III CZP 65/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: SSN K. Piasecki.Sędziowie SN: J. Szachułowicz, A. Wielgus (sprawozdawca).Protokolant: T. Pyźlak.Uzasadnienie faktyczneUrząd Miasta Gminy w N. zawarł z pozwanym 11 lipca 1981 r. umowę o przewóz szlaki na budowę drogi, według której wypłacenie należności nastąpi po przedłożeniu rachunku sporządzonego na podstawie cen za przewóz ustalonych w Dzienniku Taryf i Zarządem Komunikacyjnych obowiązujących od 1 stycznia 1975 r. Aneksem do tej umowy z daty 14 lipca 1981 r. uzupełnione zostały zasady naliczenia należności przez dodanie opłat za zły stan dróg, zgodnie z protokołem komisyjnym z dnia 9 lipca 1981 r. Po wykonaniu przewozu w dacie od sierpnia do listopada 1981 r., a następnie do czerwca 1982 r., pozwany złożył faktury na łączną kwotę 405.212 zł. Po ich zaakceptowaniu Urząd Miasta i Gminy zapłacił wyliczoną należność. Przeprowadzona przez Wydział Finansowy Urzędu Wojewódzkiego w K. kontrola ujawniła zawyżenie wypłaconego wynagrodzenia na kwotę 111.782 zł i zapłaty powyższej kwoty żądał Skarb Państwa w pozwie wniesionym 30 sierpnia 1982 r.Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 29 maja 1985 r. powództwo oddalił przyjmując, iż nadpłacona należność z faktury 18 sierpnia 1981 r. w kwocie 8.425 zł uległa przedawnieniu, gdyż od dostarczenia przesyłki do czasu złożenia pozwu upłynął roczny termin z art. 792 k.c. Gdy zaś chodzi o nadpłaty należności za zawyżone ilości przewiezionej szlaki, która wynosi 68.029 zł, to oddalenie powództwa co do tej sumy nastąpiło po uwzględnieniu podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia, albowiem strona powodowa wstrzymała wypłacenie pozwanemu wynagrodzenia za inne usługi w wysokości przekraczającej dochodzoną kwotę. Przy rozpoznawaniu rewizji Skarbu Państwa, zarzucającej naruszenie przez Sąd I instancji prawa materialnego (art. 498 i art. 792 kc.), Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się poważne wątpliwości co do tego, czy roszczenia strony powodowej można potraktować jako żądanie zwrotu nienależnego świadczenia (art. 412 k.c.), a jeśli nie, to czy roszczenie z umowy przewozu wygasa z chwilą zakończenia tej umowy, tj. wskutek zapłaty należności i przyjęcia przesyłki bez zastrzeżeń.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Każde świadczenie - jako przysporzenie majątkowe udzielone na rzecz osoby drugiej - czy to w postaci sumy pieniężnej, przeniesienia własności czy też przelewu wierzytelności - ma swoją podstawę prawną. Podstawą tą jest zobowiązanie.Świadczenie, które nie miało usprawiedliwienia prawnego, jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Przepis ten wyczerpująco podaje różne rodzaje przysporzeń majątkowych, które z różnych przyczyn ustawodawca traktuje jako prawnie nienależne. Przede wszystkim świadczenie traktowane jest jako nienależne wówczas, kiedy brak było podstawy prawnej w chwili jego dokonania. Stan faktyczny przytoczony w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego wskazuje na to, że podstawą świadczenia pieniężnego była zawarta przez strony umowa o usługi przewozowe i strona powodowa roszczenie swoje wywodziła z powyższej umowy. W chwili świadczenia strony łączył stosunek zobowiązaniowy i nie można przyjąć, ażeby zapłata należności za wykonane usługi nie wynikała z usprawiedliwionej podstawy normatywnej. Podstawa ta nie odpadła również po wykonaniu zobowiązania, zamierzony cel został osiągnięty i czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była ważna. W omawianym przypadku nie zachodzą przesłanki do przyjęcia nienależnego świadczenia. Zawarta przez strony umowa należy do kategorii umów o świadczenie usług, a do takiej umowy, zgodnie z przeważającym zapatrywaniem doktryny, (niektórzy łączą taką umowę z umową o dzieło), winny mieć zastosowanie przepisy odnoszące się do umowy zlecenia. Z treści art. 774 kc wynika, że umowa przewozu ma miejsce tylko wówczas, gdy do przemieszczenia towarów zobowiązała się osoba mająca status przewodnika i tylko wówczas, gdy zobowiązanie to jest odpłatne i mieści się w ramach działalności danego przedsiębiorstwa przewozowego. Status prawny przewoźnika w transporcie drogowym wynika z decyzji administracyjnej.Transport drogowy prowadzony ubocznie może być wykonywany po otrzymaniu zezwolenia, ale jeżeli nie stanowi podstawowej działalności w ramach prowadzonego przedsiębiorstwa przewozowego, nie może być traktowany jako przewóz w ramach umowy określonej w cytowanym art. 774 kc.Pozwany przewóz szlaki wykonywał na podstawie okresowego zezwolenia Urzędu Miasta i Gminy (k. 13) i nie może być traktowany jako przewoźnik.W takim razie mamy do czynienia z umową o świadczenie usług, tzw. umową nie nazwaną, do której stosuje się przepisy o umowie zlecenia (art. 730 kc.). Według tych przepisów oceniony jest także upływ terminu do przedawnienia roszczeń wynikających z powyższej umowy. Roszczenia o wynagrodzenie za spełnione czynności i o zwrot poniesionych wydatków przysługujące osobom, które stale, lub w zakresie działalności przedsiębiorstwa trudnią się czynnościami danego rodzaju przedawniają się z upływem lat dwóch. Skutek ten art. 751 § 1 k.c. łączy jednak z rozróżnieniem, czy czynności, których wynagrodzenie dotyczy, spełnione zostały przez osobę, która stale trudni się ich wykonywaniom albo też w ramach przedsiębiorstwa wykonującego określone usługi. Wymaga to jednak dokładnych ustaleń, które w tym zakresie nie zostały poczynione. Przyjęcie przedawnienia z art. 751 § 1 k.c. będzie możliwe wtedy, gdy się okaże, że pozwany świadczeniem usług przewozowych zajmował się stale, tak jak to reguluje wymieniony przepis art. 751 § 1 k.c. W przeciwnym razie roszczenie strony powodowej o zapłatę kwoty 89.866 zł przedawnić by się mogło tylko na zasadach ogólnych, tj. gdy od wykonania przewozu do dnia wniesienia pozwu upłynął okres dziesięciu lat (art. 113 zd. 2 k.c.).Powyższe rozważania uzasadniają treść uchwały przytoczonej w sentencji.