III CZP 34/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: T. Miłkowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny C. z udziałem Janusza, Karola, Zdzisława, Angeliki i Zofii c. o podział spadku po Stefanie C. i zniesienie współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 27 marca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy przepis art. 1042 § 2 k.c. pozwala określić wartość darowizny dokonanej w postaci określonej kwoty pieniężnej w obowiązującej walucie, na podstawie innego kryterium, gdy pomiędzy datą dokonania tej darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej waluty, w której została dokonana ta darowizna?2. W wypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1 - jakie kryteria mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu wartości darowizny w dacie otwarcia spadku, która została dokonana w obowiązującej walucie?"podjął następującą uchwałę:1. Przepis art. 1042 § 2 k.c. nie wyłącza dopuszczalności określenia realnej wartości darowizny, dokonanej w formie pieniężnej na podstawie innego miernika niż nominalne wartości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli pomiędzy datą dokonania darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza.2. Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można - stosownie do okoliczności - dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości nasunęło się w sprawie o dział spadku w sytuacji, w której w grę wchodzi zaliczenie darowizn na schedę spadkową. Darowizny w formie pieniężnej zostały dokonane przez spadkodawcę w 1977 r. Spadkodawca zmarł w dniu 27 lipca 1982 r. Spadek obejmuje nieruchomość miejską z domem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 5 listopada 1985 r. zaliczył na schedę spadkową darowizny sum pieniężnych dokonane w 1977 r.W uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu Sąd Wojewódzki, cytując treść przepisu art. 1042 § 2 k.c., podkreśla, że gdy chodzi o darowizny w postaci określonych kwot pieniężnych, zaliczenie darowizn według wartości nominalnej może powodować niczym nie usprawiedliwione dysproporcje w rozliczeniach spadkobierców i zniekształcić rzeczywistą wolę spadkodawcy, zgodnie z którą darowizna stanowiła całkowite lub w znacznej części wyposażenie obdarowanego spadkobiercy. Dysproporcje te mogą być tym większe, że w postępowaniu o dział spadku Sąd ustalił jego wartość z daty działu, jeszcze późniejszej od daty dokonania darowizny. Odpowiednie przerachowanie wartości darowizny mogą uzasadniać względy słuszności.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 1042 § 2 k.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili otwarcia spadku. Darowizna może być dokonana w formie rzeczowej lub pieniężnej.W pierwszym wypadku wartość przedmiotu darowizny oblicza się bez żadnych trudności w każdych warunkach ekonomicznych według reguły określonej w artykule 1042 § 2 k.c., a więc według stanu z chwili dokonania, a według cen z chwili otwarcia spadku. W konsekwencji tego przeliczenia pod względem majątkowym z reguły niemalże jednakowa będzie sytuacja spadkobiercy obdarowanego i spadkobiercy, który nie otrzymał darowizny od spadkodawcy.W normalnych warunkach gospodarczych podobnie przedstawiałaby się sytuacja spadkobierców, gdyby któryś z nich otrzymał darowiznę w formie pieniężnej. Wartość całej bowiem pozostałej schedy spadkowej będzie oceniana za pomocą tego samego pieniądza, pieniądza o tej samej lub bardzo zbliżonej sile nabywczej.Do całkiem innego wyniku dochodziłoby się w warunkach inflacji, gdyby wartość darowizny w formie pieniężnej wyrażać miała w późniejszej dacie otwarcia spadku suma nominalna darowizny dokonanej w okresie, w którym nie odczuwało się wpływu inflacji na stosunki cywilnoprawne.Jednakże nie ma żadnych uzasadnionych ani ekonomicznych, ani moralnych, ani też familijno-spadkowych racji, aby inaczej, mniej korzystnie traktować spadkobierców w zależności od tego, czy darowizna była dokonana w postaci rzeczy, czy też w formie pieniężnej.Forma darowizny musi być w ostatecznym wyniku traktowana jako coś przypadkowego, z punktu widzenia wartości. Istotne znaczenie należy nadawać realnej wartości darowizny bez względu na jej formę. Wymaga podkreślenia, że pieniądz sam w sobie nie przedstawia wartości, istotne znaczenie ma jego siła nabywcza.Przedstawioną wykładnię umożliwia ratio legis instytucji zaliczania darowizn na schedę spadkową. Celem instytucji zaliczania darowizn jest w istocie przywrócenie w ostatecznym wyniku gospodarczym proporcji, w jakich niektórzy ze spadkobierców są powołani do dziedziczenia z ustawy, naruszonych na skutek tego, że jeden lub kilku spadkobierców otrzymało za życia spadkodawcy przysporzenie majątkowe w formie darowizny, a pozostali darowizn nie otrzymali.Dopiero przyjęcie zasady, według której dopuszczalne jest określenie realnej wartości darowizny dokonanej w formie pieniężnej na podstawie innego miernika niż nominalna wartość określonej kwoty pieniężnej, umożliwia zrealizowanie funkcji zaliczania darowizn na schedę poprzez przywrócenie właściwych ekonomicznie proporcji udziałów poszczególnych spadkobierców.Tego rodzaju wykładnię uzasadnia też etos prawa w postaci zasad współżycia społecznego, które powinny odgrywać istotną rolę w sferze prawa rodzinnego i związanego z nim prawa spadkowego. Wbrew pozorom przedstawionej wykładni art. 1042 § 2 k.c. nie podważa zasada nominalizmu (art. 358 k.c.). W rozważanym wypadku zaliczania darowizn na schedę spadkową nie chodzi o "spełnienie świadczenia pieniężnego" w rozumieniu art. 358 § 2 k.c. Zaliczenie darowizn na schedę spadku jest operacją ponadto tylko w stosunku między spadkobiercami. Operacja ta ma charakter wyłącznie rozliczeniowy.Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można - stosownie do okoliczności - dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny. Elementem porównawczym może być też porównanie kwot pieniężnych, stanowiących przedmiot darowizn, z wartością majątku spadkodawcy w dacie dokonywania darowizn. W każdym razie w tym zakresie konieczne może okazać się korygowanie wyliczeń zasadami współżycia społecznego.Z tych wszystkich względów przedstawione zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć w sposób sformułowany w sentencji uchwały.