II CR 292/86

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 27 października 1986 r. sprawy z powództwa Stanisława P. przeciwko Skarbowi Państwa -Naczelnikowi Gminy w Ł. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koninie z dnia 24 czerwca 1986 r. - zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w ten sposób, że zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1 801 958 zł z odsetkami obniżył do kwoty 978 573 zł (dziewięćset siedemdziesiąt osiem tysięcy pięćset siedemdziesiąt trzy złote) z odsetkami, a koszty postępowania pomiędzy stronami wzajemnie zniósł; w pozostałej części rewizję oddalił i nie obciążył powoda kosztami postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePrawomocną decyzją z 30 czerwca 1977 r. Naczelnik Gminy w L., w trybie przepisów ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), przejął z urzędu na własność Państwa gospodarstwo rolne powoda Stanisława P. o powierzchni 16,07 ha, położone we wsi P.; przy czym faktyczne przejęcie tego gospodarstwa nastąpiło dnia 13 marca 1978 r.Wojewoda w K., działając z urzędu, decyzją z 28 sierpnia 1981 r. stwierdził nieważność wymienionej wyżej decyzji Naczelnika Gminy - wskutek naruszenia przepisu art. 156 § 1 kpa; po czym gospodarstwo w końcu 1983 r. zwrócone zostało powodowi. Ponieważ następnie tenże Wojewoda decyzją z 12 lipca 1985 r. odmówił w całości żądania powoda z 5 kwietnia 1984 r. o przyznanie odszkodowania za skutki bezprawnego wyzbycia go posiadania gospodarstwa, przeto w pozwie, wniesionym z zachowaniem terminu trzydziestu dni z art. 160 § 5 kpa, domagał się on zasądzenia na jego rzecz od Skarbu Państwa odszkodowania, określonego ostatecznie w toku sprawy na sumę 1 998 487 zł z odsetkami, z tytułu pozbawienia go czynszu dzierżawnego i z tytułu dewastacji zabudowań.Pozwany Skarb Państwa, Naczelnik Gminy w L., uznał pierwsze z wymienionych roszczeń, a wniósł o oddalenie tego drugiego roszczenia.Uwzględniając częściowo oba roszczenia, Sąd Wojewódzki, po zasięgnięciu opinii biegłych z dziedziny rolnictwa i budownictwa, ustalił, że suma utraconego czynszu za okres pięcioletni z wydzierżawionego już poprzednio przez powoda gospodarstwa wynosi 823 385 zł, a natomiast strata wskutek dewastacji zabudowań, które w wymienionym okresie nie były konserwowane i remontowane, wynosi 978 573 zł, czyli łącznie szkoda powoda, podlegająca wyrównaniu na podstawie art. 418 § 1 kc, wynosi 1 801 958 zł.Wyrok powyższy w części uwzględniającej powództwo zaskarżony został przez pozwanego, który w rewizji przytoczył zarzuty z art. 368 pkt 1, 3 i 4 kpc.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Instytucja odszkodowania za wydanie decyzji dotkniętej nieważnością, wprowadzona nowelą do kpa w art. 160, przewiduje mieszany, administracyjno-sądowy tryb postępowania. W pierwszym, wstępnym stadium postępowania o odszkodowanie orzeka organ administracji państwowej, który stwierdził nieważność decyzji. Strona niezadowolona z decyzji organu nadzoru, wydanej w postępowaniu administracyjnym, może wnieść powództwo do sądu powszechnego, gdzie - w drugim, zasadniczym stadium postępowania odszkodowawczego - sprawa, o charakterze cywilnym, toczy się od początku. Wprawdzie przepis art. 160 § 5 kpa przyznaje uprawnienie do wytoczenia powództwa stronie niezadowolonej "z przyznanego jej odszkodowania", jednakże powinno być oczywiste, że takie uprawnienie służy tym bardziej stronie, której w ogóle odmówiono odszkodowania, a więc w razie wydania decyzji całkowicie negatywnej. Przeciwko ścisłej interpretacji tego przepisu, według której Sąd byłby właściwy do rozpoznania tylko spornej kwestii w wysokości przyznanego decyzją administracyjną odszkodowania, przemawia przede wszystkim ratio legis noweli do kpa, która w tego rodzaju sprawach otworzyła drogę sądownictwa powszechnego dla ochrony interesów strony nieuwzględnionych w ostatecznej decyzji administracyjnej. Przyjąć zatem należy, iż powód legitymowany był w rozumieniu wymienionego przepisu do wytoczenia powództwa.Ponieważ do dochodzonego w tej sprawie odszkodowania stosuje się - z mocy art. 160 § 2 kpa - przepisy kodeksu cywilnego, przeto w świetle hipotezy art. 361 § 2 kc stwierdzić należy, iż tylko roszczenie pozwu w wysokości 978 573 zł z tytułu odszkodowania za częściowe zniszczenie budynków mogło zostać zakwalifikowane jako "szkoda rzeczywista", o której mowa w art. 160 § 1 kpa (damnum emergens), polegająca na pomniejszeniu aktywów majątku poszkodowanego, czyli na ubytku czegoś, co się w nim znajdowało; natomiast utracenie spodziewanych korzyści (lucrum cessans) w postaci czynszu z wydzierżawionej nieruchomości nie stanowi zmiany istniejącego stanu rzeczy w zakresie majątku poszkodowanego, nie jest więc rzeczywistą szkodą. Pomimo to, że właśnie roszczenie w wysokości 823 385 zł uznane zostało przez pozwanego, nie podlegało ono uwzględnieniu - stosownie do art. 213 § 2 kpc - jako pozbawione podstawy prawnej z art. 160 § 1 kpa.Pierwsze z wymienionych roszczeń trafnie zostało uwzględnione, jednakże w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przytoczono błędnie jako podstawę prawną przepis art. 418 § 1 kc. Według cytowanego już wyżej art. 160 § 2 kpa do odszkodowania w tego rodzaju sprawie stosuje się przepisy kodeksu cywilnego, z wyraźnym wyłączeniem właśnie tego przepisu. Dochodzenie roszczenia uzależnione jest od stwierdzenia winy sprawcy szkody w sposób szczególny. Wchodzi mianowicie w grę zastosowanie ogólnej normy art. 417 § 1 kc, według której przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa jest wprawdzie wina funkcjonariusza, jednakże bez ograniczeń co do środków jej udowodnienia. Ponieważ samo stwierdzenie nieważności decyzji przesądza o bezprawności i winie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, poszkodowany powinien jedynie wykazać, że szkoda, jaką poniósł, pozostaje w normalnym związku przyczynowym z wydaniem przez organ administracji państwowej decyzji dotkniętej nieważnością, a ponadto wykazać wysokość szkody rzeczywiście przez niego poniesionej. W sprawie niniejszej zachodzą niewątpliwie wymienione przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa - w odniesieniu do drugiego z omówionych roszczeń pozwu.Uznać na koniec trzeba za chybiony zarzut rewizyjny obrazy art. 160 § 6 kpa. Powód z roszczeniem o odszkodowanie wystąpił w dniu 5 kwietnia 1984 r. do właściwego w pierwszej kolejności organu administracji państwowej, który stwierdził nieważność decyzji - a więc przed upływem trzech lat od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja tego organu wydana dnia 28 sierpnia 1981 r. Ze względu na szczególne uregulowanie w tym wypadku terminu przedawnienia nie ma tutaj zastosowania ogólna norma art. 442 § 1 kc, na który powołuje się skarżący.W tym stanie rzeczy oraz na podstawie art. 390 § 1, art. 387, 100 i 102 kpc orzeczono jak w sentencji.