VI KZP 40/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Karnej B. Dzięcioł. Sędziowie: J. Borodej, J. Bratoszewski (sprawozdawca), J. Cieślak, Z. Kwiecień, L. Nowak, W. Ochman.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości złożonego na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów - o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy zarządzenie na podstawie art. 78 § 2 k.k. wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności z powodu nieuiszczenia grzywny orzeczonej w myśl art. 75 § 1 k.k. pociąga za sobą obowiązek wykonania zastępczej kary za nieuiszczenie tej grzywny, czy też orzeczona kara grzywny nie podlega wykonaniu?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym Ministra Sprawiedliwości wynikają z niejednolitej praktyki sądów powszechnych w kwestii wykonywania kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 75 § 1 k.k. w wypadku zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności, które uprzednio zostało warunkowo zawieszone, a wywodzą się z istnienia sprzecznych ze sobą racji, mogących przemawiać za zupełnie przeciwnymi stanowiskami.We wniosku Ministra Sprawiedliwości przytoczono oba te stanowiska oraz racje mogące za nimi przemawiać. Między innymi podkreślono, że "grzywna orzeczona w tym trybie nie ma i nie może mieć charakteru samoistnego. Jest ona związana wyłącznie z instytucją warunkowego wykonania kary i nie może istnieć bez zastosowania tej instytucji. Orzeczenie grzywny na podstawie art. 75 § 1 k.k. ma na celu zwiększenie dolegliwości dla skazanego w związku z tym, że wykonanie kary pozbawienia wolności zostało warunkowo zawieszone. Logicznym następstwem takiego rozumowania może być tylko stwierdzenie, że skoro uchylono warunkowe zawieszenie wykonania kary i pozostała do wykonania bezwzględna kara pozbawienia wolności, straciła rację bytu kara grzywny, orzeczona na wypadek zawieszenia wykonania tej kary."Rozważając argumenty dotyczące przedstawionego zagadnienia, Sąd Najwyższy uznaje za konieczne przede wszystkim podkreślić, że przyjęcie w dotychczasowym orzecznictwie tegoż Sądu poglądu, iż grzywna orzeczona na podstawie art. 75 § 1 k.k. jest karą zasadniczą, ma - obok określenia granic tej kary - m. in. takie tylko znaczenie, że w wypadku nieuiszczenia jej w terminie podlega zamianie na zastępczą karę pozbawienia wolności, analogicznie do grzywny orzeczonej na podstawie art. 36 k.k. Oczywiste jest jednak, że zamiana grzywny orzeczonej na podstawie art. 75 § 1 k.k. na karę zastępczą możliwa jest dopóty, dopóki możliwe jest wykonywanie tej kary w ogóle. Tego zaś, a w szczególności czy możliwe jest wykonywanie grzywny orzeczonej w tym trybie po zarządzeniu wykonania równocześnie orzeczonej kary pozbawienia wolności (uprzednio warunkowo zawieszonej), w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyraźnie nie wyjaśniono. Nie oznacza to jednak, by kwestii tej - choćby pośrednio - w ogóle nie poruszono. Przede wszystkim podkreślano konieczność wyraźnego różnicowania podstawy prawnej wymierzania kumulatywnej kary grzywny orzekanej na podstawie art. 75 § 1 k.k. od grzywny wymierzonej na innej podstawie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1970 r. - OSNKW 1970, z. 11, poz. 140 i uzasadnienie tezy 9 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej co do orzekania kary grzywny - OSNKW 1978, z. 4-5, poz. 11).Wyraźne różnicowanie podstawy prawnej orzekania kumulatywnej grzywny byłoby zbędne, gdyby skutki prawne w obu wypadkach były identyczne. Ponadto w zakresie dopuszczalności orzekania grzywny obok kary pozbawienia wolności przez sąd rewizyjny - w wypadku wniesienia rewizji wyłącznie na korzyść oskarżonego - nastąpiło w orzecznictwie Sądu Najwyższego również wyraźne zróżnicowanie sytuacji, gdy chodzi o grzywnę orzekaną na podstawie art. 75 § 1 k.k. i grzywnę orzekaną na podstawie art. 36 § 3 k.k. O ile bowiem we wspomnianych już wytycznych w tezie 11 stwierdzono, że: "Zastosowanie w postępowaniu rewizyjnym art. 73 § 1 k.k. i mimo braku rewizji na niekorzyść oskarżonego - art. 75 § 1 k.k. nie narusza zakazu reformationis in peius, jeżeli kara zastępcza pozbawienia wolności - na wypadek nieuiszczenia grzywny w terminie - nie będzie wyższa od kary zasadniczej pozbawienia wolności, której wykonanie zostało przez sąd rewizyjny warunkowo zawieszone", o tyle w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 1978 r. (OSNKW 1979, z. 1-2, poz. 2) stwierdzono, że: "W wypadku wniesienia rewizji wyłącznie na korzyść oskarżonego sąd rewizyjny może podwyższyć karę grzywny orzeczoną na podstawie art. 36 § 3 k.k. obok kary pozbawienia wolności tylko wówczas, gdy jednocześnie obniża karę pozbawienia wolności, i to do takich granic, by kara zastępcza na wypadek nieuiszczenia grzywny nie przekraczała wraz z obniżoną karą pozbawienia wolności okresu, na jaki ją poprzednio orzeczono. Zastosowanie w opisanej sytuacji samego tylko warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności nie uzasadnia jednoczesnego podwyższenia kary grzywny orzeczonej przez sąd pierwszej instancji na podstawie art. 36 § 3 k.k."To zróżnicowanie możliwości orzekania kary grzywny obok kary pozbawienia wolności nie jest przypadkowe, lecz oparte zostało na założeniu, że o ile grzywna orzekana na podstawie art. 36 k.k. ma charakter trwały, niezależny od aktualności wykonywania kary pozbawienia wolności, o tyle grzywna orzekana na podstawie art. 75 § 1 k.k. ma charakter akcesoryjny; jej aktualność zależna jest od istnienia warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, której dolegliwość jest właśnie wsparta grzywną wymierzoną na tej podstawie (por. teza 9 i uzasadnienie tezy 11 cyt. wytycznych Sądu Najwyższego). Stwierdzono to zresztą wprost w uzasadnieniu cyt. już uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 1978 r. (OSNKW 1979, z. 1-2, poz. 2), a mianowicie że byt kary grzywny orzekanej na podstawie art. 75 § 1 k.k. jest "ściśle zależny" od faktu zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, bez czego wymierzenie kary grzywny byłoby w ogóle niemożliwe.Pogląd ten, na który zresztą powołano się także we wniosku Ministra Sprawiedliwości, Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni podziela. Jeżeli bowiem nawet po zarządzeniu wykonania kary pozbawienia wolności, którą warunkowo zawieszono, grzywna orzeczona na podstawie art. 75 § 1 k.k. podlegałaby wykonaniu, to doprowadziłoby to nie tylko do realizacji tej "sankcji", jaką jest zawsze wobec warunkowego skazanego sprawcy możliwość wykonania kary pozbawienia wolności, ale i do realizacji kary grzywny, która w ogóle nie była przewidziana za dane przestępstwo.Z tego wynika, że kara grzywny orzeczona na podstawie art. 75 § 1 k.k. może być w toku jej wykonywania traktowana tak samo jak kara grzywny określona w art. 36 k.k. (łącznie z możliwością jej zamiany na karę zastępczą) dopóty, dopóki kara pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, nie jest wykonywana. Z chwilą jednak, kiedy zarządza się wykonanie kary pozbawienia wolności uprzednio warunkowo zawieszonej, przyjąć należy, że wykonywanie kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 75 § 1 k.k. staje się bezprzedmiotowe.Za słusznością takiego poglądu przemawia pośrednio także to, że sąd, skazując na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, może nałożyć na sprawcę m. in. obowiązek świadczeń na cele społeczne (art. 75 § 2 pkt 4 k.k.), który także przecież może być - i w praktyce najczęściej jest - wyrażony w określonych kwotach pieniężnych, a w subiektywnym odczuciu skazanego nie różni się od grzywny. Obowiązek ten może być w okresie próby zmieniony, rozszerzony, a nawet w ogóle uchylony, co wprost wynika z treści art. 77 § 2 k.k., a bezsporne jest, że wykonanie tego obowiązku - podobnie jak innych obowiązków wymienionych w art. 75 § 2 k.k. - staje się w ogóle bezprzedmiotowe (z wyjątkiem obowiązku naprawienia szkody) w wypadku zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności uprzednio warunkowo zawieszonej.Ze względu na to, że art. 75 § 1 k.k. dotyczący kary grzywny sąsiaduje z art. 75 § 2 k.k., a u jego podstaw legły te same racje, tj. wzmocnienie dolegliwości w okresie próby wobec warunkowo skazanego, przeto w zakresie aktualności wykonywania zarówno kary grzywny orzeczonej na podstawie art. 75 § 1 k.k., jak i obowiązków określonych w art. 75 § 2 k.k. przyjąć należy również te same kryteria. Drugim posiłkowym argumentem, przemawiającym za słusznością tego poglądu, może być sytuacja wynikająca w razie wniesienia rewizji nadzwyczajnej na niekorzyść sprawców skazanych prawomocnie na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania oraz na kary grzywny orzeczone na podstawie art. 75 § 1 k.k. W rewizjach tych zazwyczaj podnosi się zarzut rażącej łagodności kary, co bywa niekiedy także argumentacją dotyczącą nagannego zachowania się skazanego już w okresie próby, a więc argumentacją, która mogłaby uzasadniać ewentualne uchylenie warunkowego zawieszenia wykonania kary. W wypadku uwzględnienia takiej rewizji nadzwyczajnej i orzeczenia kary bezwzględnego pozbawienia wolności uchyla się jednocześnie skazanie na karę grzywny orzeczoną na podstawie art. 75 § 1 k.k. czy orzeczenie o nałożeniu obowiązków określonych w art. 75 § 2 k.k. jako już nieaktualne i bezprzedmiotowe. Jeżeliby więc uznać, że czyni się tak tylko w opisanym wyżej wypadku, a nie w wypadku odwołania warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności na podstawie art. 78 § 1-3 k.k., to sytuacja sprawcy w pierwszym wypadku byłaby - w zakresie kary grzywny - korzystniejsza od tej drugiej; to zaś nie byłoby niczym uzasadnione.Przyjęcie zaprezentowanego wyżej poglądu nie daje oczywiście podstaw do ewentualnego zaliczenia częściowo uiszczonej grzywny na poczet mającej być wykonaną kary pozbawienia wolności, gdyż uiszczenie grzywny w okresie trwania warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności było w pełni uzasadnione. Przeciwko zaprezentowanemu przez Sąd Najwyższy stanowisku nie może przemawiać to, że stanowisko to oznacza możliwość niewykonywania kary orzeczonej w wyroku. Analogiczna sytuacja zachodzi bowiem wówczas, kiedy nie wykonuje się orzeczonej w wyroku kary grzywny, lecz zamiast jej wykonuje się karę zastępczą jako swoistą "sankcję" za nieuiszczenie grzywny w terminie. W rozważanym w niniejszej uchwale wypadku może także dojść do zastosowania swoistej "sankcji" wobec skazanego na karę grzywny na podstawie art. 75 § 1 k.k., a sankcją tą będzie właśnie zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności, gdyż tylko taka kara została uprzednio warunkowo zawieszona, a nie kara grzywny.