Rw 1080/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk. H. Kmieciak. Sędziowie: płk E. Zawiłowski, ppłk T. Kacperski (sprawozdawca).Wiceprokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr J. Obara.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 1984 r. na rozprawie sprawy nieprawomocnie skazanych:1) Ryszarda R. - za przestępstwa określone w art. 319 k.k. w zb. z art. 321 k.k. i z zastosowaniem art. 296 § 2 k.k. na karę 2 lat pozbawienia wolności i degradację oraz w art. 320 k.k. na karę 3 miesięcy pozbawienia wolności - łącznie na karę 2 lat pozbawienia wolności, której wykonanie na podstawie art. 73 § 1 i 2 i art. 74 § 1 k.k. warunkowo zawieszono na okres próby wynoszący 3 lata, oraz 70.000 zł grzywny, a ponadto uniewinnionego od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 208 i 199 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k.2) Anatola N. - za przestępstwa określone w art. 319 k.k. z zastosowaniem art. 294 § 1 i 2 k.k. na karę 8 miesięcy ograniczenia wolności i art. 321 k.k. z zastosowaniem art. 294 § 1 i 2 k.k. na karę 6 miesięcy ograniczenia wolności - łącznie na karę 1 roku ograniczenia wolności,z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w N. z dnia 5 grudnia 1983 r.,w związku z rewizją prokuratora, zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczne(...) Wyrok ten zaskarżony został rewizją prokuratora, w której - podnosząc zarzuty:a) obrazy przepisów prawa materialnego (art. 387 pkt 1 k.p.k.), polegającej na uniewinnieniu oskarżonego Ryszarda R. od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k., mimo istnienia w ustalonym przez sąd pierwszej instancji działaniu oskarżonego znamion tego czynu, a ponadto nadaniu czynom, za które oskarżeni zostali skazani, błędnej kwalifikacji prawnej przez pominięcie w ramach jej art. 58 k.k.,b) obrazy przepisów postępowania (art. 387 pkt 2 k.p.k.), sprowadzającej się do pominięcia części zeznań świadków, a mianowicie Mirosława S., Leszka M. i Krzysztofa K., w których świadkowie ci potwierdzają, iż złożyli się na zakup alkoholu dla oskarżonego Ryszarda R. w obawie przed biciem z jego strony, a Leszka M. opisał ponadto wcześniejszy fakt pobicia go przez tego oskarżonego za niedostarczenie alkoholu, orazc) rażącej łagodności wymierzonych obu oskarżonym kar za czyny określone w art. 319, 320 i 321 k.k. - wnosił o:1) uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej uniewinnienia oskarżonego Ryszarda R. od zarzutów popełnienia przestępstw określonych w art. 208 i 199 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k. i przekazanie sprawy w tej części sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz2) zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej wymiaru kar łącznych oskarżonemu Ryszardowi R i oskarżonemu Anatolowi N. przez uchylenie orzeczenia o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności wymierzonej pierwszemu z nich oraz wymierzenie drugiemu kary pozbawienia wolności w rozmiarze 2 lat i degradacji, z jednoczesnym uzupełnieniem kwalifikacji prawnej czynów, za które zostali obaj skazani, art. 58 k.k.Po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej, popierającego rewizję prokuratora tylko w części kwestionującej prawidłowość dokonanej przez sąd pierwszej instancji oceny prawnej czynów przypisanych oskarżonym w zaskarżonym wyroku oraz w zakresie wymierzonych im za nie kar, jak też obrońców i oskarżonych, zgodnie wnoszących o nieuwzględnienie - nawet w zmodyfikowanej wersji - tej rewizji i utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Realizacja sformułowanego w art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. celu wyraża się - o czym chyba zapomniał sąd pierwszej instancji - w dążeniu do wykrycia pełnej prawdy o danym zdarzeniu (zdarzeniach), będącym (będących) przedmiotem postępowania karnego w danej sprawie. Wcielenie zaś tej zasady (prawdy materialnej) w życie polega na zupełnej zgodności poczynionych przez sąd ustaleń faktycznych z tym, co naprawdę zaszło, czyli z obiektywnymi faktami znajdującymi odzwierciedlenie w rzeczywistości.Rzecz polega również na tym, że w uzasadnieniu wyroku sąd zobligowany jest nie tylko wykazać, jakie fakty uznał za udowodnione, lecz także podać, na czym opiera poszczególne ustalenia faktyczne i jakie z nich wyprowadza wnioski (art. 372 § 1 pkt 1 k.p.k.). Dopiero bowiem takie przeanalizowanie dowodów i poczynionych w oparciu o nie ustaleń faktycznych daje instancji rewizyjnej możliwość skontrolowania, czy sąd pierwszej instancji rewizyjnej możliwość skontrolowania, czy sąd pierwszej instancji opierał się na całokształcie okoliczności ujawnionych w toku przewodu sądowego (art. 357 k.p.k.), czy ów materiał właściwie ocenił oraz czy z materiału tego wyprowadził logiczne wnioski. W konsekwencji oznacza to, że wyrok, którego uzasadnienie dotknięte jest wadami, o ktrórych mowa, a ponadto zawierający sprzeczności między uzasadnieniem a częścią dyspozytywną (np. opisem czynów przypisanych oskarżonemu), dotyczące zwłaszcza zakresu i form przestępnego działania sprawcy (w ramach konfiguracji personalno-modalnych), co rzutuje na kwestię jego zawinienia i stopień społecznego niebezpieczeństwa popełnionych przezeń czynów, jest wyrokiem, którego kontrola rewizyjna jest wysoce utrudniona, częstokroć nawet wręcz niemożliwa, a co skutkuje (z reguły) konieczność jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Tymczasem taka właśnie sytuacja powstała w niniejszej sprawie, gdyż zaskarżony wyrok dotknięty jest licznymi uchybieniami natury dowodowej i prawnej (w sensie obrazy przepisów prawa materialnego i procesowego).Nie wiadomo bowiem, dlaczego sąd pierwszej instancji, uznając oskarżonego Ryszarda R. za winnego - w wersji przyjętej w zaskarżonym wyroku - popełnienia przestępstwa określonego w art. 319 k.k.: a) pominął wśród pokrzywdzonych żołnierzy Mariusza P. i Adama P., chociaż z zeznań ich, omówionych lakonicznie i nie w pełni w uzasadnieniu wyroku, wprost wynika, że oskarżony stosował wobec nich - zrelacjonowane przez nich - niedozwolone metody wychowawcze, b) nie uwzględnił jako jednego z tych, których tenże oskarżony naruszył nietykalność cielesną, Jana S., mimo iż poczynił w tym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stosowne ustalenia faktyczne, c) zamieścił wśród żołnierzy, znieważonych przez oskarżonego Ryszarda R., Janusza B., który przecież zaprzeczył, iżby był przezeń znieważony, przy jednoczesnym braku takiego zarzutu w akcie oskarżenia, co odnosi się także do Leszka M.Również niezrozumiałe - na tle ustaleń dowodowych - jest zaliczenie w poczet pokrzywdzonych żołnierzy, których szykanował z kolei oskarżony Anatol N., Marka S., który przecież nic na ten temat nie zeznawał, a zarazem pominięcie w tej grupie pokrzywdzonych Cezarego W., Zenona G., Mirosława P i Zbigniewa S., którzy składali obciążające tegoż oskarżonego zeznania.II. Dalszym błędem sądu pierwszej instancji było poprzestanie na arbitralnym stwierdzeniu, że oskarżony Ryszard R.: "po wprawieniu się w stan nietrzeźwości lżył żołnierzy, używał pod ich adresem słów wulgarnych i ośmieszających" (cytat z wyroku). Ograniczenie się wyłącznie do takiego stwierdzenia nie odpowiada przede wszystkim wymaganiom, jakie art. 372 § 1 pkt 1 k.p.k. nakłada na sąd w zakresie uzasadnienia wyroku, jak też nie czyni zadość zasadom określonym w art. 372 § 1 pkt 2 k.p.k. O ile bowiem art. 319 k.k. uzależnia odpowiedzialność karną przełożonego lub starszego stopniem od nadużycia zakresu jego uprawnień (w stosunku do podwładnego lub żołnierza młodszego stopniem), a art. 321 k.k. chroni w ogóle nietykalność cielesną podwładnego lub młodszego stopniem żołnierza, o tyle art. 320 k.k. zawiera w swej treści dodatkowe warunki wypełnienia istoty przestępstwa przewidzianego w tym przepisie. Penalizacji z art. 320 k.k. bowiem podlega jedynie żołnierz (przełożony albo starszy stopniem), który znieważa podwładnego lub młodszego stopniem, będących w służbie lub sam będąc w służbie albo w obecności innych żołnierzy.Brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ocen dowodowych i ustaleń faktycznych w tym zakresie uniemożliwia sądowi rewizyjnemu skontrolowanie prawidłowości stanowiska sądu pierwszej instancji, tym bardziej że od trafności tych ustaleń zależy merytoryczne rozstrzygnięcie kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego Ryszarda R. za ten czyn.Uzupełniając, dodać wypada, że ustalenia zarówno co do form stosowania przez oskarżonych niedozwolonych metod wychowawczych, jak i okoliczności znieważania przez oskarżonego Ryszarda R. pokrzywdzonych żołnierzy można - wbrew odmiennemu poglądowi sądu pierwszej instancji - poczynić na podstawie zeznań świadków, których jednak - nie tak jak zdarzało się to do tej pory - należy przesłuchać na ponownej rozprawie głównej szczegółowo, a nie ogólnikowo lub fragmentarycznie - posługując się przy tym ich zeznaniami złożonymi w toku postępowania przygotowawczego, z czego sąd pierwszej instancji nie raczył w wymaganym rozmiarze skorzystać (art. 337 § 1 k.p.k.).III. Oprócz wykazanych uchybień dowodowo-ocennych i procesowych, rzutujących na prawidłowość poczynionych w zaskarżonym wyroku ustaleń faktycznych, sąd pierwszej instancji - niejako w ich konsekwencji - dopuścił się również rażącej obrazy przepisów prawa materialnego, co znalazło wyraz w wadliwej ocenie prawnej czynów przypisanych obu oskarżonym.Do czynów bowiem stanowiących przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi (art. 319-321 k.k.) mają w pełni - generalnie rzecz ujmując - zastosowanie reguły ocen prawnokarnych zawarte w uchwale pełnego składu Izby Wojskowej SN z dnia 17 grudnia 1980 r. (OSNKW 1981 z. 1-2, poz. 1). Wynika to z faktu, że konieczność podporządkowania się każdego żołnierza określonym, w stosownych postanowieniach regulaminów wojskowych, zasadom prawidłowego współżycia społecznego we wzajemnych stosunkach między żołnierzami stanowi wręcz nieodzowny warunek należytego kształtowania dyscypliny wojskowej. Ów wzgląd sprawia, że przepisy części wojskowej kodeksu karnego w ramach ochrony dyscypliny wojskowej - jako bardzo istotnego dobra prawnego w warunkach działania Sił Zbrojnych - przewidują prawnokarną ochronę nietykalności cielesnej i godności osobistej zarówno przełożonych lub starszych stopniem (art. 311 i art. 315 k.k.), jak i podwładnych oraz młodszych stopniem (art. 320 i art. 321 k.k.).Według zaś tej uchwały nie podlega scaleniu (zsumowaniu) w jeden czyn - jak uczynił to sąd pierwszej instancji - kilka działań przestępnych naruszających różne zindywidualizowane dobra osobiste jednostki (np. życie, zdrowie, nietykalność cielesna, godność), pozostające pod ochroną odrębnych przepisów ustawy karnej, chyba że odpowiedni przepis sam na takie zsumowanie pozwala (np. art. 184 § 1 k.k.).Oznacza to w konsekwencji, że każde poszczególne działanie przestępne przełożonego lub starszego stopniem naruszające wspomniane zindywidualizowane dobra ściśle osobiste różnych, pokrzywdzonych, będących podwładnymi, albo młodszymi stopniem żołnierzy, a mianowicie ich nietykalność cielesną lub godność osobistą (art. 320 i art. 321 k.k.), stanowi odrębny czyn i odrębne przestępstwo, którego treść kryminalna nie jest zawarta w pozostałych działaniach, godzących w inne dobra ściśle osobiste pokrzywdzonych.Podobnie ma się rzecz w wypadku działań zmierzających do wyrządzenia określonych dolegliwości podwładnym lub młodszym stopniem (art. 319 k.k.), gdyż owe działania mają na celu wyrządzenie dolegliwości w sferze dóbr osobistych - tyle tylko, że w inny sposób niż przewidziany w art. 320 i 321 k.k. Ze wszystkich możliwych działań zmierzających do wyrządzenia dolegliwości podwładnym lub młodszym stopniem, o których mowa w art. 319 k.k. ustawodawca po prostu wyodrębnił jedynie działania polegające na znieważeniu albo naruszeniu nietykalności cielesnej. Wobec tego art. 319 k.k. objęte są tylko takie zachowania sprawcy, które nie wyczerpują znamion przestępstw określonych w art. 320 lub art. 321 k.k., co w konsekwencji wyklucza możliwość kumulatywnej kwalifikacji prawnej z art. 319, art. 320 albo art. 321 k.k.Dlatego też - przenosząc zaprezentowane wywody na grunt niniejszej sprawy - sąd pierwszej instancji powinien, w zależności od ustaleń faktycznych, skorygować - w razie ponownego rozpoznawania jej - przyjętą w zaskarżonym wyroku ocenę prawną przypisanych oskarżonym czynów. Wymaga to dokładnego, zindywidualizowanego ustalenia okoliczności każdego z przestępnych działań obu oskarżonych i nadania owym działaniom prawidłowej oceny prawnej (...).(...) Nie wdając się przeto - w tej sytuacji - w ocenę zasadności wniosków rewizji w zakresie wymiaru kary oskarżonym, gdyż będzie to możliwe dopiero po wyeliminowaniu wykazanych uchybień dowodowych i procesowych, Sąd Najwyższy - z przyczyn, o których była mowa - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.