III CZP 1/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Zakrzewska.Sędziowie SN: R. Czarnecki (spr.), T. Żyznowski.Protokolant: M. Prusaczyk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny K. przeciwko Władysławowi Ś. i Hannie R. o 400.000 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 lutego 1986 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w L. postanowieniem z dnia 2 grudnia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.1)"Czy w sytuacji, gdy powódka w porozumieniu z pozwanym wpłaciła do Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej określoną kwotę stanowiącą 31,5% wkładu budowlanego w zamian za prawo zamieszkiwania z pozwanym w lokalu mieszkalnym później przydzielonym pozwanemu, powódka następnie została wyeksmitowana z tego lokalu, a wkład budowlany został zrewaloryzowany, można przyjąć bezpodstawne wzbogacenie się pozwanego z uszczerbkiem majątku powódki, stanowiące 31,5% zrewaloryzowanego wkładu,2)w przypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy instytucja bezpodstawnego wzbogacenia może mieć odpowiednie zastosowanie również do tzw. bonifikaty części wkładu budowlanego udzielonej pozwanemu?odmawia podjęcia uchwały.Uzasadnienie faktyczneWedług twierdzeń Heleny K., a także twierdzenia córki Władysława Ś. - Hanny R., K. i Ś. pozostawali w konkubinacie.Stosownie do dokumentów w sprawie, w styczniu 1968 r. K. uzyskała członkostwo w Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej. Również i Ś. został przyjęty na członka tej Spółdzielni. W marcu 1968 r. K. wpłaciła 7.000 zł na wkład budowlany. W lipcu 1969 r. Spółdzielnia zawarła z K. i Ś. wstępne porozumienie w sprawie przydziału lokalu mieszkalnego kategorii M-6. W sierpniu 1969 r. K. wniosła dalsze 10.000 zł na wkład budowlany, a w lutym 1971 r. K. i Ś. wnieśli kolejne 22.000 zł na ten wkład. W marcu 1971 r. Spółdzielnia przydzieliła Ś. lokal mieszkalny kategorii M-6, przy czym jako osoby uprawnione do zamieszkania w tym lokalu zostały wymienione: K., jej dwie córki oraz jej matka. W grudniu 1975 r. K. i Ś. dokonali wpłaty 68.900 zł na wkład budowlany. W międzyczasie Ś. uzupełnił pozostałą część tego wkładu. Jego wysokość wynosiła 198.260 zł z tym, że co do 33.673 zł nastąpiło umorzenie kredytu.W październiku 1979 r. Ś. oraz jego żona przenieśli umową darowizny sporządzoną w formie aktu notarialnego prawo do lokalu własnościowego kategorii M-6 na rzecz ich córki R., a ta uzyskała prawomocny wyrok orzekający eksmisję K. i jej córki z tego lokalu w terminie do końca 1981 r. Po uzyskaniu wspomnianego wyroku, R. wszczęła sprawę przeciwko K. i jej córce o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie przez nie z lokalu. W sprawie tej doszło do zawarcia ugody tej treści, że K. i jej córka zobowiązały się wypłacić R. 61.500 zł tytułem wynagrodzenia za okres od dnia otrzymania przez nie pozwu o eksmisję do dnia opuszczenia lokalu. W maju 1982 r. organ administracji państwowej wydał decyzję, mocą której przydzielił K. pomieszczenie zastępcze, a w lipcu 1982 r. K. wraz z córką (i wnuczką) opuściła lokal spółdzielczy i zamieszkała wraz z nimi w wymienionym pomieszczeniu.W lipcu 1983 r. K. wystąpiła przeciwko Ś. i R. o zasądzenie 400.000 zł. W odniesieniu do Ś. wskazała dwie podstawy prawne: jako pierwszą - bezpodstawne uzyskanie przez niego korzyści majątkowej jej kosztem (art. 405 i nast. k.c.); druga - sprowadza się do niewykonania przez Ś. zobowiązania co do wspólnego używania przydzielonego mu lokalu spółdzielczego oraz zaspokojenia w nim potrzeb mieszkaniowych nie tylko K., lecz także członków jej rodziny, i - do stąd wynikłej szkody (art. 471 k.c.). W związku z powyższym, powołała się ona na zbieg wchodzących w rachubę roszczeń (art. 414 k.c.). W stosunku do R. K. podniosła, że przeszedł na nią obowiązek wydania korzyści (art. 407 k.c.).Sąd Rejonowy ustalił m.in., że K. wpłaciła na wkład budowlany 62.550 zł, co stanowi 31,5 procent wkładu, który w 1971 r. był częścią kosztów budowy przypadających na lokal przydzielony Ś. Natomiast w 1983 r. równowartość spółdzielczego prawa do tego lokalu, którą Spółdzielnia byłaby obowiązana uiścić członkowi wyrażała się sumą 1.017.669 zł. Sąd Rejonowy przyjął 31,5 procentowy udział K. w sumie 1.017.669 zł, i zasądził od Ś. oraz R. na rzecz K. 320.464 zł.W rewizji od powołanego wyroku K. zarzuciła, że skoro co do 33.673 zł nastąpiło umorzenie kredytu, to Ś. uzupełnił wkład do wysokości niższej o te 33.673 zł i dlatego jej udział w sumach wniesionych na wkład wynosi 38 procent, a ponadto - należy jej się udział w takiej samej wysokości, przy uwzględnieniu stanu rzeczy z 1983 r., w sumie co do której nastąpiło umorzenie kredytu i z tych przyczyn domaga się zasądzenia dalszych 66.250 zł.Ś. oraz R. zaskarżyli wyrok w części uwzględniającej powództwo.Przy rozpoznawaniu rewizji, Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia wyżej przytoczone zagadnienia prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z rozważań zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 X 1965 r. (OSNCP 1966, poz. 99) wynika, iż okoliczność, że suma wpłacona na wkład budowlany należy do członka spółdzielni mieszkaniowej bez względu na to skąd on ją uzyskał, nie wyłącza istnienia stosunku umownego (nieskutecznego względem spółdzielni) pomiędzy osobą, która dostarczyła członkowi spółdzielni część sumy na ten wkład lub sama ją wpłaciła do spółdzielni a członkiem spółdzielni.Jeżeli uzyskanie korzyści majątkowej kosztem drugiej strony nastąpiło na podstawie porozumienia stron, które ma charakter ważnej czynności prawnej w postaci umowy, chociażby nienazwanej, zatem - nie bez podstawy prawnej, nie stosuje się przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Na tle twierdzeń pozwu czy ustaleń Sądu Rejonowego ma miejsce taki właśnie stan rzeczy. W sprawie nie wchodzą zatem w rachubę przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, tj. art. 405-409 k.c.Według art. 410 § 2 k.c., świadczenie jest nienależne m.in. wtedy, kiedy zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty. Hipoteza tego przepisu zakłada brak podstawy prawnej w chwili dokonania świadczenia, i stąd, na gruncie twierdzeń pozwu oraz ustaleń Sądu Rejonowego, w sprawie nie ma zastosowania również i ten przepis.Zgodnie z art. 410 § 2 k.c. świadczenie jest nienależne także wtedy, kiedy odpadła jego podstawa prawna, a art. 410 § 1 k.c. głosi, że do świadczenia nienależnego stosuje się przepisy art.405-409 k.c. Oznacza to, że gdy istniała podstawa prawna w chwili dokonania świadczenia, lecz później odpadła, przysługuje roszczenie o zwrot wartości uzyskanej korzyści (art. 405 k.c.). Jednakże na tle twierdzeń pozwu i ustaleń Sądu Rejonowego, umowa, która w sprawie była podstawą prawną świadczenia, spełnia przesłanki umowy wzajemnej (art. 487 § 2 k.c.), a w takim wypadku następuje zbieg norm (art. 414 k.c.), który prowadzi do tego, że roszczenie o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania umowy wzajemnej (art. 471, art. 487 i nast. k.c.) wyłącza roszczenie oparte na wspomnianej dyspozycji art. 410 § 2 w zw. z art. 405 k.c. W sprawie i te zatem przepisy nie wchodzą w rachubę.Zagadnienia prawne przedstawione do rozstrzygnięcia dotyczą tylko przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, a te okazują się bezprzedmiotowe przy rozpoznawaniu rewizji.W konsekwencji następuje odmowa podjęcia uchwały (art. 22 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym).Przy uwzględnieniu, że ustawa nie stała i nie stoi na przeszkodzie zawarciu umowy wzajemnej pomiędzy osobą, która wpłaciła do spółdzielni mieszkaniowej część sumy na wkład budowlany a członkiem tej spółdzielni, nie można w odniesieniu do roszczenia o naprawienie szkody powstrzymać się chociażby od dwóch uwag: po pierwsze - że w myśl art. 493 § 1 k.c., gdy jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za którą ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana, druga strona władna jest żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania tego zobowiązania oraz po drugie - że art. 363 § 2 k.c. został umieszczony w przepisach ogólnych zobowiązań i dlatego odnosi się także do odpowiedzialności kontraktowej, a przepis ten stanowi, że wysokość odszkodowania powinna być określona według cen z daty ustalenia odszkodowania.