III CZP 46/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki.Sędziowie SN: K. Kołakowski (spraw.), K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa W. G. przeciwko J. P. o podwyższenie wynagrodzenia za ustanowienie służebności gruntowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym z dnia 15 września 1986 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w W. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 1986 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zasądzone wynagrodzenie za ustanowioną służebność drogi koniecznej w formie świadczeń okresowych, może być podwyższone z powodu spadku siły nabywczej pieniądza na zasadzie art. 145 k.c.",podjął następującą uchwałę:wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej (art. 145 i 146 k.c.) nie podlega zmianie także wówczas, gdy obowiązek jego zapłaty określony został w formie świadczeń okresowych.Uzasadnienie faktyczneW rewizji od wyroku oddalającego - z braku podstaw prawnych - żądanie podwyższenia wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej, określonego w wydanym w 1973 r. postanowieniu w formie kwoty pieniężnej płatnej rocznie, powódka zrzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 907 § 1 i 2 k.c., a mianowicie przyjęcie, że świadczenie okresowe jest świadczeniem ostatecznym i jego wysokość nie może być zmieniona. Zdaniem rewidującej, wynagrodzenie za korzystanie z drogi koniecznej należałoby - wobec braku szczególnego przepisu - traktować analogicznie do renty z art. 907 k.c., do której jest zbliżone okresowością jego płatności. Wszystkie zaś świadczenia okresowe mogą być podwyższone w wypadku zmiany okoliczności.Przy rozpoznawaniu tej rewizji Sąd Wojewódzki uznał za budzące poważne wątpliwości przedstawione zagadnienie prawne, wskazując w uzasadnieniu, że zróżnicowany charakter przesłanek, od których zależy w tego rodzaju sprawach wysokość ustalanego wynagrodzenia i rozmaitość form, w jakich może być ono przyznane, powodują wątpliwości, co do możliwości przewidywania i uwzględnienia skutków obniżenia się siły nabywczej pieniądza. Jeżeli bowiem pod drogę konieczną przeznaczone były nieużytki, wynagrodzenie określono w formie okresowych świadczeń w naturze lub dokonano między zainteresowanymi "wymiany gruntów", sytuacja uprawnionego byłaby korzystniejsza niż wówczas, gdy zasądzono na jego rzecz wynagrodzenie pieniężne płatne okresowo. Bardziej więc odpowiednie gospodarczo okazywałoby się świadczenie jednorazowe. Te rozważania - zwłaszcza w odniesieniu do konkretnej sytuacji, gdy wynagrodzenie ustalono przed 13 laty - przemawiają za tym, że utrzymanie go na dotychczasowym poziomie byłoby - jako powodujące straty wówczas nieprzewidywane - gospodarczo i społecznie niesłuszne. Pozwany ponadto podniósł zarzut, że zmniejszył się obszar nieruchomości zajęty pod drogę konieczną, a zatem dalszą wątpliwość budzi to, czy z tego względu może nastąpić na podstawie art. 145 k.c. zmiana treści i sposobu wykonywania służebności z uwzględnieniem także obecnej wartości pieniądza. Ostatecznie - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - bardziej przekonywujące są argumenty przemawiające za udzieleniem pozytywnej odpowiedzi na przedstawione pytanie.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Stosownie do art. 33 § 1 zd. pierwsze i art. 34 prawa rzeczowego ustanowienie służebności drogi koniecznej następowało za odszkodowaniem, które w braku porozumienia między zainteresowanymi - mogło być oznaczone bądź w zryczałtowanej sumie pieniężnej, bądź w rencie włożonej jako ciężar realny na nieruchomość zobowiązanego do odszkodowania.W przepisach kodeksu cywilnego przy unormowaniu własności i innych praw rzeczowych konsekwentnie odstąpiono od pojęcia odszkodowania, wprowadzając w to miejsce pojęcie wynagrodzenia lub "stosownego" czy "odpowiedniego" wynagrodzenia (por. art. 145 § 1, art. 151 zd. drugie, art. 231 § 1 i 2, art. 291 czy art. 294 k.c.).Jak na to wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 stycznia 1969 r., sygn. akt III CRN 379/68 (OSNCP 1969, z. 12, poz. 223), w przepisach kodeksu cywilnego nie określono jednak sposobu oznaczania tego wynagrodzenia. Stwierdzając, iż wynagrodzenie może mieć i często właśnie ma charakter świadczeń okresowych, Sąd Najwyższy uznał, że gdyby ustawodawca zamierzał wprowadzić tylko jednorazowe wynagrodzenie, to niewątpliwie musiałoby to znaleźć wyraz w treści art. 145 k.c. Uznając zatem, że przewidziane w art. 145 k.c. wynagrodzenie za ustanowione drogą konieczną może mieć także charakter świadczenia okresowego, wskazano równocześnie, iż za taką wykładnią przemawiają również względy społeczno-gospodarcze, gdyż jednorazowe wynagrodzenie może stanowić zbyt uciążliwe obciążenie ze szkodą dla gospodarstwa, a zatem właściwe oznaczenie sposobu wynagrodzenia wymaga ustalenia sytuacji gospodarczej i osobistej żądającego ustanowienia takiej służebności oraz właściciela gruntów sąsiednich.Potwierdzając to stanowisko, w uchwale z dnia 1 grudnia 1970 r., sygn. akt III CZP 68/70 (OSNCP 1971, z. 5, poz. 81) przyjęto, iż choć wynagrodzenie przewidziane w art. 145 k.c. ma z istoty swej w zasadnie charakter pieniężny (mieści w sobie bowiem naprawienie szkody) i może mieć charakter świadczenia jednorazowego, bądź świadczeń okresowych, to w szczególnie uzasadnionych wypadkach może być zastąpione obciążeniem nieruchomości wnioskodawcy służebnością gruntową, polegającą na korzystaniu przez właściciela nieruchomości obciążonej z przygranicznego pasa gruntu.W literaturze podniesiono, że przyznanie wynagrodzenia w formie świadczenia okresowego jest w istocie rozłożeniem zasądzonego świadczenia na raty (art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).Wyrażono również pogląd odmienny, że wynagrodzenie tak oznaczone ma charakter renty pieniężnej, do płatności której pomocniczo można sięgać do art. 904 k.c.W dotychczasowych wypowiedziach charakter wynagrodzenia przewidzianego m.in. w przepisie art. 145 § 1 k.c. nie był rozważany z punktu widzenia wpływu sposobu jego określenia na możliwość domagania się w przyszłości zmiany jego wysokości. Nie rozważano również, czy sam przepis art. 145 k.c. stanowić może podstawę żądania zmiany treści i sposobu wykonywania ustanowionej służebności.Stosownie do art. 523 k.p.c. prawomocne postanowienia orzekające co do istoty sprawy nie mogą być zmienione lub uchylone, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przepisy dla poszczególnych rodzajów spraw rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym, w tym odnoszący się do ustanowienia drogi koniecznej przepis art. 626 k.p.c. nie przewidują takiej możliwości. Prowadzi to do stwierdzenia, że niewątpliwie brak jest podstaw do domagania się zmiany wynagrodzenia z art. 145 k.c. wówczas, gdy zasądzono je jednorazowo. Uprawnienie właściciela nieruchomości obciążonej do żądania zmiany treści lub sposobu wykonywania albo zalesienia ustanowionej służebności gruntowej (art. 291 i 294 k.c.) uwarunkowane zostało wynagrodzeniem z jego strony na rzecz właściciela nieruchomości władnącej, a zatem i te unormowania nie mogą stanowić podstawy zmiany samej wysokości wynagrodzenia zasądzonego od korzystającego ze służebności.Niewątpliwie nie byłoby również podstaw do żądania zmiany wysokości przyznanego wynagrodzenia wówczas, gdy obowiązek jego zapłaty rozłożony został na raty na podstawie art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., takie bowiem rozstrzygnięcie wiążąco określa także samą wysokość zasądzonego świadczenia.Sąd Wojewódzki uznał za uzasadnioną potrzebę zmiany wynagrodzenia ustalonego "w formie renty" z uwzględnieniem zmiany zachodzących w stosunkach gospodarczych przy oparciu się na przepisie art. 145 k.c., z "pomocniczym" jedynie sięganiem do art. 907 k.c. Dopuszczalności jednak przyszłego weryfikowania wysokości wynagrodzenia w samej treści art. 145 k.c. nie przewidziano, a zatem nie może on być uznany za przepis stanowiący inaczej w rozumieniu art. 523 k.p.c. Sąd ten zdaje się podzielać również argument podniesiony w rewizji powódki, że zasądzone w ramach wynagrodzenia z art. 145 k.c. świadczenia okresowe są tą okresowością płatności zbliżone do renty, w stopniu uzasadniającym "pomocnicze" sięganie do art. 907 k.c.Zrównanie jednak wynagrodzenia z art. 145 k.c. z rentą, nawet na takiej drodze lub z powołaniem się na analogię, nie jest uzasadnione. Przede wszystkim wymaga uwzględnienia wola ustawodawcy stanowczo wyrażona przez odstąpienie od dopuszczalności przyznania renty (art. 32, 33 i 34 pr. rzecz.) i wprowadzenie w przepisach kodeksu cywilnego jednolicie pojęcia wynagrodzenia. Także jednak w stanie prawnym poprzedzającym ten kodeks chodziło o rentę włożoną na nieruchomość, jako ciężar realny, a więc o szczególne świadczenie mieszczące się w systemie ówczesnego prawa rzeczowego i korzystające ze szczególnego zabezpieczenia. Nie przesądzało to także wówczas dopuszczalności podwyższenia tego świadczenia w razie zmiany okoliczności, skoro chodziło o oznaczone świadczenia okresowe (art. 592 i 597 k.z.).Z tego zapewne względu, Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 17 stycznia 1969 r. posłużył się konstrukcją - nie renty - a świadczeń okresowych, jako dopuszczalnej formy wynagrodzenia. Przesłanki, od których uzależniono wówczas wybór tej formy, sprowadzają się w istocie do okoliczności, od których - według art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - zależy możliwość rozłożenia zasądzonego świadczenia na raty. W obu bowiem wypadkach ocena sytuacji obu zainteresowanych dokonywana jest w chwili orzekania (art. 316 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), a przyznanie zryczałtowanej sumy pieniężnej bądź wynagrodzenia płatnego okresowo (w ratach) nie jest wynikiem przewidywania i dopuszczenia przyszłej możliwości zmiany wysokości prawomocnie ustalonej kwoty wynagrodzenia płatnego okresowo.Przypisanie pojęciu "świadczenia okresowego" odmiennego znaczenia musiałoby - jak trafnie podniósł Sąd Wojewódzki - prowadzić do oczywiście przypadkowych skutków. Gdyby bowiem w postanowieniu ustanawiającym służebność drogi koniecznej wynagrodzenie określono jako świadczenie jednorazowe lub z rozłożeniem go jedynie na raty, to możliwość ubiegania się o zmianę jego wysokości (i to przez obie zainteresowane strony) byłaby - co przyjął także Sąd Wojewódzki - niewątpliwie nieuzasadniona i wyłączona. Zatem tylko przypadkowo, gdy wynagrodzenie w oznaczonej według ówczesnych okoliczności wysokości zasądzono jako świadczenie okresowe, mogłaby być rozważana "posiłkowa" podstawa z art. 907 § 2 k.c. Także i ten wzgląd przemawiać musi przeciwko uznaniu, że sama "okresowość" zasądzonych w określonej wysokości świadczeń może przemawiać za dopuszczalnością ich zmiany.Nadto orzeczenie Sądu o ustanowieniu za wynagrodzeniem potrzebnej służebności drogowej zapada wówczas, gdy zainteresowani nie mogą uzgodnić możliwości korzystania z drogi we własnym zakresie. Wynagrodzenie płatne okresowo mogłoby być zatem uznane za bliższe świadczeniu z umowy renty, a nie renty, której obowiązek wynika z ustawy i do której odnosi się możliwość przewidziana w art. 907 § 2 k.c.Dodatkowego argumentu może dostarczyć także posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciem wynagrodzenia również w innych - powołanych już - przepisach dotyczących praw rzeczowych, w tym i w art. 151 i 231 k.c. W sytuacjach normowanych tymi przepisami w praktyce przyznawane jest wynagrodzenie jednorazowe, a zatem również bez możliwości ubiegania się w przyszłości o zmianę jego wysokości, choć przesłanki jego ustalenia są w istocie te same, co przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej.Sąd Wojewódzki podniósł również wątpliwość, czy twierdzenia pozwanego o zmianie granic nieruchomości stron mogłyby prowadzić do zmiany z tego powodu treści i sposobu wykonywania służebności "w trybie art. 145 k.c. z uwzględnieniem obecnej wartości pieniądza".W odniesieniu do tej kwestii stwierdzić należy, że w przepisie art. 145 k.c. nie mieści się upoważnienie do zmian także i tych elementów rozstrzygnięcia zawartego w prawomocnym postanowieniu. Do ewentualnej zmiany treści lub sposobu wykonywania służebności gruntowej względnie jej zniesienia dojść może jedynie na podstawie - powołanych już - przepisów art. 291 i 294 k.c., dotyczących również służebności drogowej ustanowionej na podstawie art. 145 k.c. Przesłanki wskazane w tych przepisach nie były jednak w sprawie ani podnoszone, ani wykazane.Z tych względów i na podstawie art. 391 k.p.c. Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w podjętej uchwale.