie jednego adwokata drugim, z pelnym poszanowaniem niezalenoci profesji prawniczej. b) Helsiska Fundacja Praw Czlowieka w Polsce 89. Helsiska Fundacja Praw Czlowieka w Polsce twierdzila, e w sprawach cywilnych brak bezplatnej pomocy prawnej moe uniemoliwi rozstrzyganie spor�w, majc wplyw na prawa i obowizki jednostek o charakterze cywilnym. Biorc pod uwag szeroki zakres spraw uznawanych za ,,cywilne" i ich znaczenie dla jednostek, potrzeba profesjonalnej pomocy prawnej w postpowaniach cywilnych jest kluczowa dla zagwarantowania dostpu do sdu. Moliwo odmowy sporzdzenia kasacji przez adwokata ma znaczcy wplyw na dostp do bezplatnej pomocy prawnej i w konsekwencji na prawo do sdu. 90. Kodeks postpowania cywilnego co do zasady nie przewiduje obowizkowego zastpstwa prawnego. Jednake wniesienie kasacji wymaga obowizkowego zastpstwa przez adwokata lub radc prawnego. 91. Tym niemniej adwokat lub radca prawny wyznaczony z urzdu nie jest zobowizany z mocy prawa do sporzdzenia i wniesienia kasacji w kadej przydzielonej mu sprawie. Mog odm�wi tego w dw�ch sytuacjach. Po pierwsze, zgodnie z art. 28 Prawa o adwokaturze adwokat moe wypowiedzie pelnomocnictwo, jeli uwaa, e ,,wane wzgldy" uniemoliwiaj mu dalsze reprezentowanie klienta. Musi on zawiadomi o tej odmowie Okrgow Rad Adwokack. 92. Po drugie, na podstawie art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu adwokat moe odm�wi sporzdzenia kasacji, jeli jest on zdania, e nie ma rozsdnych szans na jej powodzenie. 93. Zasada, e adwokat z urzdu moe odm�wi sporzdzenia kasacji, zostala potwierdzona przez uchwal Sdu Najwyszego z dnia 28 wrzenia 2000 r. Sd Najwyszy stwierdzil w niej, e taka odmowa moe by uzasadniona jedynie ,,wanymi wzgldami" w rozumieniu art. 28 Prawa o adwokatu- rze. W sprawach cywilnych jedynie Okrgowa Rada Adwokacka jest wlaciwa zatwierdzi tak odmow. Sd Najwyszy zauwayl r�wnie, e pojcie ,,wane wzgldy" nie zostalo zdefiniowane przez prawo. Byl on zdania, e art. 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godnoci Zawodu, w takim zakresie, w jakim odnosil si do braku szans powodzenia tego rodka, powinien sluy jako podstawa do wykladni tego pojcia. 94. Fundacja ponadto podkrelala, e przepisy dotyczce odmowy pomocy prawnej, majce zastosowanie w przedmiotowym okresie, byly niejasne i wywolywaly wiele trudnoci interpretacyjnych. Do czasu uchwaly Sdu Najwyszego z 2000 r. nawet orzecznictwo Sdu Najwyszego bylo w tej sprawie rozbiene. 95. Gdy adwokat odmawial sporzdzenia kasacji, powinien zawiadomi o swej decyzji Okrgow Rad Adwokack. Jednake brak bylo szczeg�lowych regul okrelajcych, jaka informacja lub uzasadnienie powinno by zawarte w takim zawiadomieniu. W komentarzach do kodeksu postpowania cywilnego podkrelano, e na podstawie obowizujcego prawa nie bylo bezporedniej moliwoci kontrolowania zasadnoci odmowy przez adwokata z urzdu. Jeli klient nie zgadzal si z decyzj adwokata, m�gl poskary si do Okrgowej Rady Adwokackiej. Jednake, brak bylo obowizujcych regulacji, kt�re okrelalyby procedur badania takich skarg przez rad. Nie bylo dalszych instrument�w umoliwiajcych stronie otrzymanie jakiejkolwiek odpowiedzi od Rady Adwokackiej lub otrzymanie pomocy innego adwokata z urzdu w celu sporzdzenia kasacji. 96. Ponadto, chocia odmowa sporzdzenia i wniesienia kasacji musiala by uzasadniona, nie bylo adnych standard�w okrelajcych spos�b i zakres uzasadnienia, kt�re powinno by dostarczone przez adwokata. 97. Fundacja konkludowala, e obowizujce regulacje, w tym kodeks postpowania cywilnego, nie zapewnily gwarancji dostpu do Sdu Najwyszego w razie arbitralnej odmowy sporzdzenia i wniesienia kasacji przez adwokata. Strona nie miala do dyspozycji adnego rodka ani procedury, w kt�rej moglaby zosta zbadana zasadno decyzji adwokata. Ponadto trzydziestodniowy termin do zloenia kasacji, jaki mial zastosowanie w przedmiotowym okresie, byl relatywnie kr�tki. Kiedy adwokat z urzdu odmawial sporzdzenia kasacji, strona nie miala wystarczajcego czasu, by zloy do sdu nowy wniosek o wyznaczenie kolejnego adwokata. Procedura wyznaczania adwokata z urzdu byla zbyt dluga, by umoliwi nowemu adwokatowi wniesienie kasacji w terminie. 98. W kocu podkrelano, e koszty zastpstwa procesowego w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej s pokrywane z budetu pastwa. Dlatego te pastwo powinno mie, przynajmniej do pewnego stopnia, moliwo kontrolowania odm�w adwokat�w sporzdzenia kasacji w sprawach cywilnych. 3. Zasady okrelone w orzecznictwie Trybunalu a) Zakres odpowiedzialnoci pastwa ratione personae na podstawie Konwencji 99. Trybunal zauwaa na wstpie, e pastwa-strony ponosz odpowiedzialno za dzialania swych organ�w. Adwokat, nawet jeli zostal ustanowiony z urzdu, nie moe by uwaany za organ pastwa. Zwaywszy na niezaleno zawod�w prawniczych od pastwa, prowadzenie sprawy jest co do zasady spraw midzy pozwanym a jego/jej adwokatem, czy to ustanowionym w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej, czy te finansowanym prywatnie, i jako takie nie moe, poza szczeg�lnymi okolicznociami, pociga za sob odpowiedzialnoci pastwa na podstawie Konwencji (zob. mutatis mutandis, Artico p. Wlochom, wyrok z 30 maja 1980 r., Series A nr 37, str. 18, � 36; Daud p. Portugalii, wyrok z 21 kwietnia 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-II, str. 749, � 38; Tuziski p. Polsce, nr 40140/98, decyzja z 30 marca 1999 r.; Rutkowski p. Polsce, decyzja, nr 45995/99, ECHR 2000-XI). 100. Tym niemniej mog by przypadki, w kt�rych pastwo powinno dziala, a nie pozostawa bierne, jeeli odpowiednim organom zwr�cono uwag na problemy z zastpstwem procesowym. Od okolicznoci sprawy zalee bdzie, czy wlaciwe organy powinny podj dzialanie (zob. wspomniany wyej wyrok w sprawie Daud, str. 750, �� 40-42), a take, biorc pod uwag postpowanie jako calo, czy zastpstwo procesowe moe by uznane za ,,praktyczne i skuteczne" (zob. mutatis mutandis, Artico p. Wlochom, wyrok cytowany wyej, � 33; Goddi p. Wlochom, wyrok z 9 kwietnia 1984 r., Series A nr 76, str. 11, � 27; Rutkowski p. Polsce, decyzja cytowana wyej). Wyznaczenie adwokata do reprezentowania strony w postpowaniu nie zapewnia samo w sobie skutecznoci tej pomocy (Imbrioscia p. Szwajcarii, wyrok z 24 listopada 1993 r., Series A nr 275, � 38). b) dostp do sdu 101. Trybunal ponadto przypomina, e byloby nie do pomylenia, gdyby art. 6 � 1 szczeg�lowo okrelal gwarancje procesowe przyznawane stronom w toczcych si postpowaniach sdowych bez jednoczesnego chronienia prawa dostpu do sdu, kt�re umoliwia faktyczne korzystanie z tych gwarancji. Wymogi sprawiedliwego, publicznego i szybkiego postpowania sdowego nie maj jakiejkolwiek wartoci, jeli brak jest postpowania sdowego (Golder p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 21 lutego 1975 r., Series A nr 18, � 31-39). Konwencja ma na celu gwarantowanie praw, kt�re nie s teoretyczne lub iluzoryczne, ale praw, kt�re s praktyczne i skuteczne. Dotyczy to w szczeg�lnoci prawa dostpu do sd�w z uwagi na doniosl rol, jak odgrywa prawo do rzetelnego procesu w spoleczestwie demokratycznym (zob. Airey p. Irlandii, wyrok z 9 padziernika 1979 r., Series A nr 32, str. 12-13, � 24). Zawajca wykladnia prawa dostpu do sdu gwarantowanego przez arty. 6 � 1 nie bylaby zgodna z zaloeniami i celem tego postanowienia (De Cubber p. Belgii, wyrok z 26 padziernika 1984 r., Series A nr 86, � 30). 102. Jednake prawo to nie ma charakteru absolutnego, lecz moe podlega ograniczeniom. S one dozwolone w spos�b dorozumiany, gdy prawo dostpu [do sdu] ze swej natury wymaga regulacji przez pastwo (Edificaciones March Gallego S.A. p. Hiszpanii, wyrok z 19 lutego 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-I, � 34; Garcia Manibardo p. Hiszpanii, nr 38695/97, � 36). W tym wzgldzie pastwa czlonkowskie maj szeroki margines uznania, chocia ostateczna ocena co do przestrzegania wymog�w Konwencji naley do Trybunalu. Musi on by pewny, e stosowane ograniczenia nie zawaj lub nie ograniczaj dostpu [do sdu] pozostawionego jednostce w taki spos�b lub w takim zakresie, e sama istota prawa jest naruszona. Ponadto ograniczenie nie bdzie zgodne z artykulem 6 � 1, jeli nie ma ono usprawiedliwionego celu i jeli nie zostal osignity rozsdny stosunek proporcjonalnoci midzy uytymi rodkami i celem, kt�ry mial by osignity (zob. m.in., Stubbings i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 22 padziernika 1996 r., Reports 1996-IV, str. 1502, � 50; Tinnelly & Sons Ltd i Inni oraz McElduff i inni p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 10 lipca 1998 r., Reports of Judgments and Decisions 1998-IV, � 72; Zwizek Nauczycielstwa Polskiego p. Polsce, nr 42049/98, 21 wrzenia 2004 r., �� 28-29). 103. Konwencja nie wymaga od pastw czlonkowskich ustanowienia sd�w apelacyjnych lub kasacyjnych. Jednake tam, gdzie sdy takie istniej, gwarancje art. 6 musz by spelnione, na przyklad w zakresie, w jakim gwarantuje on uczestnikom postpowania skuteczne prawo dostpu do sd�w w celu rozstrzygania o ich ,,cywilnych prawach i obowizkach" (zob. spor�d wielu orzecze, Levages Prestations Services p. Francji, 23 padziernika 1996 r., Reports 1996-V, str. 1544-45, � 44; Poitrimol p. Francji, wyrok z 23 listopada 1993 r., Series A nr 277-A, � 13-15). 104. Spos�b, w jaki art. 6 � 1 stosuje si do sd�w apelacyjnych lub kasacyjnych, zaley od szczeg�lnych cech tych postpowa � naley uwzgldni calo postpowa prowadzonych w krajowym porzdku prawnym oraz rol w nich sdu kasacyjnego. Zwaywszy na szczeg�ln natur sdu kasacyjnego, kt�ra jest ograniczona do badania, czy prawo zostalo prawidlowo zastosowane, Trybunal jest w stanie zaakceptowa, e procedura stosowana w sdzie kasacyjnym moe by bardziej formalistyczna (mutatis mutandis, Meftah i inni p. Francji [GC], nr 32911/96, 35237/97 i 34595/97, � 41, ECHR 2002-VII). c) Bezplatna pomoc prawna 105. W tym kontekcie Trybunal podkrela, e nie ma obowizku na podstawie Konwencji zapewnienia bezplatnej pomocy prawnej w sporach w postpowaniu cywilnym, jako e zachodzi wyrana r�nica midzy sformulo- waniem art. 6 � 3 (c), kt�ry gwarantuje prawo do bezplatnej pomocy prawnej pod pewnymi warunkami w postpowaniu karnym, i art. 6 � 1, kt�ry nie zawiera adnego odniesienia do bezplatnej pomocy prawnej (Del Sol p. Francji, nr 46800/99, � 20, ECHR 2002-II; Essaadi p. Francji, nr 49384/99, � 30, 26 lutego 2002 r.). 106. Trybunal ponadto przypomina, e wym�g, by odwolujcy si byl reprezentowany przez profesjonalnego adwokata przed sdem kasacyjnym, jak to mialo miejsce w obecnej sprawie, nie moe by sam w sobie uwaany za sprzeczny z art. 6. Ten wym�g jest w spos�b oczywisty zgodny z rol Sdu Najwyszego jako najwyszego sdu badajcego odwolania co do prawa, co stanowi wsp�ln cech system�w prawnych w kilku pastwach czlonkowskich Rady Europy (zob. na przyklad, Gillow p. Wielkiej Brytanii, wyrok z 24 listopada 1986 r., Series A nr 109, � 69; Vacher p. Francji, wyrok z 17 grudnia 1996 r., Reports of Judgments and Decisions 1996-VI, str. 2148-49, �� 24 i 28; Tabor p. Polsce, nr 12285/02, � 42). Jest rol pastw czlonkowskich decydowa, jak wypelni obowizki zapewnienia rzetelnego procesu, wynikajce z Konwencji. 107. Jednake Trybunal musi by pewny, e metoda wybrana przez wladze krajowe w danej sprawie jest zgodna z Konwencj. W realizacji obowizku zapewnienia stronom postpowania cywilnego bezplatnej pomocy prawnej, gdy jest ona przewidziana przez prawo krajowe, pastwo musi ponadto wykaza staranno, aby zapewni tym osobom rzeczywiste i skuteczne korzystanie z praw zapewnionych na mocy art. 6 (Del Sol, R.D. p. Polsce, nr 29692/96 i 34612/97, � 44, 18 grudnia 2001 r.). Spraw kluczow jest r�wnie, by system bezplatnej pomocy prawnej oferowal jednostkom konkretne gwarancje chronice przed arbitralnoci tych, kt�rzy si o ni ubiegaj (Gnahor� p. Francji, nr 40031/98, � 38, ECHR 200-IX). 4. Zastosowanie zasad do fakt�w sprawy 108. Odnoszc si do okolicznoci obecnej sprawy, Trybunal zauwaa na wstpie, e polskie prawo postpowania cywilnego wymaga, by strona postpowania cywilnego byla reprezentowana przez adwokata lub radc prawnego przy sporzdzaniu kasacji przeciwko wyrokowi wydanemu przez sd drugiej instancji, kasacja sporzdzona za przez sam stron, bez zastpstwa procesowego, podlega odrzuceniu przez sd (zob. � 26 powyej). Trybunal akceptuje, e ten wym�g sam w sobie nie moe by uznany za niezgodny z wymogami art. 6 Konwencji. 109. Trybunal ponadto zauwaa w zwizku z obecn spraw, e Sd Apelacyjny we Wroclawiu uwzgldnil wniosek skarcej o przyznanie bezplatnej pomocy prawnej do celu postpowania kasacyjnego. Nastpnie Okrgowa rada adwokacka wyznaczyla adwokata Z.W. do reprezentowania skarcej. Kopia wyroku drugiej instancji zostala mu dorczona w dniu 9 listopada 2004 r. Na podstawie majcych zastosowanie przepis�w prawa krajowego ter- min 30 dni do wniesienia kasacji zaczl biec od tego dnia (zob. � 46 powyej). Uplywal on w dniu 9 grudnia 2004 r. 110. W opinii prawnej datowanej na 3 grudnia 2004 r. adwokat doradzil skarcej, e jego zdaniem kasacja od wyroku sdu apelacyjnego, nie mialaby rozsdnych szans powodzenia. Nastpnie spotkal si ze skarc w swej kancelarii w dniu 6 grudnia 2004 r. Podczas tego spotkania powt�rzyl, e jego zdaniem nie ma podstaw do sporzdzenia kasacji. 111. W zwizku z tym Trybunal podkrela, e niezaleno zawod�w prawniczych jest kluczowa dla skutecznego funkcjonowania rzetelnego wymiaru sprawiedliwoci. Analizujc zakres odpowiedzialnoci pastwa za dzialania adwokat�w wyznaczonych w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej, Trybunal musi mie naleyty wzgld na gwarancje tej niezalenoci. 112. W tym kontekcie Trybunal uwaa, e nie jest rol pastwa zobowizywa adwokata, wyznaczonego z urzdu bd nie, do wszczynania jakichkolwiek postpowa lub wnoszenia jakichkolwiek rodk�w prawnych wbrew jego opinii dotyczcej szans powodzenia takiego dzialania lub rodka. Z natury rzeczy takie wladztwo pastwa byloby szkodliwe dla kluczowej roli niezalenych zawod�w prawniczych w spoleczestwie demokratycznym, kt�ra jest oparta na zaufaniu midzy adwokatami i ich klientami. Trybunal podkrela, e pastwo jest odpowiedzialne za zapewnienie niezbdnej r�wnowagi miedzy, z jednej strony, skutecznym korzystaniem z dostpu do wymiaru sprawiedliwoci, a z drugiej strony, niezalenoci profesji prawniczej. 113. W zwizku z powyszym Trybunal zauwaa, e polski Sd Najwyszy w uchwale z wrzenia 2000 r. podkrelil, e rola adwokata z urzdu powinna by rozumiana jako obowizek udzielenia stronie szeroko rozumianej porady prawnej, w tym r�wnie co do szans powodzenia kasacji w okrelonej sprawie indywidualnej. Uznal przeto, e adwokat z urzdu wyznaczony do sprawy cywilnej moe odm�wi sporzdzenia i wniesienia kasacji (zob. �� 38-43 powyej). Trybunal moe jedynie podpisa si pod t konkluzj. 114. Trybunal jest ponadto zdania, e przy badaniu okolicznoci obecnej sprawy naley mie wzgld na szczeg�lne cechy polskiego systemu bezplatnej pomocy prawnej. W tym wzgldzie Trybunal sdzi, e odmowa przez adwokata z urzdu musi spelnia pewne wymogi. W zwizku z tym Trybunal zauwaa, e majce zastosowanie regulacje krajowe nie precyzowaly ram czasowych, w kt�rych skarca powinna byla by poinformowana o odmowie sporzdzenia kasacji. W momencie, gdy skarca i adwokat spotkali si, termin do wniesienia kasacji uplywal za 3 dni. Trybunal jest zdania, e w okolicznociach obecnej sprawy, byloby niemoliwe znalezienie przez skarc nowego adwokata w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej. 115. W rezultacie kr�tki termin pozostawiony skarcej do podjcia dziala w celu doprowadzenia do sporzdzenia kasacji w jej sprawie nie dawal jej realnych szans wniesienia i bronienia swej sprawy przed sdem kasacyjnym. 116. W wietle okolicznoci sprawy ocenianych jako calo Trybunal jest zdania, e skarca zostala postawiona w sytuacji, w kt�rej zawiodly jej wysilki w celu uzyskania dostpu do sdu w ,,konkretny i skuteczny spos�b" w drodze zastpstwa procesowego przyznanego w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej. 117. W zwizku z powyszym doszlo do naruszenia art. 6 � 1 Konwencji. III. ZASTOSOWANIE ARTYKULU 41 KONWENCJI 118. Art. 41 Konwencji przewiduje: ,,Jeeli Trybunal stwierdzi, e nastpilo naruszenie Konwencji lub jej Pro- tokol�w, oraz jeeli prawo wewntrzne zainteresowanej Wysokiej Ukladajcej si Strony pozwala tylko na czciowe usunicie konsekwencji tego naruszenia, Trybunal orzeka, gdy zachodzi taka potrzeba, o przyznaniu slusznego zadouczynienia pokrzywdzonej stronie". A. Szkoda 119. Skarca dochodzila odszkodowania za szkod materialn i niematerialn w wysokoci 25000 euro. 120. Rzd twierdzil, e w zakresie, w jakim roszczenia skarcej dotyczyly domniemanej szkody materialnej, nie przedstawila ona adnych dowod�w, by wykaza, e rzeczywicie poniosla jak strat. Co do szkody niematerialnej Rzd twierdzil, e suma dana przez skarc byla nadmierna. 121. Trybunal jest zdania, e nie zostalo naleycie udowodnione, e skarca poniosla szkod majtkow w rezultacie naruszenia jej prawa do rzetelnego procesu. Jednake Trybunal akceptuje, e skarca poniosla szkod niemajtkow, kt�ra nie jest w spos�b wystarczajcy zrekompensowana stwierdzeniem naruszenia. Dokonujc oceny na zasadzie slusznoci oraz majc wzgld na okolicznoci sprawy, Trybunal przyznaje skarcej 4000 euro z tego tytulu. B. Koszty i wydatki 122. Skarca, kt�ra otrzymala bezplatn pomoc prawn od Rady Europy w zwizku z dochodzeniem jej sprawy, domagala si 7000 euro tytulem koszt�w i wydatk�w poniesionych w postpowaniu przed Trybunalem. 123. Rzd uznal, e ta kwota jest nadmierna. Prosil Trybunal, by przyznal zwrot koszt�w i wydatk�w, jeli w og�le, tylko w takim zakresie, w jakim zostaly one rzeczywicie i w spos�b konieczny poniesione i byly rozsdne co do wysokoci. 124. Zgodnie z orzecznictwem Trybunalu, skarcy jest uprawniony do zwrotu koszt�w i wydatk�w tylko w takim zakresie, w jakim zostalo wykazane, e zostaly one rzeczywicie i w spos�b konieczny poniesione i byly rozsdne co do wysokoci. W obecnej sprawie, majc na wzgldzie posiadane informacje oraz po- wysze kryteria, Trybunal uwaa za rozsdne przyzna sum 3500 euro za koszty i wydatki zwizane z postpowaniem przed nim, pomniejszone o 1.928,67 euro otrzymane tytulem bezplatnej pomocy prawnej od Rady Europy. C. Odsetki 125. Trybunal uznaje za wlaciwe, by odsetki w razie zwloki zostaly ustalone zgodnie z marginaln stop procentow Europejskiego Banku Centralnego plus trzy punkty procentowe. Z TYCH PRZYCZYN TRYBUNAL JEDNOGLONIE 1. Oddala zarzuty wstpne Rzdu; 2. Uznaje, e doszlo do naruszenia art. 6 � 1 Konwencji; 3. Uznaje, e (a) pozwane pastwo ma wyplaci skarcej w cigu trzech miesicy od dnia, w kt�rym wyrok stanie si prawomocny zgodnie z art. 44 � 2 Konwencji, nastpujce kwoty, kt�re bd przeliczone na walut narodow pozwanego pastwa wedlug kursu z dnia uregulowania nalenoci, lcznie z jakimkolwiek podatkiem, jaki moe by pobrany: (i) 4000 euro (cztery tysice euro) z tytulu szkody niemajtkowej; (ii) 3500 euro (trzy tysice piset euro) z tytulu zwrotu koszt�w i wydatk�w pomniejszone o 1.928,67 euro otrzymane w ramach bezplatnej pomocy prawnej od Rady Europy; (a) za okres od uplywu okrelonego powyej terminu trzymiesicznego do dnia zaplaty nalene bd odsetki zwykle od okrelonej powyej kwoty, naliczone po kursie r�wnym marginalnej stopie procentowej Europejskiego Banku Centralnego, obowizujcej w okresie zwloki, plus o trzy punkty procentowe; 4. Oddala pozostal cz dania skarcej dotyczcego slusznego zadouczynienia. Sporzdzono w jzyku angielskim i obwieszczono pisemnie dnia 22 marca 2007 r., zgodnie z artykulem 77 � 2 i 3 Regulaminu Trybunalu. S�ren NIELSEN Kanclerz Christos ROZAKIS Przewodniczcy Zgodnie z artykulem 45 � 2 Konwencji i artykulem 74 � 2 Regulaminu Trybunalu, opinia r�wnolegla Sdzi Vaji zostala zalczona do niniejszego wyroku. S.N. C.L.R. OPINIA R�WNOLEGLA SDZI VAJI 1. aluj, e nie jestem w stanie podzieli sposobu rozumowania wikszoci w obecnej sprawie. Moje stwierdzenie naruszenia jest oparte na uzasadnieniu odmiennym od zawartego w paragrafach 114 i 115 wyroku. Odnosz si w tym wzgldzie do mojej zgodnej opinii w sprawie Staroszczyk p. Polsce, wyrok z 22 marca 2007 r. 2. W opinii wikszoci, gl�wn przyczyn stwierdzenia naruszenia w obecnej sprawie byl fakt, e � wobec braku regulacji krajowych okrelajcych ramy czasowe, w kt�rych klient powinien zosta powiadomiony o odmowie wniesienia kasacji � skarca spotkala si ze swym adwokatem na zaledwie 3 dni przed uplywem terminu do wniesienia kasacji. Trybunal byl zdania, e w okolicznociach tej sprawy skarca nie moglaby znale nowego adwokata. W rezultacie kr�tki czas, jaki pozostawal skarcej do podjcia jakich dziala w celu sporzdzenia i wniesienia kasacji w jej sprawie przez innego adwokata, nie dawal jej realnych szans wniesienia i bronienia swej sprawy przed sdem kasacyjnym. 3. Zgadzam si, e mialo miejsce naruszenie prawa skarcej w tej sprawie. Jednake chcialabym wykaza, e nie jest konieczne, by wszystkie szczeg�ly mechanizmu bezplatnej pomocy prawnej byly cile regulowane w prawie krajowym (np., ramy czasowe dla odmowy sporzdzenia kasacji). Dostpno, jako i staranno porady udzielanej przez adwokat�w musi by taka sama, niezalenie od tego, czy jest ona udzielana w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej, czy te nie. Gdyby system bezplatnej pomocy prawnej funkcjonowal prawidlowo i skutecznie, czynic bezplatn pomoc prawn dostpn we wszystkich okolicznociach, czas dla skarcej do podjcia dodatkowych krok�w w celu uzyskania porady innego adwokata i sporzdzenia odwolania, nawet na ostatnim etapie przed uplywem terminu do wniesienia kasacji, m�glby by wystarczajcy. Tak wic w ramach skutecznego systemu bezplatnej pomocy prawnej brak czasu, nawet jeli postawil skarc w trudnej sytuacji, sam w sobie nie m�gl by wystarczajcym powodem, by skutkowa naruszeniem prawa skarcej do dostpu do sdu. W tym wzgldzie uwaam, e obecna sytuacja nie moe by por�wnana z t, jaka miala miejsce w sprawie Tabor p. Polsce (skarga nr 12825/02, wyrok z 27 czerwca 2006 r.), w kt�rej Trybunal stwierdzil naruszenie w przypadku, gdy sd krajowy rozpatrywal wniosek skarcego o bezplatn pomoc prawn w spos�b, kt�ry pozostawil go bez realnej szansy poszukiwania pomocy prawnej z wlasnego wyboru do wniesienia kasacji. W opinii Trybunalu spos�b, w jaki wlaciwy sd rozpatrzyl wniosek skarcego o bezplatn pomoc prawn, nie byl zgodny z wymogiem starannoci (zob. Tabor p. Polsce, wyrok cytowany powyej, � 46). Natomiast w obecnej sprawie to istniejce, cho wadliwe, ramy mechanizmu bezplatnej pomocy prawnej jako takie, co wykazano w punkcie 3 mojej zgodnej opinii w sprawie Staroszczyk p. Polsce (cytowanej powyej), postawily skarc w sytuacji, w kt�rej ,,zawiodly jej wysilki w celu uzyskania dostpu do sdu w ,,konkretny i skuteczny spos�b" w drodze zastpstwa procesowego przyznanego w ramach systemu bezplatnej pomocy prawnej" (zob. paragraf 116 wyroku). 73