VI KZP 11/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Mikos. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), C. Gajewski, H. Kwaśny, M. Mizio (współsprawozdawca), J. Ostaś, J. Pustelnik.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 13 pkt 4, art. 18 oraz art. 23 ust. 2 (in fine) ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) wniosku z dnia 20 kwietnia 1985 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów zagadnienia prawnego, a mianowicie:"1. Czy wyznaczenie do udziału w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym na podstawie art. 75 § 2 (zdanie drugie) k.p.k. innego obrońcy z urzędu spośród adwokatów mających siedzibę w Warszawie jest na wniosek dotychczasowego obrońcy z urzędu mającego siedzibę lub miejsce zamieszkania poza Warszawą obowiązkowe, czy też takie wyznaczenie jest - wobec dyspozycji art. 71 (in fine) k.p.k. - w każdym wypadku uzależnione od uprzedniej decyzji Sądu Najwyższego lub Prezesa tego Sądu, uznającego udział obrońcy z urzędu w rozprawie rewizyjnej przed tym samym Sądem za konieczny.2. Przyjmując ewentualnie, że według art. 75 § 2 (zdanie drugie) k.p.k. wyznaczenie innego obrońcy z urzędu na wniosek dotychczasowego obrońcy z urzędu jest w każdym wypadku obowiązkowe, czy decyzja Sądu Najwyższego lub Prezesa tego Sądu nie uznającego udziału obrońcy z urzędu w sprawie przed Sądem Najwyższym za konieczny nie oznacza jedynie zastąpienia obowiązkowego udziału w rozprawie głównej przed sądem wojewódzkim uprawnieniem do tego udziału w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym?"z równoczesnym wnioskiem o podjęcie decyzji o wpisaniu uchwały do księgi zasad prawnychuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu prawnym Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego zagadnienie wywołujące rozbieżności w dotychczasowej praktyce tego Sądu i wymagające zasadniczej wykładni ustawy sprowadza się do pytania, czy art. 71 zdanie drugie k.p.k. stanowi lex specialis w stosunku do art. 75 § 2 k.p.k., czy też ten ostatni przepis nie doznaje żadnej zmiany w świetle unormowania zawartego w art. 71 k.p.k. Rozważając to zagadnienie, Sąd Najwyższy w powiększonym składzie uznał, że art. 71 k.p.k. w niczym nie zmienia regulacji zawartej w art. 75 § 2 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów bowiem dotyczy zagadnienia bardziej zasadniczego niż posiadanie obrońcy przez oskarżonego, a mianowicie samego tylko udziału obrońcy oskarżonego czy to na rozprawie głównej przed sądem wojewódzkim jako sądem pierwszej instancji, czy to na rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym, podczas gdy art. 75 § 2 k.p.k. dotyczy wyznaczenia obrońcy z urzędu w celu umożliwienia mu podejmowania w ogóle wszelkich czynności procesowych i stanowi realizację uprawnienia oskarżonego do posiadania obrońcy z urzędu wynikającego zresztą z kilku różnych przepisów kodeksu postępowania karnego (art. 9, 69, 70 § 1, art. 74 § 1 i 2 k.p.k.).Wprawdzie obok uprawnienia do korzystania z pomocy obrońcy ustawa wprowadza w niektórych wypadkach obowiązek posiadania przez oskarżonego obrońcy (art. 70 § 1, art. 71 zdanie pierwsze i art. 74 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 49 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich - Dz. U. Nr 35, poz. 228), ale obowiązku posiadania obrońcy nie utożsamia z obowiązkiem udziału obrońcy w rozprawie głównej czy rewizyjnej, lecz przeciwnie - kwestie te różnicuje, regulując w sposób wyraźny sam ten udział w art. 70 § 2 i art. 71 zdanie drugie k.p.k. To zaś byłoby zbędne, gdyby obowiązek posiadania obrońcy oznaczał jednocześnie obowiązek udziału w rozprawie (głównej czy rewizyjnej). O słuszności tego stanowiska świadczą zresztą także pośrednio uregulowania prawne dotyczące pełnomocnika. Zgodnie z art. 79 § 1 k.p.k. - do pełnomocnika stosuje się odpowiednio niektóre przepisy dotyczące obrońcy oskarżonego, a m.in. i art. 75 k.p.k.; nie stosuje się natomiast art. 71 k.p.k. Oznacza to, że wyznaczony z urzędu pełnomocnik może - analogicznie do obrońcy z urzędu zwrócić się o wyznaczenie innego pełnomocnika z urzędu, który powinien uczestniczyć w czynności procesowej przeprowadzonej poza siedzibą lub miejscem jego zamieszkania, a prezes sądu ma obowiązek wyznaczyć takiego pełnomocnika spośród adwokatów miejscowych. Wyznaczenie to i posiadanie przez stronę pełnomocnika nie jest jednak wcale równoznaczne z obowiązkowym jego udziałem w jakichkolwiek czynnościach procesowych, a w tym w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym, gdyż art. 71 k.p.k. w ogóle pełnomocnika nie dotyczy. Stąd też przyjąć należy, że przewidziany w art. 75 § 2 k.p.k. obowiązek wyznaczenia - w sytuacji wymienionej w tym przepisie - na wniosek dotychczasowego obrońcy z urzędu innego obrońcy z urzędu mającego siedzibę w miejscu wykonywania czynności procesowych nie jest zależny - w wypadku gdy tą czynnością jest jego udział w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym - od tego, czy Prezes Sądu lub Sąd uzna ten udział za konieczny, zwłaszcza że ustawa takiego uzależnienia nie przewiduje. O tym bowiem, czy wyznaczony obrońca z urzędu powinien wziąć udział w rozprawie rewizyjnej, czy też nie - w wypadku gdy udział ten nie został uznany za konieczny - powinien zdecydować sam ten obrońca, podobnie jak czyni to obrońca z wyboru czy nawet obrońca z urzędu, mający wystąpić na rozprawie rewizyjnej przed sądem wojewódzkim, a nie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 70 § 2 k.p.k. Stanowisku temu nie może stać na przeszkodzie sformułowanie zawarte w art. 75 § 2 k.p.k., nakładające na obrońcę wyznaczonego z urzędu obowiązek podejmowania czynności procesowych "aż do prawomocnego zakończenia postępowania".Przepis ten skierowany jest przede wszystkim do obrońcy, a nie do sądu, i ma na celu podkreślenie, że obowiązek podejmowania czynności procesowych przez obrońcę z urzędu nie ustaje z chwilą zakończenia sprawy w pierwszej instancji, lecz trwa aż do prawomocnego zakończenia postępowania, ale nie może być rozumiany jako przepis zobowiązujący obrońcę z urzędu do brania udziału w każdej konkretnej czynności procesowej, np. w każdym konkretnym przesłuchaniu dokonywanym w toku postępowania przygotowawczego. Zresztą "podejmowanie czynności" nie jest równoznaczne z "uczestniczeniem" w czynności, a ponadto jeżeliby obowiązek obrońcy z urzędu podejmowania czynności procesowych dotyczył każdej konkretnie przeprowadzonej czynności, a wśród nich i rozprawy głównej czy rewizyjnej, to szczególna regulacja zawarta w art. 70 § 2 k.p.k., nakładająca obowiązek udziału w rozprawie (każdej) w sytuacji przewidzianej w art. 70 § 1 k.p.k. czy też w art. 71 k.p.k., przewidująca obowiązek udziału w rozprawie przed sądem wojewódzkim jako sądem pierwszej instancji, a w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym - w zależności od uznania prezesa Sądu lub Sądu Najwyższego, byłaby po prostu albo zbędna, albo odnosiłaby się tylko do obrońcy z wyboru. Nie ma bowiem żadnych racjonalnych podstaw do różnicowania uprawnień obrońcy z wyboru i obrońcy z urzędu, a więc do uznania takiego poglądu za słuszny, że bardziej rygorystyczne wymagania co do udziału obrońcy oskarżonego w rozprawie ustawa statuuje wobec obrońcy z urzędu niż wobec obrońcy z wyboru. Skoro zaś ten ostatni ma prawo - w wypadkach gdy udział w rozprawie nie jest obowiązkowy - poprzestać na innych czynnościach procesowych przed Sądem Najwyższym, np. na złożeniu rewizji, odpowiedzi na rewizję czy wniosku dowodowego, ale bez osobistego udziału w samej rozprawie rewizyjnej, to takie samo uprawnienie ma także wyznaczony obrońca z urzędu, do którego oceny kwestia ta jest pozostawiona. Dlatego też niezależnie od wyznaczenia innego obrońcy z urzędu, mającego wziąć udział w rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym, w kwestii obowiązku jego udziału na tej rozprawie należy kierować się treścią art. 71 k.p.k., to jest rozważyć i odrębnie zdecydować, czy udział ten należy uznać za konieczny; ewentualna nieobecność obrońcy z urzędu na takiej rozprawie podlega identycznej ocenie jak nieobecność obrońcy z wyboru. W szczególności w wypadku uznania, że udział obrońcy z urzędu na rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym nie jest konieczny, a obrońca w rozprawie tej nie weźmie udziału, powstanie sytuacja identyczna do sytuacji, w której dotychczasowy obrońca z urzędu w ogóle wniosku o wyznaczenie innego obrońcy z urzędu nie składał, a sam także nie bierze udziału w rozprawie rewizyjnej. W obu tych wypadkach nie ma przeszkód do rozpoznania sprawy, jeżeli, oczywiście, Sąd Najwyższy nie zmienił pierwotnej decyzji "prezesa" co do braku konieczności udziału obrońcy w rozprawie rewizyjnej.II. Ze względu na wagę zagadnienia dotyczącego realizacji prawa do obrony oraz ze względu na występujące w dotychczasowej praktyce Sądu Najwyższego rozbieżności nadano tej uchwale - na podstawie art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - moc zasady prawnej.