IV CZ 144/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), K. Strzępek.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Rady Nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. przeciwko Centralnemu Związkowi Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego w W. i Kazimierzowi G. o uchylenie uchwały na skutek zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 24 czerwca 1986 r.:postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Krakowa-Krowodrzy.Uzasadnienie faktyczneRada Nadzorcza Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w K. wniosła do Sądu Wojewódzkiego w Krakowie pozew przeciwko Centralnemu Związkowi Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego w W. i Kazimierzowi G. o uchylenie uchwały nr 43 Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 24 marca 1983 r. w sprawie odwołania Kazimierza G. z zarządu powodowej Spółdzielni.Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 27 czerwca 1986 r. stwierdził swoją niewłaściwość miejscową i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie. W uzasadnieniu tego postanowienia podniesiono, że zgodnie z art. 51 § 2 prawa spółdzielczego uchwałę o odwołaniu członka zarządu mogą zaskarżyć zarówno spółdzielnia reprezentowana przez radę, jak i odwołany członek zarządu. Skoro w niniejszej sprawie powództwo wytoczyła spółdzielnia, to odwołany członek zarządu może występować jedynie w charakterze interwenienta ubocznego po stronie powodowej. Tym samym usytuowanie b. członka zarządu powodowej spółdzielni po stronie pozwanej jest błędne. Po stronie pozwanej powinien występować jedynie Centralny Związek Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego, a zatem właściwość miejscową sądu określa art. 30 k.p.c.Postanowienie to zaskarżyła strona powodowa wnosząc o jego uchylenie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Roszczenie strony powodowej oparte jest na przepisie art. 51 § 2 prawa spółdzielczego. Zgodnie z tym przepisem spółdzielnia - reprezentowana przez radę - i odwołany członek zarządu mogą zaskarżyć do sądu uchwałę właściwego centralnego związku o odwołaniu członka zarządu. Na tle tego unormowania mogą powstać istotne wątpliwości, kto reprezentuje w takiej sprawie stronę powodową i stronę pozwaną. Możliwa bowiem jest koncepcja, że spójnik "i" użyty między słowami "spółdzielnia" oraz "odwołany członek zarządu " oznacza, iż ustawodawca uznał udział obydwu tych podmiotów w takiej sprawie po stronie powodowej za konieczny w rozumieniu art. 195 § 1 k.p.c. Jeśli zaś tak, to w razie wytoczenia powództwa tylko przez jeden z tych podmiotów sąd zawiadamia drugi podmiot na podstawie art. 195 § 2 k.p.c. o toczącym się procesie. Przy takiej koncepcji stronę pozwaną reprezentowałby wyłącznie Centralny Związek.Tę koncepcję należy odrzucić przynajmniej z dwóch względów: po pierwsze, w myśl przyjętej zasady, że nikogo nie wolno zmusić do tego, aby stał się powodem w sprawie, art. 195 § 1 k.p.c. przewiduje na wypadek dostrzeżenia przez sąd współuczestnictwa koniecznego po stronie powodowej jedynie zawiadomienie osoby, która powinna być powodem, a osoba ta może przystąpić do sprawy w takim charakterze, ale pozostawione to jest jej uznaniu; po wtóre, odwołanie narusza przede wszystkim interes prawny członka, brak więc byłoby jakichkolwiek racji społecznych uzasadniających uzależnienie ochrony tego interesu od woli spółdzielni wytoczenia powództwa łącznie z członkiem (nie można wręcz wykluczyć i takiej sytuacji, iż spółdzielni - z różnych względów - odpowiada to, że prezesa zarządu odwołał centralny związek).Jeżeli odrzucić przedstawioną wyżej koncepcję, to należy przyjąć, iż w art. 51 § 2 prawa spółdzielczego wymieniono jedynie kolejne dwa podmioty, z których każdy jest legitymowany do samodzielnego wytoczenia i dalszego popierania powództwa. Tym samym nie mamy tu do czynienia ze współuczestnictwem koniecznym po stronie powodowej. Przyjęcie tej słusznej koncepcji pociąga za sobą określone implikacje. Zauważyć bowiem należy, że każda sprawa, w której kwestionuje się odwołanie członka zarządu, dotyczy - i to chyba w równym stopniu - zarówno praw spółdzielni, jak i odwołanego członka. Powstaje zatem problem, czy można dopuścić do tego, aby spór toczył się bez udziału któregokolwiek z zainteresowanych podmiotów (spółdzielni i odwołanego członka zarządu), skoro wyrok wobec podmiotu nie uczestniczącego w procesie byłby nieskuteczny (art. 366 k.p.c.). Jeśli zatem wyjść z tych założeń, to można byłoby bronić tezy, iż w rozważanej sytuacji mamy do czynienia ze współuczestnictwem koniecznym, tyle tylko, że po stronie pozwanej. Oznaczałoby to, że w razie wytoczenia powództwa tylko przez spółdzielnię sąd wezwałby do udziału w sprawie w charakterze pozwanego odwołanego członka zarządu, gdyby zaś powództwo wytoczył tylko odwołany członek zarządu, dopozwanoby spółdzielnię.Treść art. 51 § 2 prawa spółdzielczego sprzeciwia się przyjęciu tezy, iż w rozważanej sytuacji mamy do czynienia ze współuczestnictwem koniecznym po stronie pozwanej. Należy przecież zauważyć, że przepis ten wyraźnie przyznaje zarówno spółdzielni, jak i odwołanemu członkowi zarządu legitymację czynną. Nie można zatem przyjąć takiej wykładni tego przepisu, która w rzeczywistości pozostaje z nim w sprzeczności. W istocie bowiem do takiej sprzeczności dochodzimy wówczas, jeśli w procesie z art. 51 § 2 prawa spółdzielczego przyznalibyśmy legitymację bierną spółdzielni lub odwołanemu członkowi zarządu, a przepis ten jednoznacznie mówi o legitymacji czynnej. Nie bez znaczenia jest i to, że podmiot dopozwany mógł reprezentować w sprawie inne stanowisko aniżeli centralny związek, a w szczególności uznać powództwo. Wreszcie podnieść należy, że skoro nie do przyjęcia jest koncepcja o współuczestnictwie koniecznym po stronie powodowej, to - wobec jednoznacznej treści art. 51 § 2 prawa spółdzielczego - nie jest możliwe współuczestnictwo konieczne po stronie pozwanej.Odrzucenie koncepcji współuczestnictwa koniecznego zarówno czynnego, jak i biernego w procesie na tle art. 51 § 2 prawa spółdzielczego uzasadnia rozważenie sytuacji procesowej podmiotu (spółdzielni lub odwołanego członka zarządu), który nie uczestniczył w procesie o uchylenie uchwały centralnego związku. Interesy tego podmiotu w pełni zabezpiecza instytucja interwencji ubocznej. Zgodnie z art. 76 k.p.c. ten, kto ma interes prawny w tym, aby sprawa została rozstrzygnięta na korzyść jednej ze stron, może w każdym stanie sprawy, aż do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji, przystąpić do tej strony. Oznacza to, że gdy powództwo z art. 51 § 2 prawa spółdzielczego wytoczył tylko odwołany członek zarządu, to spółdzielnia może przystąpić do procesu w charakterze interwenienta ubocznego zarówno po stronie powoda, jak i pozwanego centralnego związku, w razie zaś wytoczenia powództwa tylko przez spółdzielnię, odwołany członek zarządu może zgłosić interwencję uboczną po stronie powodowej. Ponieważ z istoty spornego stosunku prawnego wynika, że wyrok w takim procesie ma odnieść bezpośredni skutek prawny między interwenientem a przeciwnikiem strony, do której interwenient przystąpił, to - zgodnie z art. 81 k.p.c. - do stanowiska interwenienta w procesie stosuje się odpowiednie przepisy o współuczestnictwie jednolitym.Powstaje wreszcie do rozważenia sytuacja, gdy spółdzielnia lub odwołany członek zarządu nie zgłosił interwencji ubocznej, mimo przypozwania (art. 84-85 k.p.c.). W szczególności chodzi o odpowiedź na pytanie, czy w tej sytuacji wyrok sądu uchylający uchwałę centralnego związku będzie wiązał podmiot, który nie uczestniczył w procesie (spółdzielnię lub odwołanego członka zarządu). Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi pozytywnej, mimo że w art. 51 § 2 prawa spółdzielczego brak w tym względzie wyraźnego postanowienia. Należy jednak zauważyć, że nie jest to - na tle prawa spółdzielczego - jedyny przypadek, w którym należy prezentować taki pogląd mimo braku wyraźnego unormowania. Przykładowo jedynie można wskazać, że w art. 43 prawa spółdzielczego brak jest odpowiednika art. 42 § 7 tego prawa, a panuje zgodny pogląd, iż orzeczenie sądowe uwzględniające powództwa jest skuteczne wobec wszystkich. Brak jest uzasadnionych racji, aby na tle art. 51 § 2 prawa spółdzielczego prezentować pogląd odmienny. Marginesowo jedynie należy zauważyć, że uwzględnienie żądania z art. 51 § 2 prawa spółdzielczego poprzez uchylenie uchwały centralnego związku w przedmiocie odwołania członka zarządu nie może nastąpić bez jego zgody. Chodzi bowiem o uchwały kształtujące indywidualne prawa. Oznacza to potrzebę uzyskania oświadczenia odwołanego członka zarządu w tym przedmiocie, i to także wówczas, gdy nie występuje on w procesie jako powód lub interwenient uboczny po stronie powodowej.Powyższe rozważania zatem prowadzą do następującego wniosku, że zgodnie z art. 51 § 2 prawa spółdzielczego zarówno spółdzielnia, jak i odwołany członek zarządu są legitymowani do samodzielnego wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały centralnego związku w przedmiocie odwołania członka zarządu tej spółdzielni; w razie wytoczenia powództwa tylko przez spółdzielnię lub tylko przez odwołanego członka zarządu drugi z uprawnionych podmiotów może wstąpić do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego (art. 76 k.p.c.).Przenosząc te rozważania do konkretnej sprawy stwierdzić należy, że rację ma Sąd Wojewódzki, iż odwołany członek zarządu może występować w tym sporze w charakterze interwenienta ubocznego po stronie powodowej. Chodzi jednak o to, że skoro przez powodową spółdzielnię został on wskazany jako strona pozwana, obok centralnego związku, to odmowa przyznania mu przez sąd legitymacji biernej może skutkować (jeżeli powództwo wobec niego nie zostanie cofnięte w dalszym toku postępowania) jedynie oddalenie powództwa wobec tegoż pozwanego. W inny sposób sąd nie jest władny decydować o istnieniu lub braku legitymacji biernej (pomijając uprawnienie wynikające z art. 194, 198 k.p.c.), a w szczególności decydować o tym w ramach przepisów o właściwości miejscowej.Skoro strona powodowa wskazała w pozwie jako pozwanych Centralny Związek i odwołanego członka zarządu, to znajduje w sprawie zastosowanie art. 43 § 1 k.p.c. Z tego też względu zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu (art. 397 § 2 i art. 388 § 1 k.p.c.), z tym iż sprawę przekazano do rozpoznania sądowi rejonowemu, jako rzeczowo właściwemu zgodnie z art. 17 pkt 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86).