III CZP 68/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: S. Dmowski, K. Kołakowski, J. Piasecki, J. Szachułowicz, Z. Świeboda, T. Żyznowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Sztejn, w sprawie z wniosku Józefa M. o stwierdzenie nabycia spadku po Stanisławie Izydorze S., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 27 czerwca 1986 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy spadkodawca może na podstawie art. 1065 § 2 k.c. ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego osobę należącą do kręgu spadkobierców ustawowych, która w okolicznościach sprawy rzeczywiście dziedziczyłaby z ustawy to gospodarstwo rolne, czy także osobę jedynie należącą do kręgu spadkobierców ustawowych, która jest tylko uprawniona do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy?"podjął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych może na podstawie testamentu dziedziczyć gospodarstwo rolne również wtedy, gdy odpowiada jednemu z warunków wymaganych do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy (art. 1059 k.c.).Uzasadnienie faktyczneI. Kolejna nowelizacja przepisów normujących dziedziczenie gospodarstw rolnych, wprowadzona ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81), w istocie ukształtowała nowy model dziedziczenia tych gospodarstw. W wyniku bowiem wprowadzonych zmian uległy ograniczeniu możliwości eliminacji krewnych spadkodawcy z grona uprawnionych do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego. Nastąpiło rozszerzenie grona spadkobierców ustawowych, których krąg jest w zasadzie taki sam jak krąg spadkobierców ustawowych dziedziczących pozostały majątek spadkowy. Liberalizacja (a nawet zniesienie - art. 1063 k.c.) dotyczących ograniczeń w ustawowym porządku dziedziczenia wzmacnia pozycję małżonka spadkodawcy oraz jego krewnych należących do kręgu spadkobierców ustawowych. Wprowadzone zmiany obejmują także i testamentowe dziedziczenie gospodarstw rolnych. Nastąpiło - w pewnych wypadkach - złagodzenie dotychczasowych ograniczeń swobody testamentowych rozporządzeń gospodarstwem rolnym. Zakres tej swobody i przesłanki spadkobrania testamentowego gospodarstwa rolnego wywołują - podobnie jak każda z poprzednich nowelizacji art. 1065 k.c. - wątpliwości.II. Stosownie do treści art. 1065 § 1 k.c., w obecnie obowiązującym brzmieniu, spadkobiercą testamentowym gospodarstwa rolnego może być każda osoba, która w chwili otwarcia spadku odpowiada warunkom koniecznym do nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Określenie przesłanek testamentowego dziedziczenia gospodarstw rolnych nastąpiło poprzez odesłanie do przepisu art. 160 k.c. Niewątpliwe i powszechnie przyjęte jest zapatrywanie, że spadkobiercą testamentowym gospodarstwa rolnego może być każda osoba fizyczna zarówno należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, jak i wybrana spoza tego kręgu, która w chwili otwarcia spadku odpowiada warunkom wymaganym do nabycia własności nieruchomości w drodze przeniesienia własności (art. 160 § 1 pkt 1 i 2 w związku z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych - jedn. tekst. Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86). Natomiast źródłem kontrowersji i przedmiotem przekazanego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego jest sformułowanie § 2 art. 1065 k.c. Stwierdza on, że osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych może na podstawie testamentu dziedziczyć gospodarstwo rolne również wtedy, gdy byłaby uprawiona do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy. Wprowadzone zmiany, w odniesieniu do osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych, są daleko idące. Wniosek ten potwierdza nowe - w stosunku do poprzednio obowiązującego - sformułowanie przytoczonego przepisu. Mianowicie zamiast sformułowania "osoba, która nie jest powołana do dziedziczenia gospodarstwa rolnego" wprowadzone zostały, przy regulacji omawianej kwestii, określenia "osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych" oraz osoba, która "byłaby uprawniona do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy". Grono osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych określają w sposób jednoznaczny przepisy art. 931-937 k.c. Pozostaje zatem wyjaśnienie sformułowania "gdy byłaby uprawniona do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy". Skoro ustawodawca posługuje się innymi jak "powołanie" pojęciami, to usprawiedliwiony jest wniosek, że przy wykładni nowego stanu prawnego nie można posługiwać się uprzednio ustalonym w orzecznictwie (a kwestionowanym w doktrynie) znaczeniem tego pojęcia i przesądzać o przesłankach warunkujących skuteczność dziedziczenia na podstawie testamentu osoby rekrutującej się z kręgu spadkobierców ustawowych, potencjalnie uprawnionej do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy, jeżeli spełnia ona jedną z przesłanek przewidzianych w art. 1059 k.c. Czyli sformułowanie art. 1065 § 2 k.c. traktujące o osobie należącej do kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych ma na względzie przynależność do określonego grona, bez względu na kolejność dziedziczenia. Zasady dziedziczenia spadku normują przepisy księgi czwartej obejmującej przepisy ogólne o spadkach (art. 922-1057 k.c.). Stosunek tych przepisów do przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (art. 1058-1088 k.c.) jest tego rodzaju, że do części spadku, stanowiącego gospodarstwo rolne, przepisy ogólne mają zastosowanie tylko o tyle, o ile nic innego nie wynika z przepisów szczególnych.Omawiany przepis szczególny nie modyfikuje kolejności dziedziczenia ani nie wprowadza innych przesłanek dających pierwszeństwo jednym przed drugimi spadkobiercami. Ograniczenie kręgu potencjalnych spadkobierców ustawowych tylko do grona osób, które w razie nieustanowienia spadkobiercy testamentowego dziedziczyłyby, w konkretnej sytuacji rodzinnej, gospodarstwo rolne po danym spadkodawcy z ustawy, musiałoby - jako zawężające granice swobody testowania - opierać się na wyraźnym przepisie ustawy. Podstawy zaś do takiego zawężenia nie stanowi treść art. 1065 § 2 k.c. Nie ingeruje on bowiem w kolejność dziedziczenia w ustalonym kręgu spadkobierców ustawowych.III. Możliwość powołania w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego każdej osoby należącej do kręgu spadkobierców ustawowych, spełniającej warunki z art. 1059 k.c., bez względu na to, czy w konkretnej sytuacji dziedziczyłaby ona gospodarstwo spadkodawcy z ustawy, zapewnia spadkodawcy zwiększony zakres swobody testowania. Stwarza dla niego możliwość dokonania pewnej selekcji spadkobierców i powołania do spadku wybranych osób spośród kręgu spadkobierców ustawowych lub powołania dalszych spadkobierców na miejsce bliższych. Jedną zaś z funkcji testamentu jest - jak to trafnie podkreśla się w piśmiennictwie - dostosowanie rozporządzeń majątkiem spadkowym do sytuacji rodzinnej spadkodawcy. Przyjęta wykładnia, według której sam fakt spełniania przez osobę z kręgu spadkobierców ustawowych jednej z przesłanek przewidzianych w art. 1059 k.c., powoduje, że jej powołanie staje się skuteczne, sprzyja realizacji tej właśnie funkcji. Wymaganie od tej osoby dalszych jeszcze kwalifikacji, a mianowicie jej powołania w konkretnym układzie stanu faktycznego do dziedziczenia po danym spadkodawcy w charakterze spadkobiercy ustawowego, obligowałoby do każdorazowego ustalenia hipotetycznego kręgu osób rzeczywiście uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy w konkretnym układzie rodzinnym. Wówczas skuteczność powołania uzależniona byłaby w znacznym stopniu od ulegającego zmianom układu rodzinnego.IV. Uwzględnienie woli spadkodawcy co do ustanowienia sukcesora, w zakresie sformułowanym w sentencji uchwały nie zagraża znanym założeniom leżącym u podstaw szczególnego uregulowania dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Skoro bowiem w ustawowym porządku dziedziczenia względy humanitarne (trwała niezdolność do pracy, małoletność, zdobywanie zawodu lub uczęszczanie do szkół) wystarczają do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to trudno przyjąć by powołani do spadku jako spadkobiercy testamentowi mieli spełniać dalej idące wymagania. Nie można zaś zaprzeczyć, że idea przewodnia szczególnego uregulowania dziedziczenia gospodarstw rolnych jest jedna, co sprzeciwia się rozwiązaniu prowadzącemu do istotnego zróżnicowania wymagań przy dziedziczeniu ustawowym i testamentowym.Powyższe względy uzasadniały podjęcie uchwały o treści przytoczonej na wstępie.